✖

ทฤษฎีบททวินาม

ทฤษฎีบททวินาม (binomial theorem) เป็นการวางนัยทั่วไปของสูตรที่คุ้นเคยอย่าง (a + b)2 โดยใช้วิธีการนับ

ตัวอย่างนำ

สูตรของ (a + b)2 และ (a + b)3 คงคุ้นเคยกันดี:

(a+b)2=a2+2ab+b2(a+b)3=a3+3a2b+3ab2+b3

คำถามที่ตามมาโดยธรรมชาติคือ ขยายสูตรเหล่านี้ให้ใช้ได้กับจำนวนนับ n ใด ๆ ได้หรือไม่ นั่นคือหา (a + b)n ได้หรือไม่

ที่มาของทฤษฎีบท

แน่นอนว่าทำได้ และทฤษฎีบททวินามมีไว้สำหรับเรื่องนี้ ลองดูว่าการกระจายนี้จะเป็นอย่างไรต่อไปเมื่อ n = 4 และ n = 5:

(a+b)4=a4+4a3b+6a2b2+4ab3+b4(a+b)5=a5+5a4b+10a3b2+10a2b3+5ab4+b5

ถึงตรงนี้น่าจะเห็นแบบรูปบางอย่างแล้ว ถ้ามีนิพจน์ (a + b)n ทางขวามือจะเริ่มต้นด้วยพจน์ an เสมอ พจน์ที่สองก็มีตัวแปร a เช่นกัน แต่เลขชี้กำลังน้อยกว่าอยู่หนึ่ง ตัวอย่างเช่น การกระจาย (a + b)4 ทางขวามือมี a4 ในพจน์แรก และมี a3 ในพจน์ที่สอง แต่ละพจน์ถัดไปมีตัวแปร a ที่เลขชี้กำลังน้อยกว่าพจน์ก่อนหน้าอยู่หนึ่ง ส่วนตัวแปร b กลับเพิ่มขึ้น ในตอนแรกไม่มีตัวแปร b หรือที่จริงคือมี แต่เลขชี้กำลังเป็นศูนย์ b0 = 1 ในพจน์ที่สอง b มีเลขชี้กำลังเป็นหนึ่ง แล้วเป็นสอง และต่อไปในทำนองเดียวกัน

นอกจากนี้ยังมีกฎง่าย ๆ ว่าผลบวกของเลขชี้กำลังต้องเท่ากับ n เสมอ ถ้าพิจารณาการกระจาย (a + b)5 ข้างต้น พจน์ที่สามคือ 10a3 · b2 และผลบวกของเลขชี้กำลังของตัวแปร a และ b เท่ากับ 5

เรื่องสุดท้ายคือ สัมประสิทธิ์ (ตัวเลขหน้าตัวแปร) ของแต่ละพจน์เป็นเท่าใด คงสังเกตได้ว่าสัมประสิทธิ์มีความสมมาตร สำหรับ (a + b)4 มีสัมประสิทธิ์ 1, 4, 6, 4, 1 สำหรับ (a + b)5 มีสัมประสิทธิ์ 1, 5, 10, 10, 5, 1 ขอย้ำว่า a4 = 1 · a4 จึงเขียนเลข 1 ไว้ด้วย แม้จะไม่ได้เขียนไว้ในสูตร ความสัมพันธ์อีกอย่างหนึ่งจะแสดงด้วยสามเหลี่ยมปาสคาล

สามเหลี่ยมปาสคาล

สามเหลี่ยมปาสคาลเป็นเครื่องมือที่สะดวกในการกระจายตามทฤษฎีบททวินาม สามเหลี่ยมปาสคาลประกอบด้วยตัวเลข โดยตัวเลขที่อยู่ใต้ตัวเลขสองตัวจะเท่ากับผลบวกของตัวเลขสองตัวนั้น ฟังดูซับซ้อน แต่จะเข้าใจได้ทันทีเมื่อดูสามเหลี่ยม:

สามเหลี่ยมปาสคาล

ลองดูเลข 4 ตัวเลขที่อยู่เหนือเลขนี้คือ 1 และ 3 และผลบวก 1 + 3 ได้ 4 พอดี ตัวเลขอื่นก็เป็นเช่นเดียวกัน

แล้วจะใช้สามเหลี่ยมปาสคาลอย่างไร ถ้าดูตัวเลขในแต่ละแถว จะพบว่าคล้ายกับสัมประสิทธิ์ของการกระจายทวินามมาก เช่น (a + b)2 มีสัมประสิทธิ์ 1, 2, 1 ซึ่งตรงกับแถวที่สองพอดี (a + b)4 มีสัมประสิทธิ์ 1, 4, 6, 4, 1 ซึ่งตรงกับแถวที่สี่พอดี ถ้าต้องการหา (a + b)n ก็เพียงดูแถวที่ n ของสามเหลี่ยมปาสคาล

ข้อความของทฤษฎีบททวินาม

ทฤษฎีบททวินามเขียนในรูปแบบทางการได้ดังนี้:

(a+b)n=∑k=0n(nk)an−kbka,b∈R;n∈N

ผลบวกนี้คิดตั้งแต่ศูนย์ถึง n รวมทั้งสองค่า จำนวนพจน์ที่นำมาบวกกันจึงเท่ากับ n + 1 สิ่งที่อยู่ในวงเล็บคือสัมประสิทธิ์ทวินาม ซึ่งมาจากการนับ และแทนจำนวนการจัดหมู่ที่แตกต่างกันซึ่งให้พจน์นั้นของการกระจายทวินาม ส่วนที่เหลือเป็นเพียงตัวแปรที่มีเลขชี้กำลังตามที่ควรเป็น สังเกตว่าผลบวกของเลขชี้กำลังเท่ากับ n จริง คือ n − k + k = n

ตัวอย่าง

ตัวอย่างง่าย ๆ จงหา (a + 2b)4 โดยใช้ทฤษฎีบททวินาม ขั้นแรกดูแถวที่สี่ของสามเหลี่ยมปาสคาล ซึ่งบอกว่าสัมประสิทธิ์คือ 1, 4, 6, 4, 1 จากนั้นเหลือเพียงเติมเลขชี้กำลังทีละพจน์ ในพจน์แรกจะมีเพียง a4:

(a+2b)4=a4+…

ในพจน์ที่สอง เลขชี้กำลังแบ่งเป็นคู่ 3, 1 จึงได้ a3(2b)1 การยกกำลังหนึ่งไม่ทำให้นิพจน์เปลี่ยน จึงเขียนได้เป็น a32b สัมประสิทธิ์ของพจน์ที่สองคือ 4:

(a+2b)4=a4+4a32b+…

พจน์ที่สามมีเลขชี้กำลัง 2, 2 ตรงนี้ต้องระวังเล็กน้อย เพราะยกกำลังทั้ง 2b ดังนี้ (2b)2 ซึ่งเท่ากับ (2b)2 = 4b2 เขียนลงในการกระจายพร้อมสัมประสิทธิ์ 6:

(a+2b)4=a4+4a32b+6a24b2+…

พจน์ที่สี่อยู่ในรูป a(2b)3 เมื่อยกกำลังแล้วได้ a8b3 เขียนลงไปพร้อมสัมประสิทธิ์ 4:

(a+2b)4=a4+4a32b+6a24b2+4a8b3+…

และพจน์สุดท้ายคือ (2b)4 = 16b4:

(a+2b)4=a4+4a32b+6a24b2+4a8b3+16b4

ตอนนี้เหลือเพียงจัดรูปเล็กน้อย ในพจน์ 4a32b นำเลข 2 มาไว้หน้าพจน์แล้วคูณ 2 × 4 = 8 จะได้ 8a3b ทำแบบเดียวกันกับพจน์ที่เหลือ จะได้ผลลัพธ์:

(a+2b)4=a4+8a3b+24a2b2+32ab3+16b4

สังเกตว่าตอนนี้สัมประสิทธิ์ไม่ตรงกับตัวเลขในสามเหลี่ยมปาสคาลแล้ว