Historie

Co to jest parsek?

Co to jest parsek?

Astronomowie mierzą odległości gwiazd w parsekach. Brzmi jak coś ze science fiction – a w science fiction też go słynnie pomylono.

W mniej niż dwanaście parseków

W Gwiezdnych wojnach Han Solo chwali się, że jego statek pokonał Kessel Run „w mniej niż dwanaście parseków”. Brzmi jak rekord, ale to tak, jakbyś się chwalił, że do Białegostoku dojechałeś w mniej niż 200 kilometrów.

Fani długo wypominali to Lucasowi. Film „Han Solo: Gwiezdne wojny – historie” z 2018 roku w końcu uratował sytuację: Han przeleciał niebezpiecznym skrótem, więc faktycznie chwalił się krótszą trasą.

Sprawdź to sam

Wyciągnij rękę, wyprostuj kciuk i patrz na niego na przemian jednym i drugim okiem. Kciuk skacze na tle dalszych rzeczy. Gdy zbliżysz go do twarzy, skacze mocniej. Takie przesunięcie nazywa się paralaksą.

Paralaksa gwiazd

Z gwiazdami jest tak samo, tylko zamiast oczu mamy Ziemię na dwóch końcach jej orbity. Przez pół roku Ziemia przesuwa się o 300 milionów kilometrów, a bliska gwiazda lekko przesuwa się na tle dalszych. Im bliżej, tym mocniej.

Dlaczego nikt tego wcześniej nie zobaczył?

To przesunięcie jest tak małe, że astronomowie przez ponad dwa tysiące lat szukali go na próżno. Po raz pierwszy zmierzył je dopiero Friedrich Bessel w 1838 roku dla gwiazdy 61 Cygni: paralaksa, czyli połowa przesunięcia, wyniosła niecałą jedną trzecią sekundy kątowej.

Tycho Brahe przesunięcia nie znalazł i uznał, że Ziemia stoi w miejscu. Nie przypuszczał, jak strasznie daleko są gwiazdy.

Jak mała jest sekunda kątowa?

Stopień dzieli się na 60 minut kątowych, a minuta na 60 sekund – tak samo jak przy szerokości geograficznej. Jedna sekunda to więc 1/3 600 stopnia. Pod takim kątem widzisz monetę dwuzłotową z odległości około 4 kilometrów.

Skąd się wziął parsek

Astronomowie biorą tylko połowę przesunięcia: kąt, pod jakim z gwiazdy widać odległość Ziemia–Słońce. Gdy wynosi dokładnie jedną sekundę kątową, gwiazda jest w odległości 1 parseka. Stąd nazwa: paralaksa + sekunda.

Ile to kilometrów?

Jeden parsek to około 31 bilionów km, czyli 3,26 roku świetlnego. Nawet najbliższa gwiazda, Proxima Centauri, jest dalej niż parsek: 1,3 parseka. Kąt wynosi więc dla niej tylko 0,77 sekundy kątowej.

Dlaczego astronomowie używają parseków?

Bo odległość gwiazd ustalają właśnie tak: mierzą kąty i paralaksy, to ich codzienna praca. Z kąta w sekundach mają odległość w parsekach za darmo – to jedynka podzielona przez ten kąt. Kąt 0,5 sekundy oznacza 2 parseki.

Więc co to jest parsek?

Odległość, z której widzisz Ziemię i Słońce w odstępie zaledwie jednej sekundy kątowej. Około 3,26 roku świetlnego. A Han Solo mierzył nim długość trasy, nie czas.

Satelita Gaia zmierzył w ten sposób odległości około półtora miliarda gwiazd. W przypadku najjaśniejszych rozróżnia przesunięcie jak grubość ludzkiego włosa z odległości 500 km.