✖

การคำนวณประสิทธิผลของวัคซีน

เป็นไปได้อย่างไรที่ผู้ที่ได้รับวัคซีนจะเสียชีวิตจากโรคหนึ่งมากกว่าผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีน ฟังดูขัดแย้ง ฟังดูเหมือนว่าวัคซีนไม่ได้ผล หรือกลับเป็นโทษด้วยซ้ำ แต่จะเห็นต่อไปว่าไม่จำเป็นต้องเป็นอย่างนั้น

ลองนึกถึงเมืองหนึ่งที่มีประชากรหนึ่งแสนคน และในเมืองนี้มีโรคร้ายชื่อโพรวิด (Provid) ระบาดหนัก นักวิทยาศาสตร์และนักวิจัยพัฒนาวัคซีนที่ป้องกันโรคนี้ได้สำเร็จ และฉีดวัคซีนนี้ให้ประชากรส่วนหนึ่ง แต่เมื่อดูข้อมูลกลับพบว่า มีผู้ที่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตจากโรคโพรวิดหนึ่งพันคน และผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตหนึ่งพันคนเช่นกัน ชาวเมืองสับสนและรู้สึกว่าวัคซีนไม่ได้ผล เพราะผู้ที่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตเท่ากับผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีน แล้ววัคซีนได้ผลหรือไม่

ยังบอกไม่ได้ 🤷 จากข้อมูลเท่าที่มีอยู่ตอนนี้ การรู้ว่าผู้ที่ได้รับวัคซีนและไม่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตจากโรคโพรวิดกี่คนยังไม่พอ ต้องรู้ด้วยว่ามีคนไปฉีดวัคซีนจริง ๆ กี่คน ลองถามอีกคำถามหนึ่ง อะไรอันตรายกว่ากัน ระหว่างการนั่งรถยนต์กับการปีนยอดเขาเอเวอเรสต์ ตัวเลขผู้เสียชีวิตบอกชัดเจน ผู้ที่พยายามปีนเอเวอเรสต์เสียชีวิตไปหลายร้อยคน ส่วนอุบัติเหตุรถยนต์คร่าชีวิตคนมากกว่าหนึ่งล้านคน ต่อปี ดังนั้นการพยายามปีนเอเวอเรสต์จึงปลอดภัยกว่าการเข้าไปนั่งในโลงศพติดล้อ

ตอนนี้ทุกคนคงเริ่มรู้สึกว่ามีอะไรผิดปกติ ความจริงแล้วการปีนเอเวอเรสต์ไม่ได้ปลอดภัยกว่าการขับรถ ตัวเลขหลอกเราเพราะไม่ได้คำนึงว่า คนที่ปีนเอเวอเรสต์มีเพียงหลายพันคน แต่คนที่นั่งรถยนต์มีหลายพันล้านคน ในทำนองเดียวกัน ต้องคำนึงด้วยว่าในเมืองสมมติของเรามีคนได้รับวัคซีนกี่คน ลองแยกพิจารณาเป็นตัวอย่างหลายกรณี:

  • ถ้าในเมืองฉีดวัคซีนไปเพียงหนึ่งพันคน และอีก 99,000 คนไม่ได้รับวัคซีน แสดงว่าผู้ที่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตทุกคน ขณะที่ผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีน 99,000 คนเสียชีวิตเพียงหนึ่งพันคน วัคซีนจึงไม่เพียงไม่ช่วย แต่ยังเป็นโทษด้วย
  • ถ้าเป็นในทางกลับกัน คือในเมืองมีผู้ได้รับวัคซีน 99,000 คน และผู้ไม่ได้รับวัคซีนเพียงหนึ่งพันคน แสดงว่าผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตทุกคน ขณะที่ผู้ที่ได้รับวัคซีน 99,000 คนเสียชีวิตเพียงหนึ่งพันคน วัคซีนนี้แม้จะไม่ได้ผล 100% แต่ก็เพิ่มโอกาสรอดชีวิตได้มากอย่างเห็นได้ชัด
  • ถ้าฉีดวัคซีนให้คนครึ่งเมือง และอีกครึ่งเมืองไม่ได้ฉีด แสดงว่าผู้ที่ได้รับวัคซีนห้าหมื่นคนเสียชีวิตหนึ่งพันคน และผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนห้าหมื่นคนก็เสียชีวิตหนึ่งพันคน ทั้งสองกลุ่มมีผู้เสียชีวิตสองเปอร์เซ็นต์ของประชากร แสดงว่าวัคซีนไม่มีผลใด ๆ ทั้งในทางบวกและทางลบ

ประสิทธิผลของวัคซีนคืออะไร

แล้วจะ คำนวณ ประสิทธิผลของวัคซีนอย่างไร กำหนดให้ประสิทธิผลของวัคซีนคือ สัดส่วนของคนที่วัคซีนช่วยไม่ให้เสียชีวิต ตัวอย่างเช่น สมมติว่าผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตจากโรคนี้หนึ่งพันคน และในอีกความเป็นจริงหนึ่งซึ่งคนหนึ่งพันคนเดียวกันนี้ได้รับวัคซีน มีผู้เสียชีวิตเพียง 300 คน และรอดชีวิต 700 คน ในกรณีนี้วัคซีนช่วยชีวิตคนได้ 700 คนจาก 1,000 คน วัคซีนนี้จึงมีประสิทธิผล 70% ถ้าไม่มีใครเสียชีวิตเลย ประสิทธิผลจะเป็น 100% ถ้าเสียชีวิตทุกคน ประสิทธิผลจะเป็น 0%

แต่เราไม่มีเอกภพคู่ขนานสองเอกภพ ซึ่งในเอกภพหนึ่งฉีดวัคซีนให้คนคนหนึ่ง และในอีกเอกภพหนึ่งไม่ได้ฉีดให้คนคนเดียวกันนั้น จึงต้องคำนวณประสิทธิผลด้วยวิธีอื่น กลับไปที่เมืองเล็ก ๆ ที่มีประชากรหนึ่งแสนคนของเรา และเพิ่มข้อมูลที่ขาดไป สมมติว่าฉีดวัคซีนให้คน 90,000 คน ข้อมูลแบบนี้เก็บได้ในโลกจริงเช่นกัน ประสิทธิผลของวัคซีนเป็นเท่าใด ขั้นแรกหาสัดส่วนผู้เสียชีวิตในแต่ละกลุ่ม คือผู้ที่ได้รับวัคซีนและผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตกี่เปอร์เซ็นต์:

  • ผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีน 10,000 คนเสียชีวิตหนึ่งพันคน คิดเป็น 10% ให้ค่านี้เป็น NL = 10% (กลุ่มที่ไม่ได้รับวัคซีน)
  • ผู้ที่ได้รับวัคซีน 90,000 คนเสียชีวิตหนึ่งพันคน คิดเป็นประมาณ 1.11% ให้ค่านี้เป็น OL = 1.11% (กลุ่มที่ได้รับวัคซีน)

จะเห็นว่าผู้ที่ได้รับวัคซีนเสียชีวิต 1.11% ส่วนผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนเสียชีวิต 10% ประสิทธิผล U หาได้จากสูตร

U=NL−OLNL×100%

แทนค่าจะได้

U=10−1.1110×100%=8.8910×100%=0.889×100%=88.9%

วัคซีนของเรามีประสิทธิผล 88.9% นั่นคือวัคซีนช่วยชีวิตคนที่ไม่เช่นนั้นจะเสียชีวิตไว้ได้ 88.9% ตรวจสอบได้ดังนี้ ในกลุ่มที่ไม่ได้รับวัคซีนมีผู้เสียชีวิต 10% ถ้าคน 90,000 คนนั้นไม่ได้รับวัคซีนเช่นกัน ก็จะเสียชีวิตสิบเปอร์เซ็นต์เท่ากัน คือ 9,000 คน เนื่องจากวัคซีนมีประสิทธิผล 88.9% คน 88.9% ของ 9,000 คนนี้จึงรอดชีวิตเพราะวัคซีน 88.9% ของ 9,000 คือ 8,000 คน และเหลืออีก 11.1% ที่น่าเสียดายว่ายังคงเสียชีวิต ซึ่งก็คือผู้เสียชีวิตหนึ่งพันคนตามโจทย์

จะเห็นว่าวัคซีนนี้เพิ่มโอกาสรอดชีวิตได้มาก แต่ก็ไม่อาจกล่าวได้ว่าเมื่อฉีดวัคซีนแล้วจะมั่นใจได้ 100% ว่าจะไม่เสียชีวิตจากโรคนี้

ยิ่งฉีดวัคซีนมาก ผู้ที่ได้รับวัคซีนยิ่งเสียชีวิตมาก

เรื่องนี้นำไปสู่ปฏิทรรศน์ (paradox) ที่น่าสนใจ สมมติว่าฉีดวัคซีนที่มีประสิทธิผล 88.9% นี้ให้คนในเมืองเพิ่มอีก 5,000 คน จะมีผู้ได้รับวัคซีน 95,000 คน และผู้ไม่ได้รับวัคซีนเพียง 5,000 คน จะได้ว่า

  • ผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีน 5,000 คนเสียชีวิต 10% คือ 500 คน
  • ผู้ที่ได้รับวัคซีน 95,000 คนเสียชีวิต 1.11% คือประมาณ 1,055 คน

‼️‼️‼️ ช็อก ‼️‼️‼️ ผู้ที่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตมากกว่าผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนมาก แต่ที่เป็นเช่นนี้ก็เพียงเพราะผู้ที่ได้รับวัคซีนมีจำนวนมากกว่าผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนมาก กล่าวอีกอย่างหนึ่งได้ว่า แม้ในเมืองจะมีผู้ที่ได้รับวัคซีนมากกว่าผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีน 19 เท่า แต่ผู้เสียชีวิตที่ได้รับวัคซีนมีมากกว่าผู้เสียชีวิตที่ไม่ได้รับวัคซีนเพียงสองเท่า

และที่สำคัญที่สุด จำนวนผู้เสียชีวิตทั้งหมดลดลง ตอนนี้มีผู้เสียชีวิต 500 + 1055 = 1555 คน ขณะที่ในตัวอย่างก่อนหน้ามีผู้เสียชีวิต 1000 + 1000 = 2000 คน

ประสิทธิผลของวัคซีนค่าต่าง ๆ

มาดูค่าประสิทธิผลที่น่าสนใจบางค่า:

  • ประสิทธิผล 100% จะได้เมื่อ OL เท่ากับศูนย์ (ไม่มีผู้ที่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตเลย) ขณะที่ผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนเสียชีวิต ประสิทธิผลของวัคซีนมากกว่า 100% ไม่ได้
  • ประสิทธิผล 0% จะได้เมื่อ NL = OL (ถ้าผู้ที่ได้รับวัคซีนและไม่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตเป็นร้อยละเท่ากัน) หมายความว่าวัคซีนไม่มีผลใด ๆ
  • ประสิทธิผลติดลบจะได้เมื่อ OL มากกว่า NL นั่นคือเมื่อผู้ที่ได้รับวัคซีนเสียชีวิตเป็นร้อยละมากกว่าผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีน ในกรณีนี้วัคซีนเป็นโทษ

วัคซีนที่มีประสิทธิผลประมาณ 83% อาจนึกภาพได้ดังนี้ ถ้าป่วยและโชคร้ายที่โรคนี้จะทำให้เสียชีวิต วัคซีนยังช่วยป้องกันเพิ่มเติมได้ เหมือนทอยลูกเต๋า ถ้าได้แต้มหนึ่งถึงห้า วัคซีนจะช่วยชีวิตไว้ได้ ถ้าได้แต้มหก โรคก็ยังทำให้เสียชีวิตอยู่ดี

ระวังเรื่องกลุ่มคนที่ต่างกัน

ข้อควรระวังคือ ในการคำนวณประสิทธิผลของวัคซีนไม่ควรใช้สูตรข้างต้นอย่างไม่ไตร่ตรอง ก่อนใช้สูตรควรรู้ว่าโรคมีลักษณะอย่างไร และกลยุทธ์การฉีดวัคซีนของเราเป็นอย่างไร โรคแต่ละโรคต่างกัน โจมตีคนต่างกลุ่มกัน และคนแต่ละกลุ่มก็มีอัตราการได้รับวัคซีนต่างกันด้วย ถ้าโรคใดโจมตีเฉพาะผู้หญิง อัตราการได้รับวัคซีนของผู้ชายก็ไม่มีผล ถ้าโรคโจมตีผู้สูงอายุ อัตราการได้รับวัคซีนของคนอายุน้อยก็ไม่มีผล และควรคำนวณประสิทธิผลโดยใช้อัตราการได้รับวัคซีนของผู้สูงอายุ

ในทำนองเดียวกัน วัคซีนยังวัดการป้องกันได้หลายแบบ ทั้งบทความนี้พูดถึงการเสียชีวิตตรง ๆ แต่สำหรับวัคซีน เรายังวัดประสิทธิผลได้ว่าวัคซีนลด (หรือเพิ่ม…) โอกาสที่จะป่วย โอกาสที่จะแพร่เชื้อต่อ หรือโอกาสที่จะต้องเข้ารักษาตัวในโรงพยาบาลได้มากเพียงใด