✖

คณิตศาสตร์เชิงการจัด

ถ้าต้องการรู้ว่าเลือกไพ่ 5 ใบจากไพ่สำรับหนึ่งที่มี 52 ใบได้กี่แบบที่แตกต่างกัน โจทย์ลักษณะนี้คือโจทย์ของคณิตศาสตร์เชิงการจัด (combinatorics) หรือที่ในโรงเรียนเรียกว่าหลักการนับเบื้องต้น หลักการพื้นฐานของการนับมีสองข้อ คือหลักการบวกและหลักการคูณ วิธีนับอื่น ๆ ทั้งหมดเป็นเพียงการขยายหลักการพื้นฐานทั้งสองนี้

หลักการบวก

หลักการบวก (addition principle) เข้าใจง่ายมาก กล่าวคือ ถ้ามีเซต A และ B ที่ไม่มีสมาชิกร่วมกันเลย จำนวนวิธีทั้งหมดในการเลือกสมาชิกหนึ่งตัวจากยูเนียน A ∪ B เท่ากับ |A| + |B| นั่นคือผลบวกของจำนวนสมาชิกของทั้งสองเซต

เริ่มจากตัวอย่างง่าย ๆ มีลูกบอลสีแดง 6 ลูกและลูกบอลสีน้ำเงิน 8 ลูก นำลูกบอลทั้งหมดใส่ลงในกล่องจับสลากใบเดียวกัน ถ้าจับลูกบอลขึ้นมาหนึ่งลูก จะมีทั้งหมดกี่แบบ ในตอนแรกมีเซตของลูกบอลสีแดง ให้เป็นเซต A และเซตของลูกบอลสีน้ำเงิน ให้เป็นเซต B เซตทั้งสองไม่มีสมาชิกร่วมกัน คือไม่มีลูกบอลลูกใดอยู่ในทั้งสองเซต เราต้องการจับลูกบอลหนึ่งลูก จึงมีทั้งหมด |A| + |B| = 6 + 8 = 14 แบบ เพียงเท่านี้เอง

หลักการคูณ

ให้มีเซตสองเซตอีกครั้ง คือ Z และ M เซต Z มีผู้หญิง 3 คน และเซต M มีผู้ชาย 4 คน คำถามคือจากเซตทั้งสองนี้จะจับคู่ ชาย–หญิง ได้กี่คู่ที่แตกต่างกัน สิ่งที่ทำคือเลือกผู้หญิงหนึ่งคนแล้วจับคู่กับผู้ชายคนหนึ่ง นับจำนวนคู่ทั้งหมดได้ดังนี้ เลือกผู้หญิงหนึ่งคน เช่น สมศรี แล้วจับคู่เธอกับผู้ชายทีละคนจนครบ จะได้ 4 คู่ที่แตกต่างกัน เพราะจับคู่เธอกับผู้ชายได้ทั้งหมด 4 คน ทำแบบเดียวกันกับผู้หญิงอีกสองคน แต่ละคนก็ได้อีก 4 คู่ เพียงเท่านี้ก็ได้คู่ทั้งหมด 4 + 4 + 4 = 12 คู่

สิ่งที่ทำจริง ๆ คือการนำจำนวนสมาชิกของทั้งสองเซตมาคูณกัน มีผู้หญิง 3 คนและผู้ชาย 4 คน จำนวนคู่ทั้งหมดจึงเท่ากับ 3 × 4 = 12 หลักการนี้จึงเรียกว่าหลักการคูณ (multiplication principle) ดังนั้น ถ้ามีเซตสองเซตและต้องการสร้างคู่จากเซตทั้งสอง เพียงนำจำนวนสมาชิกของเซตหนึ่งคูณกับจำนวนสมาชิกของอีกเซตหนึ่ง

ตรวจสอบได้ว่าเป็นจริงจากรายการต่อไปนี้ ซึ่งแสดงคู่ทั้งหมดที่สร้างได้จากผู้หญิง 3 คนและผู้ชาย 4 คน แต่ละแถวแสดงคู่ของผู้หญิงหนึ่งคน และแต่ละหลักแสดงคู่ของผู้ชายหนึ่งคน จึงมี 3 แถวและ 4 หลัก รวมทั้งหมด จำนวนแถว × จำนวนหลัก แบบ:

(Z1,M1),(Z1,M2),(Z1,M3),(Z1,M4),(Z2,M1),(Z2,M2),(Z2,M3),(Z2,M4),(Z3,M1),(Z3,M2),(Z3,M3),(Z3,M4)

ตัวอย่างพร้อมวิธีทำ

  1. จำนวนสองหลักที่แตกต่างกันมีทั้งหมดกี่จำนวน จำนวนสองหลักมีลักษณะอย่างไร หลักแรกเป็นเลขโดดตัวใดตัวหนึ่งจาก 1, …, 9 ส่วนหลักที่สองเป็นศูนย์ได้ด้วย คือ 0, …, 9 เซตแรกจึงมีเลขโดด 9 ตัว และเซตที่สองมี 10 ตัว ใช้หลักการคูณจะได้คำตอบ 9 × 10 = 90
  • จำนวนสามหลักที่แตกต่างกันซึ่งไม่มีเลขโดดใดซ้ำกันมีทั้งหมดกี่จำนวน หลักแรกเป็นเลขโดดได้ 9 ตัวเช่นเดิม เพราะจำนวนขึ้นต้นด้วยศูนย์ไม่ได้ หลักที่สองเป็นเลขโดดใดก็ได้รวมทั้งศูนย์ แต่ต้องไม่ใช่เลขโดดในหลักแรก จึงต้องลบหนึ่งออกจากเลขโดดทั้งหมด 10 ตัว (เช่น ถ้าจำนวนสามหลักขึ้นต้นด้วย 4 หลักที่สองก็เป็น 4 ไม่ได้ เพราะจะมี 4 สองตัวในจำนวนเดียวกัน) หลักที่สามเป็นเลขโดดใดก็ได้เช่นกัน แต่ต้องไม่ใช่เลขโดดในหลักแรกหรือหลักที่สอง ด้วยเหตุผลเดียวกัน ถ้าหลักแรกเป็น 4 และหลักที่สองเป็น 7 หลักที่สามจะเป็นเลขโดดตัวหนึ่งจาก {0, …, 9} ∖ {4, 7} จึงต้องลบสองออกจากเลขโดดทั้งหมด 10 ตัว ขั้นสุดท้ายนำมาคูณกัน 9 × 9 × 8 = 648 ดังนั้นมีจำนวนลักษณะนี้ทั้งหมด 648 จำนวน
  • ทอดลูกเต๋าธรรมดาสองครั้งติดกัน จะได้ผลลัพธ์ที่แตกต่างกันกี่แบบ การทอดครั้งแรกลูกเต๋าออกได้ 6 แบบ การทอดครั้งที่สองก็ได้ 6 แบบเช่นกัน จำนวนแบบทั้งหมดจึงเท่ากับ 6 × 6 = 36
  • ทอดลูกเต๋าสองครั้งติดกัน จะได้ผลลัพธ์ที่แตกต่างกันกี่แบบ ถ้าการทอดครั้งแรกได้แต้มคู่ การทอดครั้งแรกได้แต้มคู่ คือได้แต้มใดแต้มหนึ่งจาก 2, 4, 6 ซึ่งมีทั้งหมด 3 แบบ การทอดครั้งที่สองได้แต้มใดก็ได้ จึงมีทั้งหมด 3 × 6 = 18 แบบ

สารบัญ: คณิตศาสตร์เชิงการจัด, การเรียงสับเปลี่ยนโดยเลือกมาบางส่วน, การเรียงสับเปลี่ยน, การจัดหมู่, การเรียงสับเปลี่ยนที่เลือกซ้ำได้, การจัดหมู่ที่เลือกซ้ำได้, รหัส PIN ที่แตกต่างกันมีทั้งหมดกี่แบบ