มีดโกนออกคัม: คำอธิบายที่ง่ายกว่ามักถูกต้องกว่า
มีดโกนออกคัม (Occam's razor) เป็นหลักการตัดสินใจเชิงตรรกะ ซึ่งบอกว่าถ้ามีคำอธิบายปรากฏการณ์เดียวกันสองแบบที่ต่างกัน ควรเลือกแบบที่ง่ายกว่า
หลักการนี้ตั้งชื่อตามวิลเลียมแห่งออกคัม (William of Ockham) นักปรัชญาและนักเทววิทยาชาวอังกฤษซึ่งมีชีวิตอยู่ในศตวรรษที่ 14 วิลเลียมแห่งออกคัมเองกล่าวถึงหลักการนี้ไว้หลายแบบ แต่ถ้อยคำที่แพร่หลายที่สุดคือ “ไม่ควรเพิ่มจำนวนสิ่งต่าง ๆ เกินกว่าที่จำเป็น” ซึ่งเป็นถ้อยคำของจอห์น พันช์ (John Punch) นักปรัชญาชาวไอร์แลนด์
สิ่งที่มีดโกนออกคัมบอก
ลองนึกว่ามีเหตุการณ์เกิดขึ้นในชุมชนของเรา เช่น มีคนจุดไฟเผาตอไม้กลางลานหมู่บ้าน ตำรวจเริ่มสืบสวนคดีอย่างกระตือรือร้นตามสไตล์ของตน และจับผู้กระทำผิดได้ภายในไม่กี่ชั่วโมง ในศาลมีพยานสามคนเล่าว่าเห็นผู้กระทำผิดจุดไฟเผาตอไม้ เด็กคนหนึ่งยังถ่ายวิดีโอไว้และโพสต์ลงสื่อสังคมออนไลน์ด้วย นอกจากนี้ภรรยาของผู้กระทำผิดยังยืนยันว่าในเวลาเกิดเหตุเขาไม่ได้อยู่บ้านและออกไปข้างนอก คดีนี้ดูเหมือนจะชัดเจน
แต่ผู้กระทำผิด สมมติว่าชื่อสมชาย กลับแก้ตัวด้วยข้อโต้แย้งแปลก ๆ เขาอ้างว่าไม่ได้ทำเอง แต่เป็นฝีมือของคนที่หน้าเหมือนเขาทุกประการ เป็นร่างโคลนที่ปีศาจร้ายปาซูซูสร้างขึ้นเพื่อกดขี่มนุษยชาติ และการเผาตอไม้เป็นขั้นแรกของแผนการชั่วร้ายของมัน
“พิสูจน์สิว่าไม่ได้เป็นอย่างนั้น” สมชายพูดอย่างมั่นใจ
คงเดาได้แล้วว่าปัญหาอยู่ตรงไหน การพิสูจน์ว่าไม่มีคนหน้าเหมือนและไม่มีปีศาจปาซูซูนั้นเป็นไปไม่ได้ ในทางทฤษฎีอาจเป็นไปได้จริง ๆ ว่าปีศาจปาซูซูโผล่มาจากที่ไหนสักแห่ง สร้างคนหน้าเหมือนสมชาย แล้วคนหน้าเหมือนนั้นก็มาเผาตอไม้ในเชียงใหม่ เอ้ย ในชุมชนของเรา แล้วก็หายไป เราตัดความเป็นไปได้นี้ออก ร้อยเปอร์เซ็นต์ ไม่ได้ แล้วผู้พิพากษาควรตัดสินอย่างไร
ในกรณีนี้ผู้พิพากษาใช้ มีดโกนออกคัม ได้ หลักนี้บอกว่า ถ้ามีคำอธิบายสองแบบที่อธิบายปรากฏการณ์หนึ่งได้ดีพอ ๆ กัน ควรเลือกคำอธิบายที่ง่ายกว่า ในกรณีนี้คำอธิบายที่ว่าสมชายโกหกและเผาตอไม้เองนั้นง่ายกว่ามาก เมื่อเทียบกับคำอธิบายว่าปีศาจลึกลับปาซูซูขึ้นมาจากนรก
ความจริงแล้วเราไม่ได้มีคำอธิบายแค่สองแบบ สมชายอาจคิดคำอธิบายอื่นขึ้นมาได้อีกนับไม่ถ้วน เช่น เทวดาเป็นผู้เผาตอไม้และสะกดจิตพยานทุกคนด้วย ตอไม้ไม่ได้ไหม้จริง เป็นเพียงภาพหลอนหมู่ หรือมีคนติดสินบนพยานทุกคนและปลอมวิดีโอ เป็นต้น แต่คำอธิบายที่ง่ายที่สุดก็คือสมชายเป็นคนเผาเอง
สิ่งที่มีดโกนออกคัมไม่ได้บอก
มีดโกนออกคัมไม่ได้บอกว่าเราตัดสินถูกต้อง อาจมีคนติดสินบนพยานทุกคนจริง ๆ หรือเทวดาอาจลงมาจากสวรรค์จริง ๆ ก็ได้ เราไม่รู้ มีดโกนออกคัมเพียงแนะนำว่าคำอธิบายใดมีความน่าจะเป็นสูงที่สุด ถ้าผู้พิพากษาไม่ใช้มีดโกนออกคัม อาชญากรทุกคนจะเดินออกจากศาลไปอย่างผู้บริสุทธิ์ เพราะทุกคนแต่งเรื่องของตัวเองที่มีปีศาจปาซูซูของตัวเองได้ และเรื่องแบบนั้นหักล้างไม่ได้
ดังนั้นเราอาจนิยามมีดโกนออกคัมโดยดูว่าคำอธิบายปรากฏการณ์หนึ่งหักล้างได้ยากเพียงใดก็ได้ ถ้ามีคำอธิบายปรากฏการณ์หนึ่งสองแบบ ให้เลือกแบบที่หักล้างได้ง่ายกว่า มีหลายวิธีที่จะหักล้างว่าสมชายเป็นผู้กระทำผิดตัวจริง เช่น อาจมีคนเห็นเขาอยู่อีกฟากหนึ่งของเมือง หรือกล้องวงจรปิดอีกฟากหนึ่งของเมืองอาจบันทึกภาพเขาไว้ หรืออาจพบแกลลอนน้ำมันเบนซินที่มีลายนิ้วมือของคนอื่นในที่เกิดเหตุ เป็นต้น แล้วจะหักล้างอย่างไรว่าปีศาจปาซูซูไม่ได้ลงมายังโลก ทำได้ยากมาก เมื่อแทบเป็นไปไม่ได้ที่จะหักล้างคำอธิบายนี้ เราจึงเลือกคำอธิบายที่ว่าสมชายเป็นผู้ทำ เพราะหักล้างได้ง่ายกว่ามาก แต่ก็ยังไม่มีใครหักล้างได้
คำอธิบายใดหักล้างได้ยากเท่าใด คำอธิบายนั้นก็ยิ่งซับซ้อนและยิ่งมีความน่าจะเป็นน้อยลงเท่านั้น
มีดโกนออกคัมในวิทยาศาสตร์
แน่นอนว่ามีดโกนนี้ใช้มากในวิทยาศาสตร์ ซึ่งต้องใช้หลักนี้แทบทุกขั้นตอน เช่น ทำไมสิ่งของจึงตกลงพื้น เราอาจบอกว่าเป็นเพราะแรงโน้มถ่วง หรืออาจบอกว่าเมื่อปล่อยสิ่งของ จะมีคนแคระบินได้ที่มองไม่เห็นบินมาทันทีและดันสิ่งของนั้นไปเรื่อย ๆ จนตกถึงพื้น
ในกรณีนี้ใช้มีดโกนออกคัมได้ และสรุปว่าน่าจะเป็นแรงโน้มถ่วงมากกว่าคนแคระ
คำอธิบายที่ง่ายกว่าไม่ได้ถูกต้องกว่าเสมอไป
การเคลื่อนที่ของวัตถุอธิบายได้ด้วยทฤษฎีพื้นฐานสองทฤษฎี คือกฎการเคลื่อนที่ของนิวตัน และทฤษฎีสัมพัทธภาพของอัลเบิร์ต ไอน์สไตน์ กฎการเคลื่อนที่ของนิวตันเรียนกันในชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย แต่ทฤษฎีสัมพัทธภาพซับซ้อนกว่ามาก ถ้าใช้มีดโกนออกคัมในกรณีนี้ เราควรทิ้งทฤษฎีสัมพัทธภาพของไอน์สไตน์และใช้กฎของนิวตันต่อไป
แต่ไม่ใช่อย่างนั้น ด้วยเหตุผลง่าย ๆ ข้อเดียว คือสองทฤษฎีนี้อธิบายปรากฏการณ์ในธรรมชาติได้ดีไม่เท่ากัน ทฤษฎีสัมพัทธภาพอธิบายการเคลื่อนที่ในเอกภพได้แม่นยำกว่ามาก ยิ่งอัตราเร็วของวัตถุเข้าใกล้อัตราเร็วของแสงมากเท่าใด กฎการเคลื่อนที่ของนิวตันก็ยิ่งคลาดเคลื่อนมากขึ้นเท่านั้น สำหรับอัตราเร็วทั่วไปบนโลก กฎของนิวตันก็เพียงพอแล้ว แต่ถ้าต้องการคำนวณการเคลื่อนที่ของดาวเทียมรอบโลก ต้องใช้ทฤษฎีสัมพัทธภาพ ซึ่งซับซ้อนกว่ามากแต่ก็แม่นยำกว่ามากเช่นกัน ถ้าระบบระบุตำแหน่ง GPS ใช้เพียงกฎการเคลื่อนที่ของนิวตัน ไม่นานเครื่อง GPS ก็จะแสดงตำแหน่งคลาดไปหลายกิโลเมตร
ในกรณีนี้จึงใช้มีดโกนออกคัมไม่ได้ เพราะทฤษฎีสัมพัทธภาพแม้จะซับซ้อนกว่า แต่ก็แม่นยำกว่าด้วย สองทฤษฎีนี้จึงไม่ได้อธิบายปรากฏการณ์ได้ดีเท่ากัน ทฤษฎีของไอน์สไตน์อธิบายได้ดีกว่ามาก เหมือนการเปรียบเทียบนาฬิกาข้อมือกับนาฬิกาอะตอมที่นักวิทยาศาสตร์ใช้ แน่นอนว่านาฬิกาอะตอมซับซ้อนกว่ามาก แต่ก็แม่นยำกว่ามากเช่นกัน นาฬิกาทั้งสองจึงไม่ได้วัดสิ่งเดียวกันได้ดีเท่ากัน เราจึงใช้มีดโกนออกคัมไม่ได้
สารบัญ: มีดโกนออกคัม: คำอธิบายที่ง่ายกว่ามักถูกต้องกว่า, มีดโกนของฮานลอน: ความโง่เขลามากกว่าเจตนาร้าย