ความน่าจะเป็น
ความน่าจะเป็นของเหตุการณ์บอกว่ามีโอกาสมากน้อยเพียงใดที่เหตุการณ์นั้นจะเกิดขึ้น ตัวอย่างทั่วไปคือการทอดลูกเต๋าธรรมดา เราอาจถามว่า “ความน่าจะเป็นที่ลูกเต๋าจะขึ้นแต้ม 5 เป็นเท่าใด” ความน่าจะเป็นบอกได้ทั้งในรูปจำนวนในช่วง [0, 1] หรือในรูปร้อยละ คือตั้งแต่ 0% ถึง 100%
บทนิยามที่เกี่ยวข้อง
การกระทำที่ทำซ้ำได้และผลขึ้นอยู่กับความบังเอิญเรียกว่าการทดลองสุ่ม (random experiment) เช่น การทอดลูกเต๋าหรือการจับสลากเลือกตัวเลขเป็นการทดลองสุ่ม นอกจากนี้ยังต้องใช้เซตของผลลัพธ์ที่เป็นไปได้ทั้งหมดของการทดลองสุ่ม ซึ่งก็คือทุกกรณีที่อาจเกิดขึ้นในการทดลองสุ่มนั้น เรียกว่าปริภูมิตัวอย่าง (sample space) เช่น ลูกเต๋าขึ้นแต้มได้ตั้งแต่ 1 ถึง 6 ดังนั้นปริภูมิตัวอย่างของลูกเต๋า ซึ่งเขียนแทนด้วย ω (โอเมกา) คือ ω = {1, 2, 3, 4, 5, 6} ส่วนการจับสลากเลือกตัวเลข ปริภูมิตัวอย่างคือชุดตัวเลขทั้งหมดที่อาจจับได้
สับเซต A ⊆ ω ใด ๆ เรียกว่าเหตุการณ์ (event) เช่น เหตุการณ์ “ลูกเต๋าขึ้นแต้มคู่” เขียนได้เป็น A = {2, 4, 6} ส่วนเหตุการณ์ “ลูกเต๋าขึ้นแต้มมากกว่า 5” เขียนได้เป็น A = {6} และอื่น ๆ ในทำนองเดียวกัน ถ้าทอดลูกเต๋า (คือทำการทดลอง) แล้วลูกเต๋าขึ้นแต้ม x เมื่อ x ∈ A จะกล่าวว่าเหตุการณ์นั้นเกิดขึ้น ในกรณีตรงข้ามจะกล่าวว่าเหตุการณ์นั้นไม่เกิดขึ้น ถ้ายังคงพิจารณาเหตุการณ์ “ลูกเต๋าขึ้นแต้มคู่” และลูกเต๋าขึ้น x = 2 จะได้ x ∈ A นั่นคือ 2 ∈ {2, 4, 6} เหตุการณ์จึงเกิดขึ้น
เหตุการณ์มีสองชนิดพิเศษ คือเหตุการณ์ที่แน่นอนและเหตุการณ์ที่เป็นไปไม่ได้ เหตุการณ์ที่แน่นอนเกิดขึ้นในการทดลองทุกครั้ง ซึ่งหมายความว่า A = ω สำหรับลูกเต๋าคือเหตุการณ์ “ขึ้นแต้มน้อยกว่า 7” ซึ่งเกิดขึ้นแน่นอน ตรงข้ามกันคือเหตุการณ์ที่เป็นไปไม่ได้ ซึ่งเขียนได้เป็น A = ∅ และบอกเป็นคำพูดได้ เช่น “ลูกเต๋าขึ้นรูปกระถางต้นไม้” ระหว่างทอดลูกเต๋า กระถางต้นไม้อาจตกจากโต๊ะได้ก็จริง แต่บนลูกเต๋าไม่มีรูปกระถางต้นไม้แน่นอน เพราะมีเพียงแต้ม 1 ถึง 6
ความน่าจะเป็นของเหตุการณ์
ความน่าจะเป็นของเหตุการณ์บอกว่าคาดหวังได้มากน้อยเพียงใดว่าเหตุการณ์นั้นจะเกิดขึ้น ทุกคนคงรู้สึกได้ว่าลูกเต๋าขึ้นแต้มคู่บ่อยกว่าขึ้นแต้ม 5 ความน่าจะเป็นเปลี่ยนความรู้สึกนี้ให้เป็นตัวเลขที่แน่นอน ขั้นแรกกำหนดเงื่อนไขที่ต้องใช้ก่อน
ให้การทดลองสุ่มเป็นไปตามเงื่อนไขต่อไปนี้:
- ผลลัพธ์ที่เป็นไปได้ทั้งหมดมีจำนวนจำกัด (นั่นคือ ω เป็นเซตจำกัด)
- ผลลัพธ์สองแบบเกิดขึ้นพร้อมกันไม่ได้ (นั่นคือลูกเต๋าขึ้นแต้ม 3 และแต้ม 6 พร้อมกันไม่ได้)
- ผลลัพธ์แต่ละแบบมีโอกาสเกิดขึ้นเท่า ๆ กัน (นั่นคือโอกาสที่ลูกเต๋าขึ้นแต้ม 4 เท่ากับโอกาสที่ขึ้นแต้ม 6 หรือแต้ม 1)
เงื่อนไขสองข้อแรกค่อนข้างเป็นธรรมชาติ ข้อสุดท้ายจำกัดอยู่บ้าง แต่ตอนนี้ใช้เท่านี้ก็พอ จากนั้นกล่าวได้ว่าความน่าจะเป็นของเหตุการณ์ A ซึ่งเขียนแทนด้วย P(A) เท่ากับ:
กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ จำนวนผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์หารด้วยจำนวนผลลัพธ์ทั้งหมด (เส้นตั้งในสูตรข้างต้นหมายถึงจำนวนสมาชิกของเซต) ดังนั้นความน่าจะเป็นที่ลูกเต๋าขึ้นแต้มคู่เท่ากับ:
ความน่าจะเป็นมักบอกในรูปร้อยละ เพียงนำความน่าจะเป็นที่คำนวณได้คูณด้วยหนึ่งร้อยแล้วเติมเครื่องหมายร้อยละ 0.5 × 100% = 50% ความน่าจะเป็น 50% หมายความว่าโอกาสที่ลูกเต๋าขึ้นแต้มคู่เท่ากับโอกาสที่ไม่ขึ้นแต้มคู่ ซึ่งสมเหตุสมผล เพราะลูกเต๋ามีแต้มคู่สามแต้มและแต้มคี่สามแต้ม
เหตุการณ์ที่แน่นอนมีความน่าจะเป็น 1 และเหตุการณ์ที่เป็นไปไม่ได้มีความน่าจะเป็น 0 เพราะเหตุใด ข้างต้นกล่าวว่าเหตุการณ์ที่แน่นอน J เป็นไปตาม J = ω และเหตุการณ์ที่เป็นไปไม่ได้ N เป็นไปตาม N = ∅ ถ้าแทนเหตุการณ์ทั้งสองลงในสูตร จะได้:
ตัวอย่างพร้อมวิธีทำ
-
ความน่าจะเป็นที่ลูกเต๋าขึ้นแต้ม 5 เป็นเท่าใด ข้อนี้ง่าย เซตของผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์มีเพียง A = {5} และปริภูมิตัวอย่างยังคงเป็น ω = {1, 2, 3, 4, 5, 6} แทนค่าลงในสูตร:
-
ความน่าจะเป็นที่ลูกเต๋าขึ้นแต้มที่หารด้วยสามลงตัวเป็นเท่าใด ต้องหาก่อนว่าแต้มใดบนลูกเต๋าหารด้วยสามลงตัว ซึ่งมีเพียงแต้ม 3 และ 6 เซตของผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์จึงเป็น B = {3, 6} จากนั้นคำนวณตามปกติ:
-
ต่อไปลองทอดลูกเต๋าสองลูกพร้อมกัน ความน่าจะเป็นที่ลูกเต๋าทั้งสองลูกขึ้นแต้ม 6 เป็นเท่าใด ขั้นแรกต้องหา ω คือเซตของผลลัพธ์ทั้งหมด จึงต้องนับทุกกรณีที่อาจเกิดขึ้น ถ้าลูกเต๋าลูกแรกขึ้นแต้ม 1 ลูกที่สองอาจขึ้นแต้ม 1 ถึง 6 ซึ่งได้หกกรณี ถ้าลูกแรกขึ้นแต้ม 2 ลูกที่สองก็อาจขึ้นแต้ม 1 ถึง 6 อีก ซึ่งได้อีกหกกรณี และทำต่อไปในทำนองเดียวกันสำหรับทุกแต้มของลูกแรก ผลลัพธ์ทั้งหมดเป็นดังนี้:
มีทั้งหมดหกแถว และแต่ละแถวมีหกกรณี รวมแล้วลูกเต๋าขึ้นได้ 6 × 6 = 36 แบบ มีกี่แบบที่อยู่ในเซตของผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์ด้วย มีเพียงแบบเดียว คือ (6, 6) เพราะต้องการให้ขึ้นแต้ม 6 ทั้งสองลูก จึงได้ความน่าจะเป็น:
-
เมื่อทอดลูกเต๋าสองลูก ความน่าจะเป็นที่ทั้งสองลูกขึ้นแต้มเท่ากันเป็นเท่าใด จำนวนผลลัพธ์ทั้งหมดยังคงเป็น 36 ดูตัวอย่างก่อนหน้า แล้วผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์มีกี่แบบ ลูกเต๋าทั้งสองลูกขึ้นแต้มเท่ากันเพียงหกกรณี D = {(1, 1), (2, 2), …, (6, 6)} แทนค่าลงในสูตร:
-
เมื่อทอดลูกเต๋าสองลูก คือลูกสีขาวและลูกสีดำ ความน่าจะเป็นที่ลูกสีขาวขึ้นแต้ม 3 และลูกสีดำขึ้นแต้ม 5 เป็นเท่าใด จำนวนสมาชิกของ ω ยังคงเป็น 36 เซตของผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์ E เป็นอย่างไร เซตนี้มีเพียงกรณี (3, 5) ความน่าจะเป็นจึงเท่ากับ:
-
เมื่อทอดลูกเต๋าสองลูก คือลูกสีขาวและลูกสีดำ ความน่าจะเป็นที่ขึ้นแต้ม 3 และแต้ม 5 เป็นเท่าใด ข้อนี้คล้ายข้อก่อน ต่างกันเพียงไม่ได้กำหนดว่าแต้ม 3 ต้องขึ้นที่ลูกสีขาวและแต้ม 5 ต้องขึ้นที่ลูกสีดำ เพียงลูกหนึ่งขึ้นแต้ม 3 และอีกลูกหนึ่งขึ้นแต้ม 5 จึงมีกรณีมากขึ้น คือนอกจาก (3, 5) แล้วยังมีกรณี (5, 3) ด้วย ความน่าจะเป็นของเหตุการณ์ F นี้จึงเท่ากับ:
-
เมื่อทอดลูกเต๋าสองลูก ความน่าจะเป็นที่ขึ้นแต้ม 6 อย่างน้อยหนึ่งลูกเป็นเท่าใด คิดทีละขั้น ถ้าลูกแรกขึ้นแต้ม 6 ลูกที่สองอาจขึ้นแต้ม 1 ถึง 5 ซึ่งได้ห้ากรณี ถ้าลูกที่สองขึ้นแต้ม 6 ลูกแรกอาจขึ้นแต้ม 1 ถึง 5 ซึ่งได้อีกห้ากรณี และสุดท้ายอาจขึ้นแต้ม 6 ทั้งสองลูก ซึ่งได้อีกหนึ่งกรณี รวมแล้วมี 5 + 5 + 1 = 11 กรณี เซตของผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์ G จึงเป็น G = {(6, 1), (6, 2), (6, 3), (6, 4), (6, 5), (1, 6), (2, 6), (3, 6), (4, 6), (5, 6), (6, 6)} จะได้ความน่าจะเป็น:
-
ห้องเรียนห้องหนึ่งมีนักเรียน 30 คน ความน่าจะเป็นที่ณัฐพงศ์จะถูกเรียกตอบในคาบประวัติศาสตร์เป็นเท่าใด ถ้าครูเรียกถามนักเรียนคาบละ 2 คนเสมอ และยังไม่เคยเรียกใครมาก่อน ในการหาความน่าจะเป็น ต้องหาว่ามีคู่ของนักเรียนที่แตกต่างกันกี่คู่ และมีคู่ที่มีณัฐพงศ์อยู่ด้วยกี่คู่ เนื่องจากลำดับที่ครูเรียกนักเรียนไม่มีผล จึงใช้การจัดหมู่
จากนั้นก็ง่ายแล้ว มีนักเรียนทั้งหมด 30 คน และคำถามคือจับคู่ที่แตกต่างกันได้กี่คู่ ซึ่งได้สัมประสิทธิ์ทวินาม:
แล้วมีกี่คู่ที่มีณัฐพงศ์อยู่ด้วย ถ้าคนหนึ่งในคู่เป็นณัฐพงศ์ จะเหลือนักเรียนอีก 29 คนที่จับคู่กับณัฐพงศ์ได้ (เขาจับคู่กับตัวเองไม่ได้ จึงเป็น 30 − 1 = 29) ตอนนี้รู้จำนวนกรณีทั้งหมดและจำนวนกรณีที่ทำให้เกิดเหตุการณ์แล้ว แทนค่าลงในสูตร:
หมายเหตุ จำนวนคู่ทั้งหมดหาได้โดยไม่ต้องใช้การจัดหมู่ด้วย ถ้ามีนักเรียน 30 คน จะสร้างคู่ทั้งหมดได้อย่างไร วิธีหนึ่งคือเลือกนักเรียนทีละคน แล้วจับคู่กับนักเรียนคนอื่นทุกคน เช่น เลือกอนันต์แล้วจับคู่กับนักเรียนคนอื่นทุกคน ซึ่งได้ 29 คู่ ทำแบบนี้กับนักเรียนทุกคน คือทั้ง 30 คน จะได้ทั้งหมด 30 × 29 = 870 คู่ แต่แต่ละคู่ถูกนับสองครั้ง ครั้งหนึ่งเป็นคู่ (อนันต์, กัญญา) และอีกครั้งเป็น (กัญญา, อนันต์) (ขึ้นอยู่กับว่าอนันต์เป็นคนที่นำนักเรียนคนอื่นมาจับคู่ด้วย หรือเป็นคนที่ถูกนำไปจับคู่กับกัญญา) จึงต้องนำผลลัพธ์นี้หารด้วยสอง และได้คำตอบ
-
ความน่าจะเป็นที่หยิบรองเท้า 3 ข้างจากตู้รองเท้าซึ่งมีรองเท้า 12 คู่ แล้วได้รองเท้าข้างซ้ายทั้งสามข้างเป็นเท่าใด นี่เป็นตัวอย่างที่ใช้ได้จริงในชีวิต ซึ่งคงเคยอยากรู้กันมาบ้าง เริ่มจากหาว่าหยิบรองเท้าสามข้างจากตู้ได้กี่แบบ ต้องใช้การจัดหมู่ เพราะลำดับที่หยิบรองเท้าไม่มีผล มีรองเท้าทั้งหมด 24 ข้าง และต้องการหยิบ 3 ข้าง จะได้สัมประสิทธิ์ทวินาม:
ดังนั้นหยิบรองเท้าสามข้างจากตู้ได้ทั้งหมด 2,024 แบบที่แตกต่างกัน ต่อไปต้องหาว่าแบบใดทำให้เกิดเหตุการณ์ นั่นคือแบบที่รองเท้าทั้งสามข้างเป็นข้างซ้ายทั้งหมด ในตู้มีรองเท้าข้างซ้ายทั้งหมด 12 ข้าง จึงหาเพียงว่าเลือกรองเท้าสามข้างจากรองเท้า 12 ข้างนี้ได้กี่แบบ ซึ่งได้สัมประสิทธิ์ทวินามอีกเช่นกัน:
ดังนั้นมี 220 แบบที่เป็นรองเท้าข้างซ้ายทั้งหมด เท่านี้ก็รู้ทุกอย่างที่ต้องใช้แล้ว เหลือเพียงแทนค่าลงในสูตร:
ดังนั้นมีโอกาสประมาณ 10% ที่หยิบรองเท้าสามข้างแล้วได้ข้างซ้ายทั้งหมด
สารบัญ: ความน่าจะเป็น, คอมพลีเมนต์ของเหตุการณ์, การแจกแจงทวินาม, ความน่าจะเป็นแบบมีเงื่อนไข, ความน่าจะเป็นที่จะถูกรางวัลในการจับสลากเลือกตัวเลข 6 ตัวจาก 49 ตัว, ความน่าจะเป็นที่จะถูกรางวัล Eurojackpot