✖

ความสัมพันธ์ทวิภาค

ความสัมพันธ์ทวิภาค (binary relation) เป็นความสัมพันธ์ชนิดพิเศษที่มีจำนวนอาร์กิวเมนต์เท่ากับสอง ความสัมพันธ์ทวิภาคที่พบบ่อย เช่น น้อยกว่า เท่ากับ หารลงตัว มากกว่า ฯลฯ

ตัวอย่าง

ความสัมพันธ์ทวิภาคเป็นความสัมพันธ์ที่พบบ่อยและเป็นแบบฉบับ และยังมีสมบัติที่น่าสนใจบางอย่าง ซึ่งจะอธิบายในบทความนี้

ตัวอย่างความสัมพันธ์ทวิภาค เช่น ความเกี่ยวข้อง “พ่อ — ลูกชาย” คู่ “ยานพาหนะ — จำนวนล้อ” หรือในกรณีทั่วไป “วัตถุ — สมบัติของวัตถุ” วัตถุอาจเป็นสัตว์ และสมบัติอาจเป็นจำนวนขา อายุขัยเฉลี่ย จำนวนเส้นผมบนหัว ฯลฯ

ความสัมพันธ์ทวิภาค R ระหว่างเซต M1 และ M2 นิยามได้ดังนี้ R ⊆ M1 × M2 ความสัมพันธ์ทวิภาคจึงเป็นเซตของคู่ ซึ่งเป็นสับเซตของผลคูณคาร์ทีเซียนของเซตสองเซตที่นิยามความสัมพันธ์ ดังนั้นความสัมพันธ์ “พ่อ — ลูกชาย” อาจเป็นความสัมพันธ์ระหว่างเซตของคนทั้งหมด เซตของคนทั้งหมดในเอเชีย หรือในกรุงเทพฯ ก็ได้ เซตยังจำกัดในทางอื่นได้ด้วย เช่น บอกว่านิยามความสัมพันธ์นี้บนเซตของผู้ชายทั้งหมด ไม่ใช่คนทั่วไป

ความสัมพันธ์ทวิภาคมักเขียนด้วยสัญลักษณ์พิเศษ แทนที่จะเขียน (a, b) ∈ R เขียน aRb ได้ เช่น แทนที่จะเขียน (3, 1) ∈ > เขียน 3 > 1 ได้ ความสัมพันธ์อื่นก็ทำนองเดียวกัน ดังนั้น aSb มีความหมายเดียวกับ (a, b) ∈ S

อินเวอร์สของความสัมพันธ์

อินเวอร์สของความสัมพันธ์คือความสัมพันธ์ที่กลับทิศของความสัมพันธ์เดิม (ระวัง อย่าสับสนกับคอมพลีเมนต์ของความสัมพันธ์) ความสัมพันธ์ที่กลับทิศของความสัมพันธ์น้อยกว่าคืออะไร คือมากกว่า ถ้าความสัมพันธ์น้อยกว่ามีสมาชิก (4, 7) นั่นคือ 4 < 7 สมาชิกที่กลับทิศคือ 7 > 4 ในอินเวอร์สของความสัมพันธ์จะมีคู่ที่กลับลำดับ (7, 4)

ถ้ามีความสัมพันธ์ R ⊆ M1 × M2 จะสร้างอินเวอร์สของความสัมพันธ์ R−1 ได้โดยนำสมาชิก (a, b) ∈ R ทุกตัวมากลับลำดับแล้วใส่ใน R−1 นั่นคือ ถ้าความสัมพันธ์ R มีสมาชิก (a, b) ความสัมพันธ์ R−1 ต้องมีสมาชิก (b, a) และในทางกลับกัน ถ้า R−1 มีสมาชิก (b, a) ความสัมพันธ์ R ต้องมีสมาชิก (a, b)

ถ้าเขียนเป็นนิยาม ความสัมพันธ์ R−1 เป็นอินเวอร์สของ R ก็ต่อเมื่อ:

∀a∈M1∀b∈M2:(a,b)∈R⇔(b,a)∈R−1

ดังนั้น 6 < 8 ก็ต่อเมื่อ 8 > 6 คู่อื่นก็ทำนองเดียวกัน

ความสัมพันธ์ประกอบ

ความสัมพันธ์ทวิภาคนำมาประกอบกันได้ ให้มีความสัมพันธ์สองความสัมพันธ์ ความสัมพันธ์แรก R คือ “เป็นพ่อของลูกชาย” และความสัมพันธ์ที่สอง S คือ “เป็นพี่ชายหรือน้องชายของพี่สาวหรือน้องสาว” ความสัมพันธ์ R ประกอบด้วยคู่ (พ่อ, ลูกชาย) ความสัมพันธ์ที่สองประกอบด้วยคู่ (พี่น้องชาย, พี่น้องหญิง)

ต่อไปลองนำความสัมพันธ์มาประกอบกัน จะได้ความสัมพันธ์ใหม่ เขียนแทนด้วย R ∘ S ความสัมพันธ์นี้มีสมาชิก (a, c) ก็ต่อเมื่อ (a, b) ∈ R และ (b, c) ∈ S สังเกตว่า b ปรากฏในสมาชิกทั้งสอง ครั้งหนึ่งอยู่ตำแหน่งที่สอง อีกครั้งอยู่ตำแหน่งแรกของคู่ สมาชิกนี้เป็นตัวเชื่อมของการประกอบ

ตัวอย่าง R = {(ธนา, กฤษ), (สมศักดิ์, ต้น)} และ S = {(กฤษ, พลอย), (กฤษ, พิมพ์), (ต้น, มาลี)} ธนาเป็นพ่อของกฤษ สมศักดิ์เป็นพ่อของต้น กฤษมีพี่สาวหรือน้องสาวคือพลอยและพิมพ์ และต้นมีพี่สาวหรือน้องสาวคือมาลี

ต่อไปนำความสัมพันธ์มาประกอบกัน R ∘ S หาคู่ใน R ที่ตำแหน่งลูกชายเป็นคนที่อยู่ในฐานะพี่น้องชายในความสัมพันธ์ S เช่น คู่สองคู่นี้ (ธนา, กฤษ) และ (กฤษ, พลอย) กฤษเป็นตัวเชื่อม ซึ่งไม่ต้องใช้ต่อ แล้วนำชื่อที่เหลือมาสร้างคู่ใหม่ (ธนา, พลอย) ความสัมพันธ์ R ∘ S จึงมีคู่ (ธนา, พลอย) กฤษยังมีพี่น้องหญิงอีกคนคือพิมพ์ จึงเพิ่มคู่นี้ในความสัมพันธ์ประกอบด้วย (ธนา, พิมพ์) สุดท้ายเหลือลูกชายคือต้น ซึ่งมีพี่น้องหญิงคือมาลี จึงมีคู่สองคู่ (สมศักดิ์, ต้น) และ (ต้น, มาลี) ได้สมาชิกอีกตัวหนึ่ง (สมศักดิ์, มาลี)

ผลลัพธ์คือความสัมพันธ์ R ∘ S = {(ธนา, พลอย), (ธนา, พิมพ์), (สมศักดิ์, มาลี)} จะตั้งชื่อความสัมพันธ์นี้ว่าอย่างไร น่าจะเป็น “เป็นพ่อของลูกสาว”

นิยามทั้งหมดอีกครั้ง:

(a,c)∈(R∘S)⇔∃b(a,b)∈R∧(b,c)∈S

หมายเหตุ บางครั้งใช้การเขียนในลำดับกลับกัน คือสำหรับนิยามเดียวกันจะเขียน S ∘ R แทน R ∘ S

สารบัญ: ความสัมพันธ์, การดำเนินการของความสัมพันธ์, ความสัมพันธ์ทวิภาค, ความสัมพันธ์ทวิภาคบนเซต, ความสัมพันธ์สมมูล, ความสัมพันธ์อันดับ, แลตทิซ