จำนวนคู่หรือจำนวนคี่ที่มีมากกว่ากัน
คิดว่าจำนวนแบบใดมีมากกว่ากัน จำนวนคู่หรือจำนวนคี่ หรือมีเท่ากัน จะตัดสินได้อย่างไร แล้วจำนวนแบบอื่นล่ะ จำนวนคู่หรือจำนวนนับที่มีมากกว่ากัน จำนวนนับหรือจำนวนตรรกยะ คำถามนี้ไม่ง่ายนัก เพราะจำนวนทุกแบบที่กล่าวมามีอยู่มากมายนับไม่ถ้วน แต่เราก็ยังเปรียบเทียบได้ว่าจำนวนแบบใดมีมากกว่าและแบบใดมีน้อยกว่า
ลองพิจารณาเซตของจำนวนที่มีสมาชิกไม่มากก่อน ให้มีเซตของจำนวนสองเซต คือจำนวนสีน้ำเงินและจำนวนสีแดง:
บอกได้หรือไม่ว่าจำนวนสีใดมีมากกว่ากัน สีแดงหรือสีน้ำเงิน เห็นได้ชัดว่า… อะไรนะ ตาบอดสีจึงมองไม่ออกหรือ ก็ได้ ต่อจากนี้จะแสดงจำนวนสีแดงเป็นรูปสี่เหลี่ยมด้วย:
เอาละ ตอนนี้ เห็นได้ชัดแล้วว่าจำนวนสีน้ำเงินมีมากกว่าจำนวนสีแดง กรณีนี้ง่ายเพราะเป็นเซตจำกัด จึงนับได้ จะเห็นว่ามีจำนวนสีน้ำเงินหกจำนวน แต่มีจำนวนสีแดงเพียงสามจำนวน เซตอนันต์จะไม่ง่ายอย่างนี้ เพราะ นับ ไม่ได้ มาตอบคำถามในชื่อเรื่องกัน จำนวนคู่หรือจำนวนคี่ที่มีมากกว่ากัน เพื่อความง่ายขอพิจารณาเฉพาะจำนวนบวก ลองนึกถึงถุงที่ใส่จำนวนคี่ไว้ทั้งหมด กับถุงที่ใส่จำนวนคู่ไว้ทั้งหมด ถุงใดใหญ่กว่า
การนึกภาพจำนวนที่มีมากมายนับไม่ถ้วนนั้นไม่ง่ายเลย และการนับก็ยิ่งยากกว่า มีวิธีอื่นในการเปรียบเทียบขนาดของเซตหรือไม่
การเปรียบเทียบเซตจำกัดสองเซต
ลองนึกถึงถุงที่ใส่เจ้าบ่าวไว้เต็ม กับถุงที่ใส่เจ้าสาวไว้เต็ม ถ้าเจ้าบ่าวทุกคนมีเจ้าสาวคนละหนึ่งคน และเจ้าสาวทุกคนมีเจ้าบ่าวคนละหนึ่งคน ก็กล่าวได้ว่าจำนวนเจ้าบ่าวเท่ากับจำนวนเจ้าสาว:
👰 👰 👰 👰 👰 👰
🤵 🤵 🤵 🤵 🤵 🤵
เห็นไหม เจ้าสาวแต่ละคนในแถวแรกมีสามีของตัวเองในแถวที่สอง และในทางกลับกัน สามีแต่ละคนก็มีภรรยาของตัวเอง แต่อาจเกิดอีกกรณีหนึ่งได้ คือเจ้าสาวทุกคนมีสามี แต่ไม่ใช่สามีทุกคนที่มีเจ้าสาว:
👰 👰 👰 👰 👰 ❌
🤵 🤵 🤵 🤵 🤵 🤵
ภรรยาทุกคนมีสามี แต่มีสามีคนหนึ่งที่ต้องอยู่เป็นโสดอย่างเศร้า ๆ ไม่มีภรรยา ในกรณีนี้ เมื่อมีสามีเหลืออยู่หนึ่งคน ก็กล่าวได้ว่ามีสามี มากกว่า ภรรยา ในทำนองเดียวกัน ถ้ามีเจ้าสาวเหลืออยู่หนึ่งคน
👰 👰 👰 👰 👰 👰
🤵 🤵 🤵 🤵 🤵 ❌
ก็กล่าวได้ว่ามีเจ้าสาวมากกว่าสามี
การเปรียบเทียบเซตอนันต์สองเซต
วิธีนี้ใช้เปรียบเทียบเซตอนันต์สองเซตได้หรือไม่ จะจับคู่จำนวนคี่ทุกจำนวนกับจำนวนคู่สักจำนวนหนึ่ง และจำนวนคู่ทุกจำนวนกับจำนวนคี่สักจำนวนหนึ่ง โดยไม่ใช้จำนวนใดซ้ำได้หรือไม่ ได้แน่นอน จับคู่จำนวนคี่ n แต่ละจำนวนกับจำนวนคู่ n + 1 ได้ เช่น จับคู่ 5 กับ 5 + 1 จับคู่ 149 กับ 150 เป็นต้น ภาพเคลื่อนไหวต่อไปนี้แสดงการจับคู่:
จำนวนคี่สีแดงแต่ละจำนวนมีจำนวนคู่สีน้ำเงินที่คู่กันเพียงจำนวนเดียว และจำนวนคู่สีน้ำเงินแต่ละจำนวนก็มีจำนวนคี่สีแดงที่คู่กันเพียงจำนวนเดียว เราจับคู่จำนวนคี่ทั้งหมดกับจำนวนคู่ทั้งหมดได้ ซึ่งหมายความว่าจำนวนคู่และจำนวนคี่มีปริมาณเท่ากัน
ก็ไม่ได้น่าแปลกใจนัก ใช่ไหม ลองเปรียบเทียบเซตของจำนวนแบบอื่น คือจำนวนนับทั้งหมดกับจำนวนคู่ ผลที่ได้คราวนี้จะน่าตกใจกว่า
จำนวนนับหรือจำนวนคู่ที่มีมากกว่ากัน
จำนวนแบบใดมีมากกว่ากัน จำนวนนับหรือจำนวนคู่
เห็นได้ชัดว่าจำนวนนับมีจำนวนคู่อยู่ครบทุกจำนวน และนอกจากนั้นจำนวนนับยังมีจำนวนอื่นเพิ่มเข้ามาอีก คือจำนวนคี่ ดังนั้นจำนวนนับต้องมีมากกว่าแน่ ๆ เพราะมีจำนวนอยู่ สองเท่า
ถ้าชีวิตง่ายอย่างนั้นก็ดีสิ
สิ่งที่เราสนใจไม่ใช่ว่าเซตหนึ่งมีจำนวนเพิ่มเข้ามาหรือไม่ แต่สนใจว่าจับคู่จำนวนจากเซตสองเซตได้หรือไม่ เราจับคู่จำนวนคู่ทุกจำนวนกับจำนวนนับทุกจำนวนได้หรือไม่ ทั้งที่จำนวนนับมี มากกว่า ได้สิ
จับคู่จำนวนนับ p แต่ละจำนวนกับจำนวนคู่ 2 · p ได้ง่าย ๆ และในทางกลับกัน จับคู่จำนวนคู่ n แต่ละจำนวนกับจำนวนนับ n / 2 ได้ จำนวนนับ 5 จึงคู่กับจำนวนคู่ 10 และจำนวนคู่ 14 คู่กับจำนวนนับ 7 เป็นต้น ภาพเคลื่อนไหวต่อไปนี้แสดงการจับคู่ของจำนวนแรก ๆ:
ทันใดนั้นจำนวนนับแต่ละจำนวนก็มีจำนวนคู่ที่คู่กันเพียงจำนวนเดียว และจำนวนคู่แต่ละจำนวนก็มีจำนวนนับที่คู่กันเพียงจำนวนเดียว ไม่สำคัญว่าจำนวนนับจะมี มากกว่า จำนวนทั้งสองแบบมีมากมายนับไม่ถ้วนและไม่มีวันหมด ในมุมมองนี้เซตของจำนวนคู่จึงมีขนาดเท่ากับเซตของจำนวนนับ 😱
ขัดกับสัญชาตญาณอยู่บ้าง แต่ก็เป็นเช่นนั้นจริง
จำนวนนับหรือจำนวนตรรกยะที่มีมากกว่ากัน
จำนวนตรรกยะคือเศษส่วน จำนวนทุกจำนวนที่เขียนในรูป p/q ได้ เมื่อ p และ q เป็นจำนวนเต็มและ q ≠ 0 เป็นจำนวนตรรกยะ เช่น ½, ¾ หรือ 8 เป็นจำนวนตรรกยะ แต่ π ไม่เป็นจำนวนตรรกยะ จำนวนตรรกยะมี มากกว่า จำนวนนับมาก เช่น ระหว่าง 2 กับ 4 มีจำนวนเต็มเพียงจำนวนเดียว คือ 3 แต่มีจำนวนตรรกยะมากมายนับไม่ถ้วน แม้แต่ระหว่าง 0.001 กับ 0.002 ก็มีจำนวนตรรกยะมากมายนับไม่ถ้วน จำนวนตรรกยะมีมากขนาดนั้น
จึงน่าจะคาดได้ว่าเซตของจำนวนตรรกยะ ต้อง ใหญ่กว่าเซตของจำนวนนับ แต่ทุกคนก็คงพอเดาได้ว่าต้องมีอะไรซ่อนอยู่ ลองจับคู่จำนวนตรรกยะกับจำนวนนับดู เริ่มจากเขียนจำนวนตรรกยะลงในตารางแบบนี้:
รูปแบบน่าจะชัดเจน เศษส่วนทุกตัวในแถวแรกมีตัวเศษ (เหนือเส้นแบ่งเศษส่วน) เป็นหนึ่ง และมีตัวส่วนเป็นจำนวนที่เพิ่มขึ้นทีละหนึ่ง 1, 2, 3 ไปเรื่อย ๆ ในแนวหลักจะกลับกัน ถ้าเขียนต่อไปเรื่อย ๆ ไม่สิ้นสุด ตารางนี้จะมีเศษส่วนทุกตัวที่มีอยู่ เช่น เศษส่วน 1478/517 อยู่ในแถวที่ 1,478 และหลักที่ 517 ทีนี้ลองสร้างฟังก์ชันจับคู่ อาจสร้างได้ดังนี้:
- จับคู่จำนวนนับ 1 กับเศษส่วนตัวแรกในแถวแรก คือ 1/1
- จับคู่จำนวนนับ 2 กับเศษส่วนตัวที่สองในแถวแรก คือ 1/2
- จับคู่จำนวนนับ 3 กับเศษส่วนตัวที่สามในแถวแรก คือ 1/3
- จับคู่จำนวนนับ 4 กับเศษส่วนตัวที่สี่ในแถวแรก คือ 1/4
- …
การจับคู่แบบนี้จับคู่จำนวนนับได้ครบทุกจำนวนหรือไม่ ได้ จำนวนนับทุกจำนวนมีคู่ของตัวเอง จำนวนนับ 174 คู่กับเศษส่วน 1/174 แต่ในทางกลับกันเป็นจริงด้วยหรือไม่ เศษส่วนทุกตัวมีคู่เป็นจำนวนนับหรือไม่ เศษส่วน 2/3 คู่กับจำนวนใด ไม่มีเลย เพราะฟังก์ชันจับคู่นี้ไม่เคยไปถึงแถวที่สอง เราจับคู่ได้เพียงเศษส่วนในแถวแรกเท่านั้น
แสดงว่าจำนวนตรรกยะมีมากกว่าจำนวนนับหรือ น่าเสียดายที่ไม่ใช่ วิธีจับคู่วิธีหนึ่งใช้ไม่ได้ ไม่ได้หมายความว่าวิธีอื่นจะใช้ไม่ได้ คราวนี้ลองไล่ตามแนวทแยง:
- จับคู่จำนวนนับ 1 กับเศษส่วน 1/1 (แนวทแยงที่หนึ่ง)
- จับคู่จำนวนนับ 2 กับเศษส่วน 1/2 (แนวทแยงที่สอง)
- จับคู่จำนวนนับ 3 กับเศษส่วน 2/1 (แนวทแยงที่สอง)
- จับคู่จำนวนนับ 4 กับเศษส่วน 1/3 (แนวทแยงที่สาม)
- จับคู่จำนวนนับ 5 กับเศษส่วน 2/2 (แนวทแยงที่สาม)
- จับคู่จำนวนนับ 6 กับเศษส่วน 3/1 (แนวทแยงที่สาม)
- ทำเช่นนี้ไปเรื่อย ๆ
ดูวิธีจับคู่นี้ได้จากภาพเคลื่อนไหว:
วิธีนี้ครอบคลุมเศษส่วนได้ทุกตัว ไม่มีแนวทแยงใดยาวไม่สิ้นสุด จึงไม่ติดอยู่ในแนวทแยงใด “ตลอดไป” ในที่สุดเศษส่วนทุกตัวจะมีจำนวนนับที่คู่กัน และแน่นอนว่าจำนวนนับทุกจำนวนก็จะมีเศษส่วนที่คู่กันเพียงตัวเดียว
อืม… ที่จริงยังไม่ถูกต้องทั้งหมด ถ้าดูตารางเศษส่วนอีกครั้ง จะพบว่ามีจำนวนซ้ำกันอยู่มาก เช่น เศษส่วน 1/1 2/2 3/3 ฯลฯ แทนจำนวนเดียวกัน คือ 1 ในทำนองเดียวกัน เศษส่วน 1/2 2/4 และ 3/6 ก็แทนครึ่งหนึ่ง ความจริงแล้วเราจึงส่งจำนวนนับ 1, 5, 13 ฯลฯ ไปยังจำนวนตรรกยะ 1 ตัวเดียวกัน มีเจ้าบ่าวหลายคนแต่งงานกับเจ้าสาวคนเดียวกัน แบบนี้ไม่ได้
โชคดีที่แก้ได้ง่าย เพียงขีดฆ่าเศษส่วนทุกตัวที่ไม่เป็นเศษส่วนอย่างต่ำออกจากตาราง นั่นคือขีดฆ่าเศษส่วนทุกตัวที่ยังตัดทอนได้ หลังจากขีดฆ่าแล้ว ในตารางจะเหลือเฉพาะจำนวนตรรกยะที่ไม่ซ้ำกัน และกลเม็ดเรื่องแนวทแยงก็จะใช้ได้ จำนวนนับแต่ละจำนวนจะจับคู่กับจำนวนตรรกยะที่ไม่ซ้ำกัน และในทางกลับกัน
ซึ่งหมายความว่าเซตของจำนวนนับมีขนาดเท่ากับเซตของจำนวนตรรกยะ
ถึงตอนนี้ดูเหมือนว่าเซตอนันต์ทุกเซตมีขนาดเท่ากัน มีเซตอนันต์ใดที่ ใหญ่กว่า เซตของจำนวนนับหรือไม่
จำนวนนับหรือจำนวนจริงที่มีมากกว่ากัน
ความหวังสุดท้ายของเราคือจำนวนจริง บนเส้นจำนวนจริงไม่มีจำนวนแบบอื่นอีกแล้ว จำนวนจริงมีลักษณะอย่างไร จำนวนจริงประกอบด้วยจำนวนตรรกยะทั้งหมด และจำนวนอตรรกยะทั้งหมด ถ้าเขียนจำนวนในรูปทศนิยม จำนวนตรรกยะ:
- เป็นทศนิยมรู้จบ เช่น 0.4841554
- หรือเป็นทศนิยมซ้ำไม่รู้จบ: 0.1313131313…
ส่วนจำนวนอตรรกยะเป็นทศนิยมไม่รู้จบและไม่ซ้ำเสมอ ตัวอย่างของจำนวนอตรรกยะคือ π ซึ่งเท่ากับ 3.141592653… (ไม่มีส่วนที่ซ้ำ) ขอบอกไว้ก่อนเลยว่าจำนวนจริงมีมากกว่าจำนวนตรรกยะมาก จึงมีมากกว่าจำนวนนับด้วย เซตของจำนวนจริง ใหญ่กว่า เซตของจำนวนนับ แล้วจะพิสูจน์ได้อย่างไร
สมมติว่าเราพบวิธีจับคู่จำนวนนับทั้งหมดกับจำนวนจริงทั้งหมด ให้เป็นดังนี้:
1 → 0.3452807674449021… 2 → 0.8978319745321683… 3 → 0.8972169570849831… 4 → 0.0635759905832629… 5 → 0.0081863365749335… 6 → 0.4000559394278442… 7 → 0.8637537627594889… …
สมมติว่าทางซ้ายมีจำนวนนับทั้งหมด และทางขวามีจำนวนจริงทั้งหมด ถ้าเป็นจริง ก็จะหาจำนวนจริงที่ขาดไปจากทางขวาไม่ได้เลย แต่เราเฉลยไปแล้วว่าเซตของจำนวนจริงใหญ่กว่า แสดงว่าทางขวาต้องขาดจำนวนบางจำนวนไป แต่เป็นจำนวนใด เช่น จะเห็นว่าไม่มีจำนวน 0.4818063607183678 แต่ถ้าจำนวนนี้ซ่อนอยู่ที่ตำแหน่ง 8 ล่ะ
1 → 0.3452807674449021… 2 → 0.8978319745321683… 3 → 0.8972169570849831… 4 → 0.0635759905832629… 5 → 0.0081863365749335… 6 → 0.4000559394278442… 7 → 0.8637537627594889… 8 → 0.4818063607183678 …
แล้วจำนวน 0.4208424736008147 ล่ะ ก็ไม่เห็นเหมือนกัน แต่ถ้าจำนวนนี้ซ่อนอยู่ที่ตำแหน่งเก้าล่ะ
1 → 0.3452807674449021… 2 → 0.8978319745321683… 3 → 0.8972169570849831… 4 → 0.0635759905832629… 5 → 0.0081863365749335… 6 → 0.4000559394278442… 7 → 0.8637537627594889… 8 → 0.4818063607183678 9 → 0.4208424736008147 …
ทำแบบนี้ไม่ได้ผล แน่นอนว่าเราเขียนคู่ทั้งหมดไม่ได้ เพราะมีมากมายนับไม่ถ้วน จึงจะเดาไปเรื่อย ๆ ว่าจำนวนนี้บังเอิญอยู่ในตารางหรือไม่ไม่ได้ ต้องหาจำนวนที่ต่างจากทุกจำนวนทางขวาของตาราง ทั้งที่ไม่รู้ว่าจำนวนทางขวาทั้งหมดคืออะไร จะทำได้อย่างไร
จำนวนสองจำนวนจะต่างกัน ขอเพียงต่างกันที่เลขโดดตัวเดียวก็พอ เช่น 0.123456 กับ 0.123457 ไม่เท่ากัน แต่ต่างกันเพียงเลขโดดตัวเดียว เท่านี้ก็พอแล้ว ในตาราง ให้เน้นเลขโดดตัวที่ n หลังจุดทศนิยมของจำนวนจริงจำนวนที่ n:
1 → 0.3452807674449021… 2 → 0.8978319745321683… 3 → 0.8972169570849831… 4 → 0.0635759905832629… 5 → 0.0081863365749335… 6 → 0.4000559394278442… 7 → 0.8637537627594889… 8 → 0.4818063607183678 9 → 0.4208424736008147 …
แล้วสร้างจำนวนใหม่ให้เลขโดดตัวที่ n หลังจุดทศนิยมต่างจากเลขโดดตัวที่ n ของจำนวนจริงจำนวนที่ n เริ่มสร้างจำนวนใหม่จากศูนย์: 0.??? แล้วเลือกเลขโดดตัวแรกหลังจุดทศนิยมให้ต่างจากเลขโดดตัวแรกของจำนวนจริงจำนวนแรก คือต้องไม่ใช่สาม เช่น เขียน 0.1??? เลขโดดตัวที่สองต้องต่างจากเลขโดดตัวที่สองของจำนวนจริงจำนวนที่สอง คือต้องไม่ใช่ 9 เช่น เขียนสอง: 0.12??? ทำเช่นนี้ไปเรื่อย ๆ เลขโดดเก้าตัวแรกอาจเป็น 0.123123127 (ดูแถวสุดท้ายของตาราง):
1 → 0.3452807674449021… 2 → 0.8978319745321683… 3 → 0.8972169570849831… 4 → 0.0635759905832629… 5 → 0.0081863365749335… 6 → 0.4000559394278442… 7 → 0.8637537627594889… 8 → 0.4818063607183678 9 → 0.4208424736008147 ? → 0.123123127
จะเห็นว่าจำนวนนี้ต่างจากทุกจำนวนในตาราง เพราะต่างจากแต่ละจำนวนอย่างน้อยหนึ่งเลขโดดเสมอ แม้ตารางจะมีจำนวนอยู่มากมายนับไม่ถ้วน จำนวนใหม่ก็ประกอบด้วยเลขโดดมากมายนับไม่ถ้วน ซึ่งทำให้ต่างจากทุกจำนวนในตารางอย่างน้อยหนึ่งเลขโดด และสังเกตว่าเราสร้างจำนวนที่ไม่อยู่ในตารางได้มากมายนับไม่ถ้วน ข้อนี้บอกอะไร เราจับคู่จำนวนนับกับจำนวนจริงไม่ได้ จะมีจำนวนจริงเหลืออยู่มากมายนับไม่ถ้วนเสมอ ซึ่งไม่ได้จับคู่กับจำนวนนับใดเลย จำนวนจริงมีมากกว่าจำนวนนับมาก
ข้อสังเกตทิ้งท้าย
- ทั้งบทความนี้ไม่ได้พิจารณาจำนวนลบเพื่อความง่าย แต่จำนวนลบก็ไม่ได้ทำให้อะไรเปลี่ยนไป และเป็นการบ้านให้ลองปรับวิธีจับคู่ที่กล่าวถึงในบทความนี้ให้ใช้กับจำนวนลบได้ด้วย
- ขนาดของเซตของจำนวนนับยังมีชื่อเฉพาะด้วย เรียกว่าแอเลฟศูนย์ (aleph-null)
- ในคณิตศาสตร์มักใช้คำว่าภาวะเชิงการนับของเซต (คาร์ดินัลลิตี)แทนคำว่า “ขนาดของเซต”