Τι είναι το παρσέκ;
Τι είναι το παρσέκ;
Οι αστρονόμοι μετρούν τις αποστάσεις των αστεριών σε παρσέκ. Ακούγεται σαν κάτι από την επιστημονική φαντασία – και στην επιστημονική φαντασία το μπέρδεψαν περίφημα.
Σε λιγότερο από δώδεκα παρσέκ
Στην ταινία Star Wars ο Χαν Σόλο καυχιέται ότι το σκάφος του έκανε το Kessel Run «σε λιγότερο από δώδεκα παρσέκ». Ακούγεται σαν ρεκόρ χρόνου, αλλά είναι σαν να καυχιέσαι ότι έφτασες στους Δελφούς σε λιγότερο από 200 χιλιόμετρα.
Οι θαυμαστές το καταλόγιζαν για χρόνια στον Λούκας. Η ταινία «Solo» του 2018 τελικά το έσωσε: ο Χαν πήρε μια επικίνδυνη συντόμευση, άρα όντως καυχιόταν για μικρότερη απόσταση.
Δοκίμασέ το κι εσύ
Άπλωσε το χέρι, σήκωσε τον αντίχειρα και κοίτα τον εναλλάξ με το ένα και το άλλο μάτι. Ο αντίχειρας πηδά σε σχέση με τα πιο μακρινά πράγματα. Όσο τον φέρνεις πιο κοντά στο πρόσωπο, τόσο πηδά περισσότερο. Αυτή η μετατόπιση λέγεται παράλλαξη.
Η παράλλαξη των αστεριών
Με τα αστέρια ισχύει το ίδιο, μόνο που αντί για μάτια έχουμε τη Γη στα δύο άκρα της τροχιάς της. Σε μισό χρόνο η Γη μετακινείται κατά 300 εκατομμύρια χιλιόμετρα και ένας κοντινός αστέρας μετατοπίζεται ελάχιστα σε σχέση με τους πιο μακρινούς. Όσο πιο κοντά είναι, τόσο περισσότερο.
Γιατί δεν το είχε δει κανείς νωρίτερα;
Αυτή η μετατόπιση είναι τόσο μικρή, που οι αστρονόμοι την αναζητούσαν μάταια για πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια. Πρώτος την μέτρησε ο Φρίντριχ Μπέσελ το 1838 στον αστέρα 61 Κύκνου: η παράλλαξη, δηλαδή το μισό της μετατόπισης, βγήκε λίγο λιγότερη από το ένα τρίτο του δευτερολέπτου τόξου.
Ο Τύχο Μπράχε δεν βρήκε μετατόπιση και συμπέρανε ότι η Γη μένει ακίνητη. Δεν φανταζόταν πόσο τρομακτικά μακριά είναι τα αστέρια.
Πόσο μικρό είναι το δευτερόλεπτο τόξου;
Η μοίρα χωρίζεται σε 60 λεπτά τόξου και το λεπτό σε 60 δευτερόλεπτα – όπως και στο γεωγραφικό πλάτος. Ένα δευτερόλεπτο τόξου είναι λοιπόν 1/3.600 της μοίρας. Υπό τέτοια γωνία βλέπεις ένα κέρμα των 2 ευρώ από απόσταση περίπου 5 km.
Από πού βγήκε το παρσέκ
Οι αστρονόμοι παίρνουν μόνο το μισό της μετατόπισης: τη γωνία υπό την οποία φαίνεται από το αστέρι η απόσταση Γης–Ήλιου. Όταν είναι ακριβώς ένα δευτερόλεπτο τόξου, το αστέρι απέχει 1 παρσέκ. Από εκεί και το όνομα: παράλλαξη + δευτερόλεπτο (parallax + second).
Πόσα χιλιόμετρα είναι;
Ένα παρσέκ είναι περίπου 31 τρισεκατομμύρια km, δηλαδή 3,26 έτη φωτός. Ακόμα και ο πιο κοντινός αστέρας, ο Εγγύτατος Κενταύρου, απέχει περισσότερο από ένα παρσέκ: 1,3 παρσέκ. Η γωνία του βγαίνει έτσι μόλις 0,77 δευτερόλεπτα τόξου.
Γιατί οι αστρονόμοι χρησιμοποιούν παρσέκ;
Επειδή τις αποστάσεις των αστεριών τις βρίσκουν ακριβώς έτσι: μετρούν γωνίες και παραλλάξεις, αυτή είναι η καθημερινή τους δουλειά. Από τη γωνία σε δευτερόλεπτα τόξου παίρνουν δωρεάν την απόσταση σε παρσέκ: είναι το ένα διά τη γωνία. Γωνία 0,5 δευτερολέπτου σημαίνει 2 παρσέκ.
Λοιπόν, τι είναι το παρσέκ;
Η απόσταση από την οποία βλέπεις τη Γη και τον Ήλιο να απέχουν μεταξύ τους μόλις ένα δευτερόλεπτο τόξου. Περίπου 3,26 έτη φωτός. Κι ο Χαν Σόλο με αυτό μέτρησε το μήκος της διαδρομής, όχι τον χρόνο.
Το διαστημικό τηλεσκόπιο Gaia μέτρησε έτσι τις αποστάσεις περίπου ενάμισι δισεκατομμυρίου αστεριών. Στα φωτεινότερα διακρίνει μια μετατόπιση σαν να διέκρινες από απόσταση 500 km το πάχος μιας ανθρώπινης τρίχας.