✖

เหตุที่เกิดฤดูกาล

เหตุใดจึงมีฤดูกาล เหตุใดในเขตอบอุ่นจึงมีฤดูใบไม้ผลิ ฤดูร้อน ฤดูใบไม้ร่วง และฤดูหนาวหมุนเวียนกัน หลายคนเชื่อว่าฤดูร้อนและฤดูหนาวสลับกันเพราะระยะห่างระหว่างโลกกับดวงอาทิตย์เปลี่ยนไปในรอบปี ที่จริงโลกไม่ได้โคจรรอบดวงอาทิตย์เป็นวงกลมสมบูรณ์ บางช่วงโลกจึงอยู่ไกลดวงอาทิตย์มากขึ้น และบางช่วงอยู่ใกล้มากขึ้น ดังรูปต่อไปนี้:

จะเห็นว่าเมื่อโลกอยู่ “ด้านบน” โลกอยู่ไกลดวงอาทิตย์มากกว่าตอนที่อยู่ “ด้านล่าง” เมื่อมองครั้งแรกจึงดูสมเหตุสมผลว่า เมื่อโลกอยู่ไกลดวงอาทิตย์จะเป็นฤดูหนาว และเมื่ออยู่ใกล้จะเป็นฤดูร้อน แต่โลกอยู่ไกลดวงอาทิตย์ที่สุดราววันที่ 5 กรกฎาคม และอยู่ใกล้ที่สุดราววันที่ 4 มกราคม ซึ่งตรงกันข้ามพอดี ในซีกโลกเหนือ เมื่อโลกอยู่ไกลดวงอาทิตย์ที่สุดกลับเป็นฤดูร้อน และเมื่ออยู่ใกล้ที่สุดกลับเป็นฤดูหนาว

เรายังรู้ด้วยว่าเมื่อซีกโลกเหนือเป็นฤดูร้อน ซีกโลกใต้จะเป็นฤดูหนาว และในทางกลับกัน เมื่อประเทศในเขตอบอุ่นของซีกโลกเหนือ เช่น ประเทศในยุโรปหรือญี่ปุ่น หนาวจนน้ำกลายเป็นน้ำแข็ง ที่ออสเตรเลียกลับเป็นฤดูร้อน ฤดูกาลจึงไม่ได้เกิดจากระยะห่างระหว่างโลกกับดวงอาทิตย์ที่เปลี่ยนไป ถ้าเป็นเช่นนั้นจริง ทั้งโลกต้องเป็นฤดูร้อนพร้อมกัน ไม่ใช่แค่ซีกโลกเดียว

นอกจากนี้ รูปทำให้ดูเหมือนว่าระยะห่างระหว่างโลกกับดวงอาทิตย์เปลี่ยนไปมาก แต่ความจริงต่างกันน้อยกว่านั้นมาก เมื่อโลกอยู่ใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุด ระยะห่างประมาณ 147 ล้านกิโลเมตร เมื่ออยู่ไกลที่สุดประมาณ 152 ล้านกิโลเมตร ต่างกันเพียงประมาณสามเปอร์เซ็นต์ ซึ่งไม่มากพอจะทำให้อากาศเปลี่ยนไปมากอย่างที่เห็นระหว่างฤดูร้อนกับฤดูหนาว

สาเหตุอยู่ที่แกนโลก

แกนโลกคือเส้นตรงสมมติที่โลกหมุนรอบ แกนนี้เอียงเล็กน้อยเมื่อเทียบกับระนาบสมมติที่โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ ดูรูปต่อไปนี้:

แกนโลกแสดงด้วยเส้นสีขาวด้านบนและด้านล่าง เส้นสีดำที่พาดผ่านโลกคือเส้นศูนย์สูตร ซึ่งแบ่งโลกออกเป็นสองซีก คือซีกโลกใต้และซีกโลกเหนือ ลูกศรด้านล่างบอกทิศทางที่โลกหมุนรอบแกน จะเห็นว่าแกนไม่ได้ตั้งตรง แต่เอียงเล็กน้อย จากรูปนี้ก็สังเกตได้แล้วว่าดวงอาทิตย์ส่องแสงไปที่ซีกโลกใต้มากกว่าซีกโลกเหนือมาก และยังสังเกตเห็นอย่างอื่นด้วย ดวงอาทิตย์ส่องถึงขั้วโลกใต้ แต่ไม่ส่องถึงขั้วโลกเหนือ และสภาพนี้จะเป็นอยู่อีกนาน ลองนึกว่าผ่านไปหนึ่งวัน โลกหมุนรอบแกนของตัวเองครบหนึ่งรอบ เนื่องจากโลกเอียงอยู่ ดวงอาทิตย์จึงส่องที่ขั้วโลกใต้ตลอดเวลา ดวงอาทิตย์ไม่ตกเลย ในทางกลับกัน ที่ขั้วโลกเหนือดวงอาทิตย์ไม่ขึ้นเลยตลอดทั้งวัน และตลอดเวลานั้นดวงอาทิตย์ส่องสว่างพื้นที่ของซีกโลกใต้มากกว่าซีกโลกเหนือมาก ซีกโลกใต้จึงเป็นฤดูร้อน และซีกโลกเหนือเป็นฤดูหนาว ซึ่งตรงกับสิ่งที่รู้กันอยู่แล้ว คือในฤดูหนาวกลางวันสั้นกว่าในฤดูร้อน

แต่ยังไม่ได้อธิบายว่าเหตุใดแดดในฤดูหนาวจึง “เย็น” กว่าในฤดูร้อน เรารู้แล้วว่าในฤดูหนาวดวงอาทิตย์ส่องแสงเป็นเวลาสั้นกว่า แต่เหตุใดแดดจึงไม่ร้อนเท่าในฤดูร้อนด้วย สาเหตุคือมุมที่แสงอาทิตย์ตกกระทบ

มุมตกกระทบของแสงอาทิตย์

ลองนึกถึงกำแพงที่แสงตกกระทบในแนวตั้งฉาก กับกำแพงอีกด้านหนึ่งที่ยาวเท่ากัน ซึ่งแสงก็ตกกระทบเช่นกัน แต่ไม่ตั้งฉาก กำแพงที่สองหมุนไป 45 องศาเมื่อเทียบกับกำแพงแรก:

จะเห็นว่าแม้กำแพงทั้งสองยาวเท่ากันและได้รับแสงจากแหล่งกำเนิดแสงที่มีความเข้มเท่ากัน แต่แสงที่ตกกระทบกำแพงที่สองมีน้อยกว่ากำแพงแรก ไม่เพียงเท่านั้น แสงยังตกกระทบห่างกันมากขึ้นด้วย กำแพงที่สองจึงได้รับแสงสว่างไม่ดีเท่ากำแพงแรก แสงอาทิตย์ก็เช่นเดียวกัน ขึ้นอยู่กับว่าแสงตกกระทบพื้นด้วยมุมเท่าใด ถ้าตกกระทบในแนวตั้งฉาก แสงจะตกถึงพื้นมาก ซึ่งเรารู้สึกได้ว่าอากาศร้อน ถ้าตกกระทบด้วยมุมที่เล็กกว่า แสงจะตกถึงพื้นน้อยลงและ “ห่างกันมากขึ้น” ซึ่งเรารู้สึกได้ว่าอากาศหนาว บนโลกก็เกิดสิ่งเดียวกันนี้:

แสงทุกเส้นที่ตกกระทบพื้นในแนวตั้งฉากตกลงบนซีกโลกใต้ ซีกโลกใต้จึงได้รับแสงอาทิตย์ต่อตารางเมตรมากกว่า ทำให้อากาศร้อนกว่าซีกโลกเหนือ ซีกโลกเหนือก็ได้รับแสงเหมือนกัน แต่แสงตกกระทบด้วยมุมที่เล็กกว่า จึงได้รับแสงน้อยกว่า ด้วยเหตุนี้ในซีกโลกเหนือ ยิ่งไปทางเหนืออากาศก็มักจะยิ่งหนาว และยิ่งไปทางใต้ก็มักจะยิ่งร้อน เพราะยิ่งไปทางเหนือ แสงอาทิตย์ยิ่งตกกระทบด้วยมุมที่เล็กลงและตกถึงพื้นน้อยลง ประเทศไทยอยู่ในเขตร้อนใกล้เส้นศูนย์สูตร แสงอาทิตย์ตอนเที่ยงจึงตกกระทบด้วยมุมที่ค่อนข้างใหญ่ตลอดทั้งปี อุณหภูมิเปลี่ยนไปไม่มาก และฤดูกาลของไทย คือฤดูร้อน ฤดูฝน และฤดูหนาว ขึ้นอยู่กับลมมรสุมเป็นหลัก

แหล่งข้อมูลและอ้างอิง