Wat is een parsec?
Wat is een parsec?
Sterrenkundigen meten afstanden tot sterren in parsecs. Het klinkt als sciencefiction – en in sciencefiction is het ook beroemd misgegaan.
In minder dan twaalf parsec
In de film Star Wars schept Han Solo op dat zijn schip de Kessel Run deed in “minder dan twaalf parsec”. Dat klinkt als een recordtijd, maar het is alsof je opschept dat je van Amsterdam naar Maastricht bent gereden in minder dan 200 kilometer.
Fans namen Lucas dat lang kwalijk. De film Solo uit 2018 redde het uiteindelijk: Han nam een gevaarlijke kortere route, dus hij schepte echt op over een kortere afstand.
Probeer het zelf
Steek je arm uit, zet je duim omhoog en kijk er afwisselend met je ene en je andere oog naar. Je duim springt heen en weer ten opzichte van dingen die verder weg staan. Houd je hem dichter bij je gezicht, dan springt hij meer. Die verschuiving heet parallax.
Parallax van sterren
Bij sterren is het hetzelfde, alleen hebben we in plaats van ogen de aarde aan twee kanten van haar baan. In een half jaar verplaatst de aarde zich 300 miljoen kilometer en een nabije ster verschuift een heel klein beetje ten opzichte van verder weg gelegen sterren. Hoe dichterbij, hoe meer.
Waarom zag niemand dat eerder?
Die verschuiving is zo klein dat sterrenkundigen er meer dan tweeduizend jaar tevergeefs naar zochten. Pas in 1838 mat Friedrich Bessel hem, bij de ster 61 Cygni: de parallax, de helft van de verschuiving, bleek net geen derde van een boogseconde.
Tycho Brahe vond geen verschuiving en concludeerde dat de aarde stilstaat. Hij had geen idee hoe ontzettend ver de sterren weg staan.
Hoe klein is een boogseconde?
Een graad is verdeeld in 60 boogminuten en een boogminuut in 60 boogseconden – net als bij de geografische breedte. Eén boogseconde is dus 1/3.600 graad. Onder zo’n hoek zie je een munt van 2 euro op ongeveer 5 kilometer afstand.
Waar komt de parsec vandaan?
Sterrenkundigen nemen maar de helft van de verschuiving: de hoek waaronder je vanaf de ster de afstand aarde–zon ziet. Is die precies één boogseconde, dan staat de ster op een afstand van 1 parsec. Vandaar de naam: parallax + seconde.
Hoeveel kilometer is dat?
Eén parsec is ongeveer 31 biljoen km, oftewel 3,26 lichtjaar. Zelfs de dichtstbijzijnde ster, Proxima Centauri, staat verder weg dan een parsec: 1,3 parsec. De hoek is bij haar daarom maar 0,77 boogseconde.
Waarom gebruiken sterrenkundigen parsecs?
Omdat ze de afstand van sterren precies zo bepalen: ze meten hoeken en parallaxen, dat is hun dagelijks werk. Uit de hoek in boogseconden krijgen ze de afstand in parsecs gratis, het is één gedeeld door die hoek. Een hoek van 0,5 boogseconde betekent 2 parsec.
Dus wat is een parsec?
De afstand waarvanaf je de aarde en de zon maar één boogseconde uit elkaar ziet. Ongeveer 3,26 lichtjaar. En Han Solo mat er de lengte van een route mee, geen tijd.
Zo heeft ruimtetelescoop Gaia de afstand van zo’n anderhalf miljard sterren gemeten. Bij de helderste ziet hij een verschuiving alsof je op 500 km afstand de dikte van een mensenhaar zou herkennen.