✖

การเจือจางและการผสมสารละลาย

สารละลายเกิดขึ้น เช่น เมื่อละลายกรดแอซีติก (กรดในน้ำส้มสายชู) ในน้ำ จะได้ของผสมเนื้อเดียวที่ประกอบด้วยตัวละลาย (กรดแอซีติก) และตัวทำละลาย (น้ำ) โดยทั่วไปคำว่าสารละลายหมายถึงสารละลายที่เป็นของเหลว แต่สารละลายของของแข็งสองชนิดก็มีได้ เช่น โลหะผสมอย่างสำริด

ความเข้มข้นของสารละลาย

ความเข้มข้นบอกว่าในสารละลายมีตัวละลายอยู่มากเท่าใด การบอกความเข้มข้นทำได้หลายแบบ:

  • ร้อยละโดยมวล: มีตัวละลายกี่กรัมในสารละลาย 100 g
  • ร้อยละโดยปริมาตร: มีตัวละลายกี่มิลลิลิตรในสารละลาย 100 ml
  • ร้อยละ: สารละลายมีตัวละลายอยู่กี่เปอร์เซ็นต์ เช่น สารละลาย 40% หมายความว่ามีตัวละลาย 40 ml ในสารละลาย 100 ml

สารละลายของน้ำกับกรดแอซีติก 500 ml ซึ่งเป็นกรดแอซีติก 150 ml มีความเข้มข้นเท่าใด การหาความเข้มข้นร้อยละโดยปริมาตรต้องรู้ว่าในสารละลาย 100 ml มีกรดแอซีติกกี่ ml แต่ที่รู้คือปริมาณในสารละลายครึ่งลิตร จึงใช้สัดส่วนช่วยได้ ขั้นแรกหาว่าในสารละลาย 1 ml มีกรดแอซีติกเท่าใด โดยนำปริมาณกรดแอซีติกหารด้วย 500:

150 ml500=0.3 ml

เมื่อรู้ปริมาณกรดแอซีติกใน 1 ml แล้ว หาปริมาณใน 100 ml ได้โดยนำปริมาณนี้คูณด้วย 100:

0.3 ml×100=30 ml

สารละลายนี้จึงมีความเข้มข้นเป็นกรดแอซีติก 30 ml ในสารละลาย 100 ml นั่นคือเป็นสารละลาย 30%

สมการของโจทย์ปัญหาการผสม

สมการของโจทย์ปัญหาการผสมใช้หาความเข้มข้นของสารละลายที่ได้จากการผสมสารละลายสองชนิดเข้าด้วยกัน สมมติว่ามีสารละลายสองชนิด:

  1. สารละลาย 500 ml ที่มีกรดแอซีติก 30%
  2. สารละลาย 400 ml ที่มีกรดแอซีติก 20%

เมื่อผสมสารละลายทั้งสองเข้าด้วยกันจะได้สารละลายที่มีความเข้มข้นเท่าใด ให้ V1 = 500 เป็นปริมาตรของสารละลายแรก V2 = 400 เป็นปริมาตรของสารละลายที่สอง และ V = V1 + V2 เป็นปริมาตรของสารละลายที่ได้

นอกจากนี้ต้องใช้เศษส่วนโดยปริมาตร ซึ่งก็คือความเข้มข้นร้อยละที่เขียนในรูปเศษส่วน สารละลายแรกที่มีความเข้มข้น 30% จึงมีเศษส่วนโดยปริมาตร c1=30100 และสารละลายที่สองที่มีความเข้มข้น 20% มีเศษส่วนโดยปริมาตร c2=20100 (ถ้าใช้กรัมแทนลิตร จะได้เศษส่วนโดยมวล ซึ่งหลักการเหมือนกัน) ให้สารละลายที่ได้มีเศษส่วนโดยปริมาตร c จะเขียนสมการของโจทย์ปัญหาการผสมได้ดังนี้:

c1⋅V1+c2⋅V2=c⋅V

ในสมการนี้มีตัวไม่ทราบค่าเพียงตัวเดียว คือความเข้มข้นของสารละลายที่ได้ c ค่าทั้งหมดทางซ้ายของเครื่องหมายเท่ากับรู้จากโจทย์แล้ว และรู้ปริมาตร V ของสารละลายที่ได้ด้วย ซึ่งก็คือผลบวกของปริมาตร V1 และ V2:

c1⋅V1+c2⋅V2=c⋅(V1+V2)

แทนค่าของตัวแปรทุกตัว:

30100×500+20100×400=c⋅(500+400)

ข้างซ้ายคำนวณผลคูณของเศษส่วน ส่วนข้างขวาบวกปริมาตรเข้าด้วยกัน:

150+80=c⋅900

จากนั้นนำ 900 หารทั้งสมการ ข้างขวาจะเหลือเพียงความเข้มข้นสุดท้าย c:

150+80900=c

บวกตัวเศษ แล้วสลับข้างของสมการ (ปกติจะเขียนตัวไม่ทราบค่าไว้ข้างซ้าย):

c=230900

ค่านี้คือเศษส่วนโดยปริมาตรของสารละลายที่ได้ ถ้าต้องการเขียนเป็นทศนิยม ให้คำนวณ 230 หารด้วย 900:

230900=0.255555…

ถ้าต้องการเขียนเป็นร้อยละ ให้นำค่านี้คูณด้วย 100 จะได้ประมาณ 25.6% สารละลายที่ได้จึงมีความเข้มข้นประมาณ 25.6% หรือมีกรดแอซีติกประมาณ 25.6 ml ในสารละลาย 100 ml

เจือจางด้วยอะไรจึงจะได้สารละลายที่ต้องการ

บางครั้งคำถามอาจต่างออกไปเล็กน้อย ให้มีสารละลาย 500 ml ที่มีกรดแอซีติก 30% เหมือนเดิม และสารละลายที่สองซึ่งมีกรดแอซีติก 55% ต้องผสมสารละลายที่สองกี่ ml ลงในสารละลายแรก จึงจะได้สารละลาย 40% ใช้สมการของโจทย์ปัญหาการผสมอีกครั้ง:

c1⋅V1+c2⋅V2=c⋅(V1+V2)

ตัวไม่ทราบค่ามีเพียง V2 ค่าอื่นรู้หมดแล้ว ต่างจากกรณีก่อน คือครั้งนี้รู้ค่า c=40100 เพราะรู้ว่าต้องการผสมให้ได้สารละลายแบบใด แทนค่าที่รู้ลงในสมการ:

30100×500+55100⋅V2=40100(500+V2)

นำ 100 คูณทั้งสมการ:

30×500+55⋅V2=40⋅(500+V2)

คำนวณผลคูณข้างซ้าย และกระจายวงเล็บข้างขวา:

15,000+55⋅V2=40×500+40⋅V2

นำ 15,000 ลบออกจากทั้งสองข้างของสมการ:

55⋅V2=40×500+40⋅V2−15,000

นำ 40 · V2 ลบออกจากทั้งสองข้างของสมการ:

55⋅V2−40⋅V2=40×500−15,000

บวกและลบส่วนที่ทำได้:

15⋅V2=20,000−15,000

คำนวณข้างขวา:

15⋅V2=5,000

นำ 15 หารทั้งสองข้างของสมการ:

V2=5,00015=333.333…

ดังนั้นต้องเติมสารละลายที่สองซึ่งมีความเข้มข้น 55% ประมาณ 333 ml (หนึ่งส่วนสามลิตร) จึงจะได้สารละลายที่มีความเข้มข้น 40% ตรวจคำตอบได้ดังนี้ สารละลายแรก 500 ml มีกรดแอซีติก 30% นั่นคือมีกรดแอซีติก 150 ml ถ้าเติมสารละลายที่สองซึ่งมีความเข้มข้น 55% ลงไป 333 ml สารละลายนี้มีกรดแอซีติก 183 ml ผลที่ได้จึงเป็นสารละลายปริมาตร 500 ml + 333 ml คือ 833 ml ซึ่งมีกรดแอซีติก 150 ml + 183 ml คือ 333 ml เมื่อคำนวณอัตราส่วน

333833≈0.4

จะได้ (หลังการปัดเศษ) สารละลายกรดแอซีติกในน้ำที่มีความเข้มข้น 40%