Hikâyeler

Parsek nedir?

Parsek nedir?

Gökbilimciler yıldızların uzaklığını parsekle ölçer. Bilimkurgudan fırlamış gibi geliyor – ve bilimkurguda onu meşhur bir şekilde karıştırdılar.

On iki parsekten kısa sürede

Han Solo, Star Wars filminde gemisinin Kessel Koşusu’nu “12 parsekten kısa sürede” tamamladığıyla övünür. Rekor bir süre gibi duruyor ama bu, Ankara’dan Bolu’ya 200 kilometreden kısa sürede gittiğinle övünmek gibi.

Hayranlar bu yüzden Lucas’ı uzun süre eleştirdi. 2018 yapımı Han Solo filmi sonunda durumu kurtardı: Han tehlikeli bir kestirmeden geçti, yani gerçekten daha kısa bir yolla övünüyordu.

Kendin dene

Kolunu uzat, başparmağını kaldır ve ona sırayla bir gözünle, sonra öbürüyle bak. Başparmak uzaktaki şeylere göre zıplar. Yüzüne yaklaştırırsan daha çok zıplar. Bu kaymaya paralaks denir.

Yıldızların paralaksı

Yıldızlarda da durum aynı, yalnızca gözlerin yerinde, yörüngesinin iki ucundaki Dünya var. Yarım yılda Dünya 300 milyon kilometre yer değiştirir ve yakın yıldız, uzaktakilere göre azıcık kayar. Ne kadar yakınsa o kadar çok.

Bunu neden daha önce kimse görmedi?

Bu kayma o kadar küçük ki gökbilimciler iki bin yıldan fazla boşuna aradı. Onu ilk kez 1838’de Friedrich Bessel, 61 Cygni yıldızında ölçtü: paralaks, yani kaymanın yarısı, yay saniyesinin üçte birinden biraz azdı.

Tycho Brahe kaymayı bulamadı ve Dünya’nın durduğu sonucuna vardı. Yıldızların ne korkunç uzakta olduğunu bilmiyordu.

Yay saniyesi ne kadar küçük?

Derece 60 yay dakikasına, dakika da 60 saniyeye bölünür – enlemdeki gibi. Yani bir saniye, derecenin 1/3.600’ü. 1 TL’lik madeni parayı yaklaşık 5 kilometre uzaktan işte bu açıyla görürsün.

Parsek nereden çıktı?

Gökbilimciler kaymanın yalnızca yarısını alır: yıldızdan Dünya–Güneş uzaklığının göründüğü açıyı. Bu açı tam bir yay saniyesiyse yıldız 1 parsek uzaklıktadır. Adı da buradan gelir: İngilizce parallax + second, yani paralaks + saniye.

Kaç kilometre eder?

Bir parsek yaklaşık 31 trilyon km, yani 3,26 ışık yılı. En yakın yıldız Proxima Centauri bile bir parsekten uzakta: 1,3 parsek. Bu yüzden onun açısı yalnızca 0,77 yay saniyesi çıkar.

Gökbilimciler parseki neden kullanır?

Çünkü yıldızların uzaklığını tam da böyle bulurlar: açıları ve paralaksları ölçerler, bu onların günlük işi. Saniye cinsinden açıdan parsek cinsinden uzaklık bedavaya gelir: bir bölü o açı. 0,5 saniyelik açı 2 parsek demek.

Peki parsek nedir?

Dünya ile Güneş’i birbirinden yalnızca bir yay saniyesi aralıklı gördüğün uzaklık. Yaklaşık 3,26 ışık yılı. Han Solo da onunla yolun uzunluğunu ölçtü, süreyi değil.

Gaia uzay teleskobu bu yolla yaklaşık 1,5 milyar yıldızın uzaklığını ölçtü. En parlak yıldızlarda ayırt ettiği kayma, 500 km uzaktan bir insan saçının kalınlığını seçmek gibi.