การเจือจางและการผสมสารละลาย
สารละลายเกิดขึ้น เช่น เมื่อละลายกรดแอซีติก (กรดในน้ำส้มสายชู) ในน้ำ จะได้ของผสมเนื้อเดียวที่ประกอบด้วยตัวละลาย (กรดแอซีติก) และตัวทำละลาย (น้ำ) โดยทั่วไปคำว่าสารละลายหมายถึงสารละลายที่เป็นของเหลว แต่สารละลายของของแข็งสองชนิดก็มีได้ เช่น โลหะผสมอย่างสำริด
ความเข้มข้นของสารละลาย
ความเข้มข้นบอกว่าในสารละลายมีตัวละลายอยู่มากเท่าใด การบอกความเข้มข้นทำได้หลายแบบ:
- ร้อยละโดยมวล: มีตัวละลายกี่กรัมในสารละลาย 100 g
- ร้อยละโดยปริมาตร: มีตัวละลายกี่มิลลิลิตรในสารละลาย 100 ml
- ร้อยละ: สารละลายมีตัวละลายอยู่กี่เปอร์เซ็นต์ เช่น สารละลาย 40% หมายความว่ามีตัวละลาย 40 ml ในสารละลาย 100 ml
สารละลายของน้ำกับกรดแอซีติก 500 ml ซึ่งเป็นกรดแอซีติก 150 ml มีความเข้มข้นเท่าใด การหาความเข้มข้นร้อยละโดยปริมาตรต้องรู้ว่าในสารละลาย 100 ml มีกรดแอซีติกกี่ ml แต่ที่รู้คือปริมาณในสารละลายครึ่งลิตร จึงใช้สัดส่วนช่วยได้ ขั้นแรกหาว่าในสารละลาย 1 ml มีกรดแอซีติกเท่าใด โดยนำปริมาณกรดแอซีติกหารด้วย 500:
เมื่อรู้ปริมาณกรดแอซีติกใน 1 ml แล้ว หาปริมาณใน 100 ml ได้โดยนำปริมาณนี้คูณด้วย 100:
สารละลายนี้จึงมีความเข้มข้นเป็นกรดแอซีติก 30 ml ในสารละลาย 100 ml นั่นคือเป็นสารละลาย 30%
สมการของโจทย์ปัญหาการผสม
สมการของโจทย์ปัญหาการผสมใช้หาความเข้มข้นของสารละลายที่ได้จากการผสมสารละลายสองชนิดเข้าด้วยกัน สมมติว่ามีสารละลายสองชนิด:
- สารละลาย 500 ml ที่มีกรดแอซีติก 30%
- สารละลาย 400 ml ที่มีกรดแอซีติก 20%
เมื่อผสมสารละลายทั้งสองเข้าด้วยกันจะได้สารละลายที่มีความเข้มข้นเท่าใด ให้ V1 = 500 เป็นปริมาตรของสารละลายแรก V2 = 400 เป็นปริมาตรของสารละลายที่สอง และ V = V1 + V2 เป็นปริมาตรของสารละลายที่ได้
นอกจากนี้ต้องใช้เศษส่วนโดยปริมาตร ซึ่งก็คือความเข้มข้นร้อยละที่เขียนในรูปเศษส่วน สารละลายแรกที่มีความเข้มข้น 30% จึงมีเศษส่วนโดยปริมาตร
ในสมการนี้มีตัวไม่ทราบค่าเพียงตัวเดียว คือความเข้มข้นของสารละลายที่ได้ c ค่าทั้งหมดทางซ้ายของเครื่องหมายเท่ากับรู้จากโจทย์แล้ว และรู้ปริมาตร V ของสารละลายที่ได้ด้วย ซึ่งก็คือผลบวกของปริมาตร V1 และ V2:
แทนค่าของตัวแปรทุกตัว:
ข้างซ้ายคำนวณผลคูณของเศษส่วน ส่วนข้างขวาบวกปริมาตรเข้าด้วยกัน:
จากนั้นนำ 900 หารทั้งสมการ ข้างขวาจะเหลือเพียงความเข้มข้นสุดท้าย c:
บวกตัวเศษ แล้วสลับข้างของสมการ (ปกติจะเขียนตัวไม่ทราบค่าไว้ข้างซ้าย):
ค่านี้คือเศษส่วนโดยปริมาตรของสารละลายที่ได้ ถ้าต้องการเขียนเป็นทศนิยม ให้คำนวณ 230 หารด้วย 900:
ถ้าต้องการเขียนเป็นร้อยละ ให้นำค่านี้คูณด้วย 100 จะได้ประมาณ 25.6% สารละลายที่ได้จึงมีความเข้มข้นประมาณ 25.6% หรือมีกรดแอซีติกประมาณ 25.6 ml ในสารละลาย 100 ml
เจือจางด้วยอะไรจึงจะได้สารละลายที่ต้องการ
บางครั้งคำถามอาจต่างออกไปเล็กน้อย ให้มีสารละลาย 500 ml ที่มีกรดแอซีติก 30% เหมือนเดิม และสารละลายที่สองซึ่งมีกรดแอซีติก 55% ต้องผสมสารละลายที่สองกี่ ml ลงในสารละลายแรก จึงจะได้สารละลาย 40% ใช้สมการของโจทย์ปัญหาการผสมอีกครั้ง:
ตัวไม่ทราบค่ามีเพียง V2 ค่าอื่นรู้หมดแล้ว ต่างจากกรณีก่อน คือครั้งนี้รู้ค่า
นำ 100 คูณทั้งสมการ:
คำนวณผลคูณข้างซ้าย และกระจายวงเล็บข้างขวา:
นำ 15,000 ลบออกจากทั้งสองข้างของสมการ:
นำ 40 · V2 ลบออกจากทั้งสองข้างของสมการ:
บวกและลบส่วนที่ทำได้:
คำนวณข้างขวา:
นำ 15 หารทั้งสองข้างของสมการ:
ดังนั้นต้องเติมสารละลายที่สองซึ่งมีความเข้มข้น 55% ประมาณ 333 ml (หนึ่งส่วนสามลิตร) จึงจะได้สารละลายที่มีความเข้มข้น 40% ตรวจคำตอบได้ดังนี้ สารละลายแรก 500 ml มีกรดแอซีติก 30% นั่นคือมีกรดแอซีติก 150 ml ถ้าเติมสารละลายที่สองซึ่งมีความเข้มข้น 55% ลงไป 333 ml สารละลายนี้มีกรดแอซีติก 183 ml ผลที่ได้จึงเป็นสารละลายปริมาตร 500 ml + 333 ml คือ 833 ml ซึ่งมีกรดแอซีติก 150 ml + 183 ml คือ 333 ml เมื่อคำนวณอัตราส่วน
จะได้ (หลังการปัดเศษ) สารละลายกรดแอซีติกในน้ำที่มีความเข้มข้น 40%