การจัดหมู่
การจัดหมู่ (combination) ใช้เมื่อเลือกสิ่งของจำนวนหนึ่งจากเซตของสิ่งของ โดยลำดับที่เลือกไม่มีผล โจทย์ทั่วไปคือการจับสลากเลือกตัวเลข 6 ตัวจาก 49 ตัว ในกล่องจับสลากมีตัวเลข 49 ตัว และจับขึ้นมา 6 ตัว โดยไม่สนใจว่าจับได้ตัวใดก่อนหลัง
ที่มาของสูตร
ให้มีเซต M เซตหนึ่ง เช่น M = {a, b, c, d, e} การจัดหมู่ครั้งละ k สิ่งคือสับเซต K ⊆ M ที่มีสมาชิก k ตัว เนื่องจาก K เป็นเซต ลำดับจึงไม่มีผลอยู่แล้ว ดังนั้นการจัดหมู่ครั้งละ 3 สิ่งจากเซต M อาจเป็น {a, b, d} หรือ {b, c, d}
ความแตกต่างจากการเรียงสับเปลี่ยนโดยเลือกมาบางส่วนคือ ในการเรียงสับเปลี่ยนลำดับมีผล (a, b, e) กับ (e, b, a) จึงเป็นการเรียงสับเปลี่ยนคนละแบบ แต่เป็นการจัดหมู่แบบเดียวกัน เพราะ (a, b, e) และ (e, b, a) มีสมาชิกเหมือนกัน การที่สมาชิกอยู่ต่างลำดับกันไม่มีผลต่อการจัดหมู่
อย่างไรก็ตาม ใช้การเรียงสับเปลี่ยนหาสูตรของจำนวนการจัดหมู่ที่แตกต่างกันทั้งหมดได้ เรารู้ว่าการเรียงสับเปลี่ยนสิ่งของ n สิ่งโดยเลือกมา k สิ่งมีจำนวน:
ถ้านับการเรียงสับเปลี่ยนสิ่งของ 5 สิ่งโดยเลือกมา 3 สิ่งจากเซต M = {a, b, c, d, e} ข้างต้น จะได้การเรียงสับเปลี่ยนที่แตกต่างกัน P5,3 = 60 แบบ แต่ในจำนวนนี้มีการเรียงสับเปลี่ยนทั้งหมดของสามสิ่งอันดับแต่ละชุดรวมอยู่ด้วย กล่าวคือ มีทั้งสามสิ่งอันดับ abc และสามสิ่งอันดับ acb, bac, bca, cab และ cba ซึ่งเป็นการเรียงสับเปลี่ยนที่แตกต่างกัน 6 แบบ แต่เป็นการจัดหมู่เพียงแบบเดียว เพราะทุกแบบมีสมาชิกเหมือนกัน
ถ้ามีสามสิ่งอันดับชุดหนึ่ง สามสิ่งอันดับชุดนี้เรียงสับเปลี่ยนได้กี่แบบ คำตอบคือ 3! แบบ กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ การเรียงสับเปลี่ยนโดยเลือกมา 3 สิ่งมีจำนวนมากกว่าการจัดหมู่ครั้งละ 3 สิ่งอยู่ 3! เท่า แทนที่จะนับการจัดหมู่หนึ่งแบบ เรานับการเรียงสับเปลี่ยนถึง 3! แบบ คือนับทุกการเรียงสับเปลี่ยนของสามสิ่งอันดับนั้น ดังนั้นถ้านำจำนวนการเรียงสับเปลี่ยนหารด้วย 3! จะได้จำนวนการจัดหมู่
ขยายวิธีข้างต้นเป็นกรณีทั่วไปได้ว่า ถ้าต้องการหาจำนวนการจัดหมู่ที่แตกต่างกันทั้งหมดของสิ่งของ n สิ่งที่แตกต่างกัน ครั้งละ k สิ่ง จำนวนนี้ซึ่งเขียนแทนด้วย Cn,k เท่ากับ:
นั่นคือจำนวนการเรียงสับเปลี่ยนหารด้วย k! ซึ่งเป็นจำนวนการเรียงสับเปลี่ยนของ k สิ่งอันดับแต่ละชุด จัดรูปสูตรต่อได้โดยกระจายสูตรของการเรียงสับเปลี่ยน:
ตัวอย่าง จำนวนการจัดหมู่ครั้งละ 2 สิ่งจากเซต {a, b, c} คือ:
ได้แก่การจัดหมู่ {a, b}, {a, c} และ {b, c} ส่วนการจัดหมู่ครั้งละ 3 สิ่งจากเซตเดิม M = {a, b, c, d, e} มีจำนวน:
ได้แก่การจัดหมู่ {a, b, c}, {a, b, d}, {a, b, e}, {a, c, d}, {a, c, e}, {a, d, e}, {b, c, d}, {b, c, e}, {b, d, e}, {c, d, e}
สัมประสิทธิ์ทวินาม
นอกจากสัญลักษณ์ Cn,k ข้างต้นแล้ว ยังนิยมใช้สัมประสิทธิ์ทวินาม (binomial coefficient) ซึ่งเขียนในรูป:
สัญลักษณ์นี้คล้ายเศษส่วนที่ไม่มีเส้นแบ่งเศษส่วน (ซึ่งหลายคนก็มักเผลอเขียนลงไป) แต่มีวงเล็บ (วงเล็บนี้ละไม่ได้ ต้องเขียนเสมอ) สัมประสิทธิ์ทวินามอ่านว่า “n เลือก k” และมีค่าเท่ากับ Cn,k:
ดังนั้นถ้ามีเซตที่มีสมาชิก 5 ตัว และเลือกสมาชิกครั้งละ 4 ตัว จำนวนแบบทั้งหมดคือ:
ความสัมพันธ์พื้นฐาน
สำหรับสัมประสิทธิ์ทวินามและ n ∈ ℕ จะได้ว่า:
นอกจากนี้ สำหรับ n, k ∈ ℕ0 และ k ≤ n จะได้ว่า:
และสำหรับ n, k ∈ ℕ0 และ k < n จะได้ว่า:
เครื่องคิดเลข
เครื่องคิดเลขต่อไปนี้หาค่าของสัมประสิทธิ์ทวินาม n เลือก k
ตัวอย่างพร้อมวิธีทำ
-
เริ่มจากการจับสลากเลือกตัวเลข 6 ตัวจาก 49 ตัวที่กล่าวถึงข้างต้น ในการจับสลากนี้มีลูกบอล 49 ลูกอยู่ในกล่องจับสลาก และจับขึ้นมาทั้งหมด 6 ลูก ผลการจับสลากที่แตกต่างกันมีกี่แบบ
ข้อแรก ลำดับการจับตัวเลขมีผลหรือไม่ ไม่มีผล เพราะทายเพียงตัวเลข ไม่ได้ทายลำดับ จึงใช้การจัดหมู่ มีลูกบอลทั้งหมด 49 ลูก และจับขึ้นมา 6 ลูก จะได้สัมประสิทธิ์ทวินาม:
ผลการจับสลากที่เป็นไปได้มีทั้งหมด 13,983,816 แบบ ซึ่งทำให้ความน่าจะเป็นที่จะถูกรางวัลเมื่อซื้อสลากหนึ่งชุดเท่ากับ 1/13,983,816 หรือ 0.00000715112%
-
สมชายไปเที่ยวงานวัดซึ่งมีสาวสวย 13 คนที่เขาอยากชวนเต้นรำ สมชายรู้ว่าในคืนเดียวเขาชวนสาวที่แตกต่างกันเต้นรำได้ 4 คน สมชายมีกลุ่มสาว 4 คนให้เลือกได้กี่กลุ่มที่แตกต่างกัน
นี่เป็นตัวอย่างการจัดหมู่แบบง่ายอีกข้อหนึ่ง ลำดับไม่มีผล เพราะสมชายเต้นรำได้ดีกับคนแรกพอ ๆ กับคนสุดท้าย จึงมีเซตของสาว 13 คน และเลือกครั้งละ 4 คน ซึ่งได้สัมประสิทธิ์ทวินาม:
-
มีคนกลุ่มหนึ่ง 50 คน เป็นผู้ชายครึ่งหนึ่งและผู้หญิงครึ่งหนึ่ง จะเลือกกลุ่มคน 3 คนที่แตกต่างกันได้กี่กลุ่ม ถ้ากลุ่มต้องไม่ประกอบด้วยคนเพศเดียวกันทั้งหมด (นั่นคือในกลุ่มต้องไม่มีผู้ชาย 3 คนหรือผู้หญิง 3 คน)
ข้อนี้เป็นการจัดหมู่ที่ซับซ้อนขึ้นเล็กน้อย ถ้าตัดกลุ่มที่มีคนเพศเดียวกันออก จะเหลือการจัดกลุ่มเพียงสองแบบ คือผู้ชาย 2 คนกับผู้หญิง 1 คน หรือผู้ชาย 1 คนกับผู้หญิง 2 คน โดยจำนวนการจัดหมู่ของแบบแรก (ผู้ชาย 2 คนกับผู้หญิง 1 คน) เท่ากับจำนวนการจัดหมู่ของแบบที่สอง จึงหาเพียงจำนวนการจัดหมู่ของแบบแรกแล้วนำไปคูณด้วยสอง จากนั้นก็ง่ายแล้ว หาจำนวนการจัดหมู่ของคู่ผู้ชายที่แตกต่างกัน ซึ่งคือ 25 เลือก 2 แล้วคูณด้วยจำนวนการจัดหมู่ของผู้หญิงหนึ่งคน (ซึ่งเท่ากับ 25 ดูความสัมพันธ์พื้นฐานข้างต้น บรรทัดที่สอง) สุดท้ายนำผลลัพธ์นี้คูณด้วยสองก็ได้คำตอบ:
-
ในกล่องมีสินค้า 15 ชิ้น เป็นสินค้าชำรุด 4 ชิ้น จะเลือกสินค้า 6 ชิ้นได้กี่วิธี ถ้า
-
ไม่มีสินค้าชำรุดเลย ในกรณีนี้เลือกสินค้า 6 ชิ้นจากสินค้าที่ไม่ชำรุด 15 − 4 = 11 ชิ้น จะได้สัมประสิทธิ์ทวินาม:
-
มีสินค้าชำรุดหนึ่งชิ้น ในกรณีนี้เลือกเซตที่มีสินค้าดี 5 ชิ้นและสินค้าชำรุด 1 ชิ้น มีสินค้าดีทั้งหมด 11 ชิ้น และสินค้าชำรุด 4 ชิ้น ใช้หลักการคูณจะได้:
-
มีสินค้าชำรุดไม่เกินหนึ่งชิ้น ใช้ผลลัพธ์ข้างต้นในการแก้ปัญหา เรารู้ว่าเลือกสินค้าดี 6 ชิ้นได้ 462 วิธี และเลือกสินค้าดี 5 ชิ้นกับสินค้าชำรุด 1 ชิ้นได้ 1848 วิธี ใช้หลักการบวกนำผลลัพธ์ทั้งสองมาบวกกัน จะได้คำตอบที่ต้องการ คือมีสินค้าชำรุดไม่เกินหนึ่งชิ้น (ไม่มีสินค้าชำรุดเลย หรือมีหนึ่งชิ้น) คำตอบคือ 462 + 1848 = 2310
-
สารบัญ: คณิตศาสตร์เชิงการจัด, การเรียงสับเปลี่ยนโดยเลือกมาบางส่วน, การเรียงสับเปลี่ยน, การจัดหมู่, การเรียงสับเปลี่ยนที่เลือกซ้ำได้, การจัดหมู่ที่เลือกซ้ำได้, รหัส PIN ที่แตกต่างกันมีทั้งหมดกี่แบบ