เซต
เซตเข้าใจได้ว่าเป็นกลุ่มของสมาชิก เซตแต่ละเซตจึงมีสมาชิกจำนวนหนึ่ง ซึ่งอาจมีจำนวนจำกัดหรือไม่จำกัดก็ได้ เซตอาจไม่มีสมาชิกเลยก็ได้ ในกรณีนี้เรียกว่าเซตว่าง โดยทั่วไปเขียนแทนเซตด้วยตัวพิมพ์ใหญ่ เช่น M และเขียนแทนสมาชิกของเซตด้วยตัวพิมพ์เล็ก m
ความหมายของเซต
เซตเป็นแนวคิดพื้นฐานอย่างหนึ่งในคณิตศาสตร์ ซึ่งใช้นิยามสิ่งอื่นอีกมากมาย จึงควรทำความเข้าใจตั้งแต่ต้นว่าเซตคืออะไร เพื่อไม่ให้สับสนเมื่อเรียนเรื่องต่อ ๆ ไป
เซตคือกลุ่มของสมาชิกใด ๆ ในคณิตศาสตร์เรามักใช้เซตของจำนวน นั่นคือเซตที่มีสมาชิกเป็นจำนวน การเขียนเซตแบบทั่วไปในคณิตศาสตร์เป็นดังนี้:
ข้างต้นคือเซตชื่อ “M” ซึ่งมีสมาชิกสามตัว ได้แก่ 1, 2 และ 3 เราเขียนเซตในวงเล็บปีกกาเสมอ แทบทุกครั้งที่เห็นวงเล็บปีกกา สิ่งนั้นคือเซต
เซตใช้ทำอะไรได้บ้าง เซตมักใช้กำหนดว่าเลือกสมาชิกใดได้บ้าง เช่น ในชีวิตประจำวันอาจพูดว่า “พลอย มาเล่นเกมกันไหม ลองนึกจำนวนตั้งแต่หนึ่งถึงห้าไว้ในใจ” เท่ากับเป็นการกำหนดช่วงของจำนวนที่พลอยเลือกได้ ในคณิตศาสตร์จะใช้เซตแทน:
แล้วก็พูดกับพลอยได้ว่า “พลอย มาเล่นเกมกันไหม ลองนึกจำนวนที่อยู่ในเซต L ไว้ในใจ” เกมนี้จะสนุกขึ้นทันทีแน่นอน ในคณิตศาสตร์ใช้เครื่องหมาย ∈ แสดงว่าสมาชิกอยู่ในเซต และใช้ ∉ เมื่อไม่อยู่ในเซต ถ้าต้องการบอกว่า 1 เป็นสมาชิกของเซต L แต่ 7 ไม่เป็นสมาชิก จะเขียนได้ดังนี้ 1 ∈ L และ 7 ∉ L
แน่นอนว่าเซตอาจเป็นเซตว่างได้ ซึ่งเขียนได้เป็น P = {} หรือเขียนง่าย ๆ ว่า P = ∅ ข้อควรระวังคือทั้งสองแบบหมายถึง “เซตว่าง” ถ้าเขียนว่า P = {∅} จะได้เซตที่มีเซตว่างเป็นสมาชิก ซึ่งไม่ใช่เซตว่าง
การไม่คำนึงถึงลำดับและสมาชิกที่ซ้ำกัน
เราไม่ถือว่าสมาชิกในเซตเรียงลำดับกัน เซตคือกลุ่มของสมาชิกที่ไม่มีลำดับ ถ้ามีเซตสองเซต A = {1, 2, 3} และ B = {3, 2, 1} จะกล่าวว่าเซตทั้งสองเท่ากัน ลำดับของสมาชิกในเซตไม่มีความสำคัญ
ในทำนองเดียวกัน สมาชิกที่ซ้ำกันก็ไม่มีความสำคัญ ถ้าเซตมีสมาชิกที่เหมือนกันหลายตัว (จำนวนเดียวกันหลายครั้ง) จะนับสมาชิกนั้นเพียงครั้งเดียวเสมอ เช่น ถ้ามีเซตสองเซต A = {1, 1, 2, 2, 2} และ B = {2, 1} จะถือว่าเซตทั้งสองเท่ากัน ไม่สำคัญว่าเซต A มีสมาชิก “มากกว่า” เพราะมีสมาชิกที่ซ้ำสองหรือสามครั้ง เมื่อคำนวณกับเซต เราจะตัดสมาชิกที่ซ้ำออกไป
จำนวนสมาชิกและการเท่ากันของเซต
นิยามจำนวนสมาชิกของเซตได้ว่าเป็นจำนวนของสมาชิกในเซต จากตัวอย่างก่อนหน้า A = {1, 1, 2, 2, 2} และ B = {2, 1} จะได้ว่าจำนวนสมาชิกของเซต A คือสอง และจำนวนสมาชิกของเซต B ก็คือสองเช่นกัน เพราะเมื่อนับสมาชิกของเซตก็ไม่นับสมาชิกที่ซ้ำกัน จำนวนสมาชิกของเซตเขียนในเครื่องหมายค่าสัมบูรณ์ (ในหนังสือเรียนมักเขียน n(A)): |A| = |B| = 2
คงเข้าใจแล้วว่าเซตสองเซตเท่ากันเมื่อเซตทั้งสองมีสมาชิกเหมือนกัน ตัวอย่างเช่น:
สมบัติที่สำคัญคือ เซตอาจมีเซตอื่นเป็นสมาชิกได้ ตัวอย่างเช่น C = {1, 2, {3, 4, 5, 6}} สิ่งสำคัญที่ต้องตระหนักคือเซต C มีสมาชิกสามตัว ไม่ใช่หกตัว เซต C มีสมาชิกสามตัว ได้แก่ 1, 2 และเซตหนึ่งเซต สมาชิก 3, 4, 5 และ 6 อยู่ในเซตข้างใน ไม่ได้อยู่ในเซต C ดังนั้น |C| = 3 ตัวอย่างที่ซับซ้อนขึ้น:
เซต D มีสมาชิกกี่ตัว คำตอบคือสามตัว ได้แก่
เซตอาจเป็นเซตจำกัดหรือเซตอนันต์ เซตทั้งหมดที่กล่าวถึงมาแล้วเป็นเซตจำกัด ส่วนตัวอย่างของเซตอนันต์ เช่น เซตของจำนวนทั้งหมด
สับเซต
ให้เซตสองเซต A = {1, 2} และ B = {1, 2, 3} เซตทั้งสองไม่เท่ากัน เพราะมีสมาชิกไม่เหมือนกัน เซต B มีสมาชิกมากกว่า แต่คงสังเกตเห็นว่าเซต B มีสมาชิกทุกตัวของเซต A และมีสมาชิก 3 เพิ่มมาเท่านั้น ในกรณีนี้กล่าวได้ว่า A เป็นสับเซตของ B
ถ้า A เป็นสับเซตของ B แล้วสมาชิกทุกตัวของเซต A ต้องเป็นสมาชิกของเซต B ด้วย การเป็นสับเซตเป็นความสัมพันธ์ และเขียนด้วยสัญลักษณ์ ⊆ บทนิยามอย่างเป็นทางการคือ
โดยทั่วไปถือว่าเซต A และ B อาจเท่ากันได้ และยังคงได้ว่า A ⊆ B ถ้าต้องการแสดงสับเซตแบบที่เซตทั้งสองต้องไม่เท่ากัน จะใช้อีกสัญลักษณ์หนึ่งคือ ⊂ ถ้า A ⊂ B แล้วเซต B ต้องมีสมาชิกมากกว่า (ถ้าเป็นเซตจำกัด) และต้องมีสมาชิกที่ไม่อยู่ในเซต A เซตเช่นนี้เรียกว่า “สับเซตแท้” ดังนั้นถ้า A ⊂ B แล้ว A เป็นสับเซตแท้ของ B บทนิยามของสับเซตแท้คือ
บทนิยามนี้เหมือนกับบทนิยามของสับเซตทั่วไป เพียงแต่เซตทั้งสองต้องไม่เท่ากัน ตัวอย่างเช่น:
สมบัติของสับเซต:
- A ⊆ A: เซตเป็นสับเซตของตัวเองเสมอ
- A ⊄ A: เซตไม่เป็นสับเซตแท้ของตัวเอง
- ∅ ⊆ A: เซตว่างเป็นสับเซตของทุกเซต
- A ⊄ ∅: เซตว่างไม่มีสับเซตแท้
การเท่ากันของเซตเขียนได้ด้วยสับเซตดังนี้
ถ้าเซตทั้งสองเท่ากัน แต่ละเซตจะเป็นสับเซตของอีกเซตหนึ่ง
ความสัมพันธ์การเป็นสับเซตเรียกอีกอย่างว่า “การบรรจุ” (inclusion)
เพาเวอร์เซต
เพาเวอร์เซตคือเซตของสับเซตทั้งหมดของเซตที่กำหนด โดยทั่วไปเขียนแทนด้วย P(M) หรือ 2M
ตัวอย่าง ให้ M = {1, 2, 3} สับเซตทั้งหมดมีอะไรบ้าง แน่นอนว่ามีเซตว่างและเซต M เอง นอกจากนี้ยังมี {1}, {2}, {3}, {1, 2}, {1, 3}, {2, 3} เซตทั้งหมดนี้รวมกันเป็นเพาเวอร์เซตของเซต M เขียนได้ว่า P(M) = {∅, M, {1}, {2}, {3}, {1, 2}, {1, 3}, {2, 3}}
เนื่องจากเซตว่างเป็นสับเซตของทุกเซต และ M เป็นสับเซตของ M เสมอ จึงได้ว่า ∅ ∈ P(M) และ M ∈ P(M) เสมอ
การเขียนเซต
วิธีหนึ่งได้กล่าวไปแล้ว คือการเขียนแบบแจกแจงสมาชิก โดยใช้วงเล็บปีกกา เช่น M = {1, 2, 3} หรือ N = {a, b, c, d} เป็นต้น ถ้าเขียนเซตอนันต์ ใช้จุดสามจุดได้เมื่อเห็นได้ชัดว่าสมาชิกต่อไปเป็นอย่างไร: M = {1, 2, 3, …}
วิธีหลักในการเขียนเซตคือการเขียนแบบบอกเงื่อนไข ในรูปทั่วไปเขียนได้เป็น {x ∈ X | P(x)} เมื่อ X เป็นเซตที่เลือกสมาชิกมา และ P(x) เป็นข้อความที่กำหนดว่าสมาชิกของเซตคืออะไร ข้อความนี้อาจเขียนด้วยสัญลักษณ์ทางคณิตศาสตร์ล้วน ๆ หรือเขียนเป็นคำพูดก็ได้ บางครั้งใช้อัฒภาค “;” แทน “|”
ตัวอย่างเช่น “ให้เซต M มีสมาชิกเป็นจำนวนทั้งหมดที่เป็นวันที่ในหนึ่งเดือน” เดือนหนึ่งมีไม่เกิน 31 วัน เซตนี้จึงมีสมาชิก 31 ตัว ตั้งแต่ 1 ถึง 31 เขียนโดยใช้จุดสามจุดได้ดังนี้ M = {1, 2, 3, …, 30, 31} อีกแบบหนึ่งของเซตเดียวกันอาจเขียนได้เป็น {x ∈ ℤ | x เป็นวันที่ในหนึ่งเดือน} เมื่อ ℤ แทนเซตของจำนวนเต็ม
ตัวอย่างที่เป็นคณิตศาสตร์มากขึ้น เช่น “ให้เซต P มีสมาชิกเป็นจำนวนบวกทั้งหมดที่หารด้วย 5 ลงตัว” เซตนี้จะเป็น P = {5, 10, 15, 20, 25,…}
ลองเขียนเซต T ของจำนวนนับที่น้อยกว่าสิบด้วยสัญลักษณ์ทางคณิตศาสตร์ จะได้ T = {x ∈ ℕ | x<10} ข้อความนี้บอกว่าเซต T ประกอบด้วยสมาชิก x ที่เลือกมาจากเซตของจำนวนนับ และมีเงื่อนไขว่าต้องน้อยกว่า 10 เมื่อพิจารณาจำนวนนับและเลือกเฉพาะจำนวนที่น้อยกว่าสิบ จะได้ {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9} เพียงเท่านี้
อีกตัวอย่างหนึ่ง Y = {x ∈ ℤ | x ≠ 0} เป็นการนิยามเซต Y ที่มีสมาชิก x ซึ่งเลือกมาจากจำนวนเต็ม และมีเงื่อนไขเพียงข้อเดียวคือ x ต้องไม่เป็นศูนย์ ดังนั้นเซต Y มีสมาชิกเป็นจำนวนเต็มทุกจำนวนยกเว้นศูนย์
อีกตัวอย่างหนึ่ง G = {x ∈ ℝ | x · x = x} เซต G มีสมาชิก x ซึ่งเลือกมาจากจำนวนจริง และสมาชิก x ทุกตัวต้องมีสมบัติว่าเมื่อนำมาคูณกับตัวเองแล้วได้ x อีก ลองพิจารณา 5 ตามบทนิยามต้องได้ 5 × 5 = 5 ซึ่งไม่เป็นจริง ดังนั้น 5 ไม่เป็นสมาชิกของเซต G ลองพิจารณา 1 จะได้ 1 × 1 = 1 ซึ่งเป็นจริงแน่นอน ดังนั้น 1 เป็นสมาชิกของเซต G สมาชิกตัวที่สองซึ่งเป็นตัวสุดท้ายคือ 0 ไม่มีจำนวนอื่นที่มีสมบัตินี้อีก จึงเขียนได้ว่า G = {0, 1}
ตัวอย่างสุดท้าย เราจะเขียนเซตที่ซับซ้อนขึ้น เพื่อให้เห็นว่าเงื่อนไขอาจซับซ้อนได้ด้วย:
ในทางปฏิบัติ เซตมักนิยามแบบบอกเงื่อนไข และกล่าวได้ว่าแนวคิดในคณิตศาสตร์จำนวนมากนิยามด้วยเซต เช่น ช่วง กล่าวได้ว่าช่วง (a, b) คือเซต I ซึ่ง
นั่นคือสมาชิกทุกตัวในเซตของจำนวนจริงที่มากกว่า a และน้อยกว่า b ซึ่งตรงกับความหมายของช่วง
แหล่งข้อมูลเพิ่มเติม
สารบัญ: เซต, ยูเนียน อินเตอร์เซกชัน ผลต่าง และคอมพลีเมนต์ของเซต, เซตนับได้, ปฏิทรรศน์ในทฤษฎีเซต