มุม
ถ้ามีมุมมุมหนึ่งและต้องการคัดลอกมุมนี้ไปไว้ที่อื่น ใช้วิธีการสร้างมุมให้มีขนาดเท่ากับมุมที่กำหนดได้
มุมคืออะไร
บทนิยามของมุมไม่ได้ง่ายนักและมีหลายแบบ แต่สำหรับจุดประสงค์ของเรา บทนิยามต่อไปนี้ก็เพียงพอ มุมคือส่วนของระนาบที่ล้อมด้วยรังสีสองเส้นที่มีจุดเริ่มต้นร่วมกัน สิ่งสำคัญในบทนิยามนี้คือมุมไม่ได้หมายถึงแขนสองข้างเท่านั้น แต่หมายถึงบริเวณทั้งหมดของระนาบที่แขนทั้งสองล้อมไว้ ดูรูปต่อไปนี้
แต่รูปก่อนหน้ายังไม่ถูกต้องทั้งหมด เพราะยังไม่ได้ระบุว่าหมายถึงมุมใด เมื่อมองครั้งแรก อาจนึกถึงมุม ABC ว่าเป็นบริเวณที่กล่าวมา แต่ก็นึกถึงอีกส่วนหนึ่งของระนาบได้เช่นกัน
ดังนั้นเมื่อเขียนมุม ควรแยกให้ชัดว่าหมายถึงมุมที่มีขนาดไม่เกิน 180° (มุมที่มีขนาดน้อยกว่า 180°) หรือมุมกลับ (มากกว่า 180°) มุมกลับอาจเรียกว่ามุมเว้าก็ได้ การเขียนแยกกรณีนี้ทำได้ เช่น ด้วยมุมที่มีทิศทาง
มุมมีทิศทางเป็นบวกหรือลบก็ได้ ทิศทางบวกคือการไล่ทวนเข็มนาฬิกา ส่วนทิศทางลบคือการไล่ตามเข็มนาฬิกา ดังนั้นเมื่อเขียนมุม ABC จะกล่าวถึงรังสี BA เป็นเส้นแรก และรังสี BC เป็นเส้นที่สอง ในทิศทางบวก เริ่มมองจากรังสี BA แล้วไล่ทวนเข็มนาฬิกาไป ในตัวอย่างข้างบนจะได้รูปแรก คือมุมที่มีขนาดไม่เกิน 180° ถ้ากำหนดทิศทางลบ จะได้มุมกลับ คือรูปที่สอง โดยปกติถือว่าเป็นทิศทางบวก และในบทความนี้ก็เขียนมุมในทิศทางบวกเช่นกัน
มุมจึงประกอบด้วยแขนสองข้างที่ล้อมมุม จุดยอดมุมซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของรังสีทั้งสอง และบริเวณที่แขนของมุมล้อมไว้ ถ้ามีมุม ABC แขนของมุมคือ BA และ BC และจุดยอดมุมคือ B
ขนาดของมุม
เช่นเดียวกับที่วัดความยาวของส่วนของเส้นตรงได้ ก็วัดขนาดของมุมได้เช่นกัน ขนาดของมุมวัดได้ทั้งในหน่วยองศาซึ่งคุ้นเคยกันดี และในหน่วยเรเดียน หน่วยองศาเข้าใจง่าย 90° คือมุมฉาก (เช่น มุมภายในแต่ละมุมของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสมีขนาด 90°) 180° คือมุมตรง (เช่น มุมระหว่างรังสีสองเส้นที่ชี้ไปทางตรงข้ามกัน) และ 360° คือมุมรอบจุด (มุมระหว่างรังสีสองเส้นที่ทับกัน มุมนี้คือระนาบรอบจุดยอดทั้งหมด) องศาแบ่งย่อยเป็นลิปดา (เขียนด้วย ′) และฟิลิปดา (เขียนด้วย ″) หนึ่งองศามี 60 ลิปดา และหนึ่งลิปดามีหกสิบฟิลิปดา 1° = 60′ และ 1′ = 60″
รูปของมุมแต่ละชนิด:
หน่วยเรเดียนนึกภาพได้ยากกว่าเล็กน้อย เพราะใช้เรเดียนซึ่งไม่มีมิติ ขนาดของเรเดียนและสมบัติอื่น ๆ อธิบายไว้แล้วในบทความเรเดียน จึงไม่กล่าวซ้ำที่นี่
นอกจากนี้ แบ่งมุมตามขนาดได้เป็นมุมแหลมซึ่งมีขนาดน้อยกว่า 90° และมุมป้านซึ่งมีขนาดระหว่าง 90° ถึง 180° มุมทั้งสองชนิดนี้เป็นกรณีย่อยของมุมที่มีขนาดไม่เกิน 180° ที่แสดงไว้ข้างบน มุมกลับมีขนาดมากกว่า 180° และไม่แบ่งย่อยต่อไป
คู่มุม
คู่มุมบางชนิดมีสมบัติเฉพาะที่ควรรู้
- มุมตรงข้าม คือมุมสองมุมที่มีจุดยอดร่วมกัน และแขนของมุมทั้งสองเป็นรังสีที่ชี้ไปทางตรงข้ามกัน มุมตรงข้ามมีขนาดเท่ากันเสมอ
- มุมประกอบสองมุมฉาก คือมุมสองมุมที่มีแขนร่วมกันหนึ่งข้าง และแขนอีกข้างของแต่ละมุมเป็นรังสีที่ชี้ไปทางตรงข้ามกัน ผลบวกของมุมประกอบสองมุมฉากเท่ากับ 180° เสมอ ซึ่งเป็นมุมตรง
- มุมที่สมนัยกัน คือมุมสองมุมที่แขนข้างแรกขนานกัน และแขนข้างที่สองอยู่บนเส้นตรงเดียวกัน มุมทั้งสองต้องมีทิศทางเดียวกันด้วย มุมที่สมนัยกันมีขนาดเท่ากัน
ยังมีคู่มุมชนิดอื่นอีก แต่เป็นเพียงตำแหน่งที่อนุมานได้จากสามกรณีข้างบน
การดำเนินการกับมุม
มุมสามารถนำมาดำเนินการพื้นฐานได้บางอย่าง การดำเนินการพื้นฐานที่สุดคือการบวก ในเชิงตัวเลขแทบไม่มีอะไรผิดพลาดได้ เพียงนำขนาดของมุมมาบวกกันตามปกติ ถ้ามุมมีขนาดมากกว่า 360° โดยทั่วไปจะแปลงให้อยู่ในรูปที่ง่ายกว่า คือในช่วง 0° − 360° เหมือนกับคำนวณในระบบเลขฐานสามร้อยหกสิบ ในทำนองเดียวกัน ถ้าในโจทย์มีลิปดาหรือฟิลิปดา ต้องคำนวณในระบบฐานหกสิบ (เหมือนเวลาบนนาฬิกา)
ลองดูตัวอย่างหนึ่งข้อ จงหาผลบวกของมุม α = 183° 51′ และ β = 222° 24′ ขั้นแรกบวกลิปดา 51′ + 24′ = 75′ = 1° 15′ (วิธีทำง่าย ๆ คือนำ 75 หารด้วยหกสิบ ผลหารคือจำนวนองศา และเศษคือจำนวนลิปดาที่เหลือ) ต่อไปบวกองศา 183° + 222° = 405° นำผลลัพธ์ย่อยนี้บวกกับผลลัพธ์ก่อนหน้า 405° + 1° 15′ = 406° 15′ จากนั้นลบมุมนี้ด้วย 360 ไปเรื่อย ๆ จนกว่าจะอยู่ในช่วงระหว่าง 0 ถึง 360 ที่ลบได้เพราะเมื่อหมุนไปครบ 360° ก็กลับมาที่จุดเริ่มต้น มุมขนาด 361° บนกระดาษจึงมีขนาดเท่ากับมุมขนาด 1° จะได้ผลการคำนวณดังนี้ 406° 15′ = 46° 15′
สารบัญ: มุม, การสร้างเส้นแบ่งครึ่งมุม, การสร้างมุมให้มีขนาดเท่ากับมุมที่กำหนด, การวัดมุมในหน่วยเรเดียน, มุมที่มีทิศทาง, ผลบวกของมุมภายในรูปหลายเหลี่ยม, การแปลงความชันของถนนเป็นมุม