✖

การเรียงสับเปลี่ยนโดยเลือกมาบางส่วน

การเรียงสับเปลี่ยนโดยเลือกมาบางส่วน (k-permutation) ใช้เมื่อเลือกสิ่งของจำนวนหนึ่งจากเซตของสิ่งของ และลำดับที่เลือกมีผล

ที่มาของสูตร

เริ่มจากโจทย์การเรียงสับเปลี่ยนแบบทั่วไป หมู่บ้านแห่งหนึ่งจัดการแข่งขันกินข้าวเหนียวมะม่วงทุกปี ผู้เข้าแข่งขันที่มือเปื้อนกะทิผ่านเข้ารอบชิงชนะเลิศทั้งหมด 7 คน จงหาว่าผู้เข้าแข่งขันทั้ง 7 คนนี้ครองอันดับที่ 1 ถึง 3 ได้ทั้งหมดกี่แบบ

สิ่งสำคัญคือในตัวอย่างนี้ลำดับมีผล เช่น ถ้ารู้ว่าสามอันดับแรกเป็นของสมชาย อนันต์ และกฤษ คนสามคนนี้จะให้ผลการจัดอันดับที่แตกต่างกันทั้งหมด 6 แบบ:

  • สมชาย อนันต์ กฤษ
  • สมชาย กฤษ อนันต์
  • อนันต์ สมชาย กฤษ
  • อนันต์ กฤษ สมชาย
  • กฤษ สมชาย อนันต์
  • กฤษ อนันต์ สมชาย

ผลการจัดอันดับเหล่านี้แตกต่างกันทั้งหมด และเราต้องการหาว่าเมื่อมีผู้เข้าแข่งขัน 7 คน จะจัดอันดับที่แตกต่างกันได้ทั้งหมดกี่แบบ

ใช้หลักการคูณ โดยเลือกสามสิ่งอันดับในรูป (x1, x2, x3) เมื่อ x1 เป็นผู้เข้าแข่งขันที่ได้อันดับที่ 1 และต่อไปในทำนองเดียวกัน ผู้เข้าแข่งขันคนใดแทน x1 ได้บ้าง ทุกคน ดังนั้นแทน x1 ได้ 7 คน ผู้เข้าแข่งขันคนใดแทน x2 ได้บ้าง ทุกคนยกเว้นคนที่อยู่อันดับที่ 1 แล้ว ดังนั้นแทน x2 ได้ 7 − 1 = 6 คน ส่วน x3 แทนได้ด้วยผู้เข้าแข่งขันที่ไม่ได้อยู่อันดับที่ 1 หรือ 2 จึงมี 7 − 2 = 5 แบบ ใช้หลักการคูณจะได้จำนวนแบบทั้งหมด 7 × 6 × 5 = 210

สังเกตว่าถ้าต้องการหาจำนวนแบบทั้งหมดของ 4 อันดับแรก จะแทน x4 ได้ 7 − 3 = 4 คน จำนวนแบบทั้งหมดจึงเท่ากับ 7 × 6 × 5 × 4 = 840 จากตรงนี้สรุปอะไรได้

ถ้ามีเซตที่มีสมาชิก n ตัว (ในตัวอย่างคือผู้เข้าแข่งขัน 7 คน) และเลือกสมาชิกมา 3 ตัวโดยลำดับมีผล ผลลัพธ์จะเท่ากับ n · (n − 1) · (n − 2) อันดับแรกเป็นได้ทุกคน อันดับถัดไปน้อยกว่าอยู่หนึ่งคน และต่อไปในทำนองเดียวกัน จากตรงนี้ได้สูตรทั่วไปเมื่อเลือกสมาชิก k ตัวจากเซตที่มีสมาชิก n ตัว คือจำนวนแบบเท่ากับ n · (n − 1) · (n − 2) · … · (n − k + 1)

สูตรนี้ยังเขียนให้กระชับขึ้นได้ด้วยแฟกทอเรียล ถ้าพิจารณาเจ็ดแฟกทอเรียล 7! = 7 × 6 × 5 × 4 × 3 × 2 × 1 เทียบกับวิธีนับผลการจัดอันดับผู้ได้เหรียญรางวัล 7 × 6 × 5 จะเห็นความคล้ายกัน เพียงแต่ต้องตัดส่วนท้ายออก คือต้องนำ 7! หารด้วย 4 × 3 × 2 × 1 จะเหลือเพียง 7 × 6 × 5 แล้วนิพจน์ 4 × 3 × 2 × 1 เท่ากับเท่าใด คำตอบคือ 4!

ดังนั้นถ้ามีเซตที่มีสมาชิก n ตัวและเลือกสมาชิกมาทั้งหมด k ตัวโดยลำดับมีผล จำนวนแบบทั้งหมดเท่ากับ:

Pn,k=n!(n−k)!

แทนค่าจากการแข่งขันกินข้าวเหนียวมะม่วงลงในสูตร จะได้:

P7,3=7!(7−3)!=7×6×5×4×3×2×14×3×2×1=7×6×5=210

เครื่องคิดเลข

เครื่องคิดเลขต่อไปนี้หาจำนวนวิธีเรียงสับเปลี่ยนสำหรับค่า n และ k ที่กำหนด

ตัวอย่างพร้อมวิธีทำ

  1. ยังคงเป็นการแข่งขันกินข้าวเหนียวมะม่วง จำนวนแบบของผลการจัดอันดับผู้ได้เหรียญรางวัลจะเปลี่ยนไปอย่างไร ถ้ารู้ว่าธนาซึ่งเป็นเซียนและชนะทุกครั้งมาร่วมแข่งด้วย กล่าวคือ ถ้ามีผู้เข้าแข่งขัน 7 คนและธนาชนะแน่นอน ผลการจัดอันดับผู้ได้เหรียญรางวัลที่แตกต่างกันมีทั้งหมดกี่แบบ

กรณีนี้ก็เป็นการเรียงสับเปลี่ยนแบบง่ายเช่นกัน อันดับที่ 1 รู้แน่นอนแล้ว เหลือเพียงหาว่าผู้เข้าแข่งขันที่เหลือ 6 คนครองอันดับที่ 2 และ 3 ได้กี่แบบ จึงเป็นการเลือกสมาชิก 2 ตัวจากเซตที่มีสมาชิก 6 ตัว ซึ่งได้การเรียงสับเปลี่ยน:

P6,2=6!(6−2)!=30

  1. เมื่อนานมาแล้ว ตอนที่ธนายังไม่เก่งขนาดนี้ เขาติดสามอันดับแรกเป็นประจำ ถ้ามีผู้เข้าแข่งขัน 7 คนและธนาได้เหรียญรางวัลแน่นอน ผลการจัดอันดับผู้ได้เหรียญรางวัลที่แตกต่างกันมีทั้งหมดกี่แบบ

    ตัวอย่างนี้ต่างจากข้อก่อนตรงที่ไม่รู้ว่าธนาได้อันดับใด เขาอาจได้อันดับที่ 2 หรือแม้แต่อันดับที่ 3 ซึ่งเขายังอายจนถึงทุกวันนี้ จึงต้องนับการเรียงสับเปลี่ยนสามกรณี คือกรณีที่ธนาชนะ กรณีที่ธนาได้เหรียญเงิน และกรณีที่ได้เหรียญทองแดง แต่ทุกกรณีจะเหลือเพียงสองอันดับที่คนอื่นครองได้ เช่น ถ้าธนาได้อันดับที่ 2 ผู้เข้าแข่งขันคนอื่นจะได้อันดับที่ 1 หรืออันดับที่ 3 ดังนั้นจึงนับการเรียงสับเปลี่ยนสิ่งของ 6 สิ่งโดยเลือกมา 2 สิ่งเช่นเดิม แต่ต้องนับสามครั้งสำหรับอันดับของธนาสามแบบ จำนวนผลการจัดอันดับทั้งหมดจึงเท่ากับ:

    3×P6,2=3×6!(6−2)!=3×30=90

    สังเกตว่าเลข 3 หน้าการเรียงสับเปลี่ยนนี้เขียนเป็น P3,1 ได้ เพราะที่จริงเป็นการเลือกสมาชิกหนึ่งตัว (อันดับหนึ่งอันดับ) จากเซตที่มีสมาชิก 3 ตัว (อันดับที่ได้เหรียญรางวัลสามอันดับ)

  2. โรงเรียนแห่งหนึ่งมีครูทั้งหมด 20 คน ใกล้ถึงการสอบปลายภาคของชั้น ม.6 แล้ว และต้องตั้งคณะกรรมการคุมสอบที่ประกอบด้วยประธาน 1 คน กรรมการใจดี 1 คน และกรรมการดุ 1 คน มีวิธีตั้งคณะกรรมการทั้งหมดกี่แบบ

    คำถามแรกที่ต้องตอบคือลำดับมีผลหรือไม่ คำตอบคือมีผล เพราะสลับครูสามคนได้ 6 แบบที่แตกต่างกันเช่นเดิม จากนั้นก็ง่ายแล้ว เป็นการเรียงสับเปลี่ยนสิ่งของ 20 สิ่งโดยเลือกมา 3 สิ่ง:

    P20,3=20!17!=6840

  3. จากเลขโดด {0, 1, 2, 3, 4, 5} จะสร้างจำนวนสามหลักได้กี่จำนวน ถ้าเลขโดดแต่ละตัวใช้ได้ไม่เกินหนึ่งครั้ง

    ลำดับมีผลหรือไม่ มีผล เพราะ 123 กับ 321 เป็นคนละจำนวนกัน สามสิ่งอันดับที่แตกต่างกันมีกี่แบบ เป็นการเรียงสับเปลี่ยนสิ่งของ 6 สิ่งโดยเลือกมา 3 สิ่งแบบง่าย:

    P6,3=6!3!=120

    แต่ยังต้องลบสามสิ่งอันดับที่มีศูนย์อยู่ตำแหน่งแรกออก เพราะ 012 ไม่ใช่จำนวนสามหลัก คำถามตอนนี้คือสามสิ่งอันดับที่ขึ้นต้นด้วยศูนย์มีกี่แบบ ในกรณีนี้เลขโดดสลับกันได้เพียงสองตำแหน่งที่เหลือ (สามสิ่งอันดับอยู่ในรูป (0, x2, x3)) จึงต้องหาว่าสร้างคู่อันดับที่แตกต่างกันจากเลขโดด {1, 2, 3, 4, 5} ได้กี่คู่ ซึ่งก็ง่ายเช่นกัน P5,2 = 5!/3! = 20 ดังนั้นมีสามสิ่งอันดับที่ขึ้นต้นด้วยศูนย์ 20 แบบ

    จำนวนสามหลักทั้งหมดที่สร้างจากเลขโดด {0, 1, 2, 3, 4, 5} จึงเท่ากับ 120 − 20 = 100

  4. จากเลขโดด {1, 2, 3, 4, 5} จะสร้างจำนวนสามหลักที่แตกต่างกันได้กี่จำนวน ถ้าเลขโดดแต่ละตัวใช้ได้ไม่เกินหนึ่งครั้งและจำนวนที่ได้ต้องเป็นจำนวนคี่

    ลำดับมีผล เพราะ 123 กับ 321 เป็นคนละจำนวนกัน จำนวนสามหลักที่สร้างต้องเป็นจำนวนคี่ แปลว่าสองตำแหน่งแรกเป็นเลขโดดใดก็ได้ แต่ตำแหน่งสุดท้ายต้องเป็นเลขโดดตัวหนึ่งจาก {1, 3, 5} ขั้นแรกหาจำนวนสามสิ่งอันดับทั้งหมดที่สร้างได้จากเลขโดดห้าตัว P5,3 = 5! / 2! = 60

    เลขโดดแต่ละตัวอยู่ตำแหน่งสุดท้ายบ่อยเท่ากัน เมื่อมีเลขโดด 5 ตัว เลขโดดแต่ละตัวจึงอยู่ตำแหน่งสุดท้าย 60÷5=12 ครั้ง เลขโดดที่อยู่ตำแหน่งสุดท้ายได้มีสามตัว คือ {1, 3, 5} จึงมีจำนวนที่ลงท้ายด้วย 1 อยู่ 12 จำนวน ลงท้ายด้วย 3 อยู่ 12 จำนวน และลงท้ายด้วย 5 อยู่ 12 จำนวน ใช้หลักการบวกจะได้ทั้งหมด 12 + 12 + 12 = 36 แบบ

  5. จงหาค่า x ถ้ารู้ว่า Px,2 = 72 กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ เลือกคู่อันดับจากเซตที่มีสมาชิก x ตัว และรู้ว่าเลือกคู่อันดับที่แตกต่างกันได้ทั้งหมด 72 คู่ เซตที่ใช้เลือกมีสมาชิกกี่ตัว เขียนออกมาได้ดังนี้:

    Px,2=x!(x−2)!=72

    จัดรูปต่อได้:

    x!(x−2)!=72x⋅(x−1)⋅(x−2)!(x−2)!=72x⋅(x−1)=72x2−x=72x2−x−72=0

    สมการนี้เป็นสมการกำลังสองแบบทั่วไป จึงแก้ได้ด้วยดิสคริมิแนนต์ หรือเขียนสมการใหม่ในรูป:

    (x+8)⋅(x−9)=0

    จากรูปนี้อ่านคำตอบได้ทันที คือ x1 = −8 และ x2 = 9 คำตอบที่เป็นจำนวนลบใช้ไม่ได้ เพราะจำนวนสมาชิกของเซตเป็นจำนวนลบไม่ได้ ดังนั้นคำตอบของสมการเดิมคือ x = 9 เซตนั้นมีสมาชิก 9 ตัว

สารบัญ: คณิตศาสตร์เชิงการจัด, การเรียงสับเปลี่ยนโดยเลือกมาบางส่วน, การเรียงสับเปลี่ยน, การจัดหมู่, การเรียงสับเปลี่ยนที่เลือกซ้ำได้, การจัดหมู่ที่เลือกซ้ำได้, รหัส PIN ที่แตกต่างกันมีทั้งหมดกี่แบบ