✖

ระบบสมการเชิงเส้น

ระบบสมการเชิงเส้น (system of linear equations) คือเซตของสมการเชิงเส้น m สมการที่มีตัวแปร n ตัว เมื่อแก้ระบบสมการจะได้ค่าที่แทนตัวแปร n ตัวแล้วทำให้สมการทุกสมการเป็นจริง

นิยามของระบบสมการเชิงเส้น

คงเคยพบระบบสมการง่าย ๆ แบบนี้มาแล้ว

a11x+a12y=b1a21x+a22y=b2

เมื่อ a11,…,a22, b1, b2 เป็นจำนวนจริงที่กำหนดให้ และ x และ y เป็นตัวแปร ระบบสมการนี้อาจมีจำนวนผลเฉลยต่างกัน — ไม่มีเลย มีหนึ่งชุด หรือมีมากมายไม่จำกัด เช่นเดียวกับสมการเชิงเส้นทั่วไป สำหรับระบบสมการเชิงเส้น คำถามเรื่องจำนวนผลเฉลยและการหาผลเฉลยซับซ้อนกว่ากรณีของสมการเชิงเส้นง่าย ๆ

นิยามของระบบสมการเชิงเส้น:

a11x1+a12x2+…+a1nxn=b1a21x1+a22x2+…+a2nxn=b2⋮⋮⋮⋮⋮⋮⋮⋮⋮am1x1+am2x2+…+amnxn=bm

เมื่อ a11, …, amn, b1, …, bm เป็นจำนวนจริง ระบบนี้เรียกว่าระบบสมการเชิงเส้น m สมการที่มีตัวไม่ทราบค่า n ตัว x1, …, xn และมีสัมประสิทธิ์ a11, …, amn ตัวอย่างระบบสมการเชิงเส้นอาจเป็นดังนี้:

3x1+−2x2+4x3+5x4=15x1+4x2+2x3+−10x4=211x1+8x2+10x3+20x4=4

แต่ถ้า aij บางตัวเป็นลบ มักเขียนในรูปนี้:

3x1−2x2+4x3+5x4=15x1+4x2+2x3−10x4=211x1+8x2+10x3+20x4=4

แต่ยังคงได้ว่า a12 = −2 และ a24 = −10

การเขียนในรูปเมทริกซ์

ระบบนี้เขียนในรูปเมทริกซ์ได้ โดยนิยามเมทริกซ์ทั้งหมดสามเมทริกซ์ เมทริกซ์หนึ่งสำหรับสัมประสิทธิ์ เมทริกซ์หนึ่งสำหรับข้างขวาของสมการ และอีกเมทริกซ์หนึ่งสำหรับตัวแปร เมทริกซ์เหล่านี้เป็นดังนี้:

A=(a11a12…a1na21a22…a2n⋮⋮⋱⋮am1am2…amn),b=(b1b2⋮bm),x=(x1x2⋮xn)

เมทริกซ์ A ประกอบด้วยสัมประสิทธิ์ของสมการเดิม เรียกว่า “เมทริกซ์สัมประสิทธิ์” เมทริกซ์ b ประกอบด้วยข้างขวาของสมการ และเมทริกซ์ x ประกอบด้วยตัวแปร จึงเขียนระบบสมการทั้งหมดเป็นสมการเดียวได้

Ax=b

สมการนี้มีความหมาย เพราะข้างซ้ายเป็นผลคูณของเมทริกซ์สองเมทริกซ์ และข้างขวาเป็นเมทริกซ์ ซึ่งมิติสอดคล้องกัน ลองคูณข้างซ้ายดู เป็นการคูณเมทริกซ์มิติ m × n ด้วยเมทริกซ์มิติ n × 1 เมทริกซ์ผลลัพธ์จึงมีมิติ m × 1 คือมี m แถวและหนึ่งหลัก ถึงตรงนี้ยังถูกต้อง

ต่อไปใช้ขั้นตอนวิธีการคูณเมทริกซ์ตามปกติ เริ่มจากแถวที่หนึ่งของเมทริกซ์ A และหลักที่หนึ่งของเมทริกซ์ x (ซึ่งมีหลักเดียว) จะได้:

a11x1+a12x2+…+a1nxn

ผลบวกนี้เป็นสมาชิกตัวแรกของเมทริกซ์ใหม่ คือค่า b1 เมื่อแทนทั้งหมดในสมการจะได้:

a11x1+a12x2+…+a1nxn=b1

ได้สมการแรกของระบบสมการของเรานั่นเอง แถวอื่นก็ทำต่อด้วยวิธีเดียวกัน ต่อไปนิยามเมทริกซ์แต่งเติม (augmented matrix) ซึ่งคือเมทริกซ์สัมประสิทธิ์ที่เพิ่มเมทริกซ์ b เข้าไปดังนี้:

B=(A|b)=(a11a12…a1nb1a21a22…a2nb2⋮⋮⋱⋮⋮am1am2…amnbm)

ต่อไปจะสนใจลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติมนี้ ลำดับชั้นของเมทริกซ์สัมประสิทธิ์เดิมเขียนแทนด้วย rank(A) ลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติมเขียนแทนด้วย rank(A|b) ลำดับชั้นทั้งสองสัมพันธ์กันอย่างไร ถ้าเพิ่มหลัก b เข้าไปในเมทริกซ์ A จะเกิดได้สองกรณี ถ้าหลักใหม่นี้เป็นผลรวมเชิงเส้นของหลักของเมทริกซ์ A ลำดับชั้นจะไม่เปลี่ยน ถ้าไม่เป็นผลรวมเชิงเส้น ลำดับชั้นจะเพิ่มขึ้นหนึ่ง

ทฤษฎีบทรูเช–กาเปลลี

ลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติมมีความสำคัญ เพราะมีทฤษฎีบทสำคัญคือทฤษฎีบทรูเช–กาเปลลี (Rouché–Capelli theorem ซึ่งในบางประเทศเรียกว่าทฤษฎีบทของโฟรเบเนียส) ระบบสมการ Ax = b มีผลเฉลยก็ต่อเมื่อลำดับชั้นของเมทริกซ์สัมประสิทธิ์เท่ากับลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติม: rank(A) = rank(A|b)

ลองแสดงว่าทฤษฎีบทนี้เป็นจริงอย่างน้อยในทิศทางหนึ่ง — ถ้า x = β เป็นผลเฉลยของสมการ Ax = b แล้ว rank(A) = rank(A|b) ถ้าลำดับชั้นทั้งสองเท่ากัน หลัก b ต้องเป็นผลรวมเชิงเส้นของหลักของเมทริกซ์ A ลองเขียนแยกออกมา เมทริกซ์ β อยู่ในรูป:

β=(β1β2⋮βn)

เรากล่าวว่าถ้าแทน x1 ด้วย β1 และตัวอื่นทำนองเดียวกัน สมการทุกสมการในระบบจะเป็นจริง:

a11β1+a12β2+…+a1nβn=b1a21β1+a22β2+…+a2nβn=b2⋮⋮⋮⋮⋮⋮⋮⋮⋮am1β1+am2β2+…+amnβn=bm

ต่อไปเขียนสมการใหม่เล็กน้อย ถ้าดูหลักที่หนึ่ง จะเห็นว่ามีค่า a11, a21, …, am1 ซึ่งคูณด้วยค่าเดียวกัน β1 เสมอ ถ้าแยกหลักนี้ออกมาเป็นเมทริกซ์ ก็ดึงตัวร่วม β1 ออกมาไว้หน้าเมทริกซ์ได้ จะได้:

(a11β1a21β1⋮am1β1)=β1(a11a21⋮am1)

ต่อไปเขียนระบบทั้งหมดใหม่ในแบบนี้:

β1(a11a21⋮am1)+β2(a12a22⋮am2)+…+βn(a1na2n⋮amn)=(b1b2⋮bm)

เพื่อให้สมการนี้เป็นจริง เมทริกซ์ทางขวาต้องเป็นผลรวมเชิงเส้นของเมทริกซ์หลักทางซ้าย และค่า β1, …, βn ต้องเป็นสัมประสิทธิ์ของผลรวมเชิงเส้นนั้น

ดังนั้นได้พิสูจน์แล้วว่า ถ้าเมทริกซ์ β เป็นผลเฉลยของระบบสมการ ข้างขวาของระบบ คือเมทริกซ์ b ต้องเป็นผลรวมเชิงเส้นของหลักของเมทริกซ์สัมประสิทธิ์ และถ้าหลักของเมทริกซ์ b เป็นผลรวมเชิงเส้นของหลักของเมทริกซ์ A เมทริกซ์ A ต้องมีลำดับชั้นเท่ากับเมทริกซ์ (A|b)

นอกจากนี้ ถ้า rank(A) = rank(A|b) = k และ k เท่ากับจำนวนตัวไม่ทราบค่า คือ k = n ระบบจะมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว ถ้า k < n ระบบจะมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด และต้องใช้พารามิเตอร์ n − k ตัวในการเขียนผลเฉลย

การดำเนินการตามแถวเบื้องต้น

จากสมการข้างต้นยังเห็นได้ว่า ถ้าใช้การดำเนินการตามแถวเบื้องต้นกับเมทริกซ์ (A|b) ผลเฉลยของระบบสมการจะไม่เปลี่ยน ถ้านำแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สอง จะได้สมการ:

β1(a11a21+a11⋮am1)+β2(a12a22+a12⋮am2)+…+βn(a1na2n+a1n⋮amn)=(b1b2+b1⋮bm)

เมื่อเขียนแถวที่สองแยกออกมา จะได้:

β1(a21+a11)+β2(a22+a12)+…+βn(a2n+a1n)=b1+b2

กระจายวงเล็บ:

β1a21+β1a11+β2a22+β2a12+…+βna2n+βna1n=b1+b2

แล้วจัดลำดับใหม่เล็กน้อย:

(β1a11+β2a12+…+βna1n)+(β1a21+β2a22+…+βna2n)=b1+b2

ในวงเล็บแรกที่จริงคือแถวที่หนึ่ง และในวงเล็บที่สองคือแถวที่สองเดิม เรารู้ว่าแถวที่หนึ่งเท่ากับ b1 และแถวที่สองเท่ากับ b2 ซึ่งรู้จากสมการเดิม จึงแทนวงเล็บแรกด้วย b1 และวงเล็บที่สองด้วย b2 ได้:

b1+b2=b1+b2

ทำนองเดียวกัน คูณทั้งแถวด้วยค่าคงตัว c ≠ 0 ได้โดยไม่ทำให้ระบบสมการเปลี่ยน แต่ระวัง การดำเนินการตามหลักใช้ไม่ได้

ระบบสมการที่มีผลเฉลยเพียงชุดเดียว

ตัวอย่างต่อไปนี้แสดงวิธีแก้ระบบสมการที่มีผลเฉลยเพียงชุดเดียว กำหนดระบบสมการ:

2x1+3x2+7x3=473x1+8x2+x3=503x2+3x3=27

เมทริกซ์ A เป็นดังนี้:

A=(237381033)

ต่อไปหาลำดับชั้นของเมทริกซ์นี้:

(237381033)∼(69216162033)∼(692107−19033)∼(6921021−5702121)∼(6921021−570078)

จะเห็นว่า rank(A) = 3 จึงได้ว่า rank(A|b) = 3 ด้วย เพราะเมทริกซ์มิติ 3 × 4 มีลำดับชั้นได้มากที่สุดสาม ระบบมีตัวไม่ทราบค่าสามตัว ระบบสมการทั้งหมดจึงมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว แล้วจะหาผลเฉลยนั้นได้อย่างไร

วิธีการกำจัดแบบเกาส์

วิธีการกำจัดแบบเกาส์ (Gaussian elimination) คือการดำเนินการกับเมทริกซ์แต่งเติมให้อยู่ในรูปแบบขั้นบันได เมื่อเมทริกซ์อยู่ในรูปแบบขั้นบันได จะหาค่าของตัวแปรหนึ่งตัวได้ เมื่อได้ค่าของตัวแปรหนึ่งตัวแล้ว ก็เริ่มแทนค่านี้ในสมการอื่นได้

เมทริกซ์ (A|b) อยู่ในรูป:

(A|b)=(237473815003327)

ดำเนินการให้อยู่ในรูปแบบขั้นบันได โดยใช้การดำเนินการเดียวกับขั้นก่อนหน้า แต่คราวนี้ใช้กับหลักที่สี่ด้วย:

(237473815003327)∼(6921141616210003327)∼(692114107−19−4103327)∼(6921141021−57−12302121189)∼(6921141021−57−1230078312)

เนื่องจากใช้การดำเนินการตามแถวเบื้องต้น เมทริกซ์นี้จึงแทนระบบสมการที่สมมูลกัน — คือระบบที่มีเซตผลเฉลยเดียวกัน เขียนระบบจากรูปเมทริกซ์กลับเป็นรูปปกติ โดยใช้สัมประสิทธิ์จากเมทริกซ์สุดท้าย:

6x1+9x2+21x3=14121x2−57x3=−12378x3=312

เริ่มจากสมการสุดท้าย ซึ่งบอกว่า 78x3 = 312 x3 ต้องมีค่าเท่าใด นี่เป็นสมการเชิงเส้นง่าย ๆ จึงได้

78x3=312x3=31278x3=4

ได้ค่าของตัวแปรตัวแรก x3 แล้ว แทนค่านี้ในสมการที่สอง จะได้สมการ:

21x2−57x3=−12321x2−57×4=−12321x2=−123+22821x2=105x2=10521x2=5

สุดท้ายแทนค่าทั้งสองที่หาได้ในสมการแรก:

6x1+9x2+21x3=1416x1+9×5+21×4=1416x1+45+84=1416x1=12x1=2

ค่าของตัวแปร x1 เท่ากับสอง ถึงตอนนี้ได้ผลเฉลยครบแล้ว เขียนได้ว่า x = (x1, x2, x3) = (2, 5, 4) จะเห็นว่าวิธีการกำจัดแบบเกาส์เป็นวิธีแก้ระบบสมการเชิงเส้นที่ง่ายแต่มีประสิทธิภาพ

ผลเฉลยมากมายไม่จำกัด

ถ้า rank(A) = rank(A|b) = k และ k น้อยกว่าจำนวนตัวไม่ทราบค่า k < n ระบบจะมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด ลองดูตัวอย่างง่าย ๆ:

4x1+x2=512x1+3x2=15

จะเห็นว่าสมการที่สองเท่ากับสามเท่าของสมการแรก ถ้าคูณสมการแรกด้วยลบสามแล้วนำไปบวกกับแถวที่สอง จะได้:

4x1+x2=50x1+0x2=0

ถึงตอนนี้จำนวนตัวแปรเท่ากับสอง n = 2 ลำดับชั้นของเมทริกซ์สัมประสิทธิ์เท่ากับหนึ่ง rank(A) = 1 และลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติมก็เท่ากับหนึ่ง rank(A|b) = 1 จะได้ว่า k < n ระบบจึงมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด จะหาผลเฉลยเหล่านี้ได้อย่างไร

พิจารณาสมการ สมการที่สองเป็นจริงสำหรับทุก x1, x2 จึงสนใจเฉพาะสมการแรก ที่จริงแล้วคู่ x1, x2 ทั้งหมดที่สอดคล้องกับสมการแรกเป็นเซตของผลเฉลยทั้งหมดของระบบสมการนี้ จึงหาผลเฉลยของสมการ 4x1 + x2 = 5 จัดรูปสมการเป็น x2 = 5 − 4x1

ต่อไปใช้พารามิเตอร์ช่วย เลือกพารามิเตอร์ t แล้วพยายามเขียนคู่ x1, x2 ในรูปของพารามิเตอร์ t เพื่อให้เขียนได้ว่า เช่น คู่ทั้งหมดในรูป (t, t + 2) เป็นผลเฉลยของระบบ ได้แก่คู่ (1, 3) หรือ (14, 16) จุดประสงค์คือเขียนค่าของตัวแปรหนึ่งในรูปของตัวแปรอื่น เพื่อให้รู้ว่า เช่น เมื่อ x1 มีค่าเท่านั้นเท่านี้ x2 จะมีค่าเป็นสามเท่า เลือก x1 เป็นจุดเริ่มต้น

ให้ t = x1 ถ้าตัวแปร x1 มีค่า t ตัวแปร x2 จะมีค่าเท่าใด เห็นได้จากสมการข้างต้นว่ามีค่า x2 = 5 − 4x1 นั่นคือ ถ้า x1 = t แล้ว x2 = 5 − 4t จึงเขียนได้ว่าคู่ทั้งหมดในรูป (t, 5 − 4t) เป็นผลเฉลยของระบบสมการ

ลองตรวจสอบดู ถ้าแทน t ด้วยหนึ่ง จะได้ x1 = 1 และ x2 = 5 − 4 × 1 = 1 แทนค่าเหล่านี้ในสมการ 4 × 1 + 1 = 5 สมการเป็นจริง

ถ้าแทน t ด้วยห้า จะได้ x1 = 5 และ x2 = 5 − 4 × 5 = −15 เมื่อแทนในสมการจะได้ 4 × 5 − 15 = 5 เป็นจริง

ผลเฉลยทั่วไปและผลเฉลยเฉพาะ

ผลเฉลยของระบบสมการที่เขียนด้วยพารามิเตอร์ เรียกว่าผลเฉลยทั่วไป (general solution) ผลเฉลยที่ได้เมื่อแทนพารามิเตอร์ด้วยจำนวนที่กำหนด เรียกว่าผลเฉลยเฉพาะ (particular solution)

ดังนั้นจากตัวอย่างข้างต้น (x1, x2) = (t, 5 − 4t) เป็นผลเฉลยทั่วไปของระบบสมการ ส่วน (1, 1) และ (5, −15) เป็นผลเฉลยเฉพาะ

ถ้ามีเมทริกซ์สัมประสิทธิ์ A และเมทริกซ์แต่งเติม (A|b) ซึ่งมีลำดับชั้นเท่ากัน rank(A) = rank(A|b) = k การเขียนผลเฉลยทั่วไปต้องใช้พารามิเตอร์ n − k ตัว สังเกตว่าถ้า n = k ไม่ต้องใช้พารามิเตอร์เลย ซึ่งเป็นกรณีที่ระบบมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว — จึงไม่ต้องใช้พารามิเตอร์

ตัวอย่าง

จงแก้ระบบสมการเชิงเส้นต่อไปนี้:

3x1−2x2+4x3+5x4=15x1−4x2+2x3+10x4=211x1−8x2+10x3+20x4=4

ขั้นแรกหาลำดับชั้นของเมทริกซ์ A และ (A|b) ดำเนินการกับเมทริกซ์แต่งเติมให้อยู่ในรูปแบบขั้นบันได แล้วจะได้ลำดับชั้นของทั้งสองเมทริกซ์ (คูณแถวที่หนึ่งด้วยสอง แล้วบวกแถวที่หนึ่งกับแถวที่สอง และนำผลนี้ไปลบออกจากแถวที่สาม ต่อไปนำแถวที่สองลบด้วยแถวที่หนึ่ง และสุดท้ายหารแถวที่หนึ่งด้วยสองกลับคืน)

(A|b)=(3−24515−4210211−810204)∼(6−481025−4210211−810204)∼(6−481025−4210200000)∼(6−48102−10−60000000)∼(3−2451−10−60000000)

จากเมทริกซ์สุดท้ายนี้เห็นได้ว่า rank(A) = rank(A|b) = k = 2 ส่วนจำนวนตัวไม่ทราบค่าคือ n = 4 จึงต้องใช้พารามิเตอร์ n − k = 2 ตัว เขียนสมการตามเมทริกซ์สุดท้าย:

3x1−2x2+4x3+5x4=1−x1−6x3=0

จากสมการที่สองจะได้

−x1−6x3=0−x1=6x3x1=−6x3

เลือกพารามิเตอร์ตัวแรก t = x3 จะเขียนได้ว่า x1 = −6t แทนค่านี้ในสมการแรก:

3(−6t)−2x2+4t+5x4=1−18t−2x2+4t+5x4=1−14t−2x2+5x4=1−2x2=1+14t−5x4x2=−12−7t+52x4

ใช้พารามิเตอร์ตัวที่สอง s = x4 จะเขียนได้ว่า

x2=−12−7t+52s

จึงได้ผลเฉลยทั่วไปของระบบ:

(x1,x2,x3,x4)=(−6t,−12−7t+52s,t,s)

ลองตรวจผลเฉลยเฉพาะบางชุด เช่น s = t = 0 จะได้ (x1,x2,x3,x4)=(0,−12,0,0) เมื่อแทนในสมการเดิม:

3x1−2x2+4x3+5x4=15x1−4x2+2x3+10x4=211x1−8x2+10x3+20x4=4

จะได้สมการ:

0−2×(−12)+0+0=10−4×(−12)+0+0=20−8×(−12)+0+0=4

เมื่อตัดพจน์ที่เป็นศูนย์และคูณเศษส่วนแล้ว จะได้:

1=12=24=4

ลองผลเฉลยเฉพาะอีกชุดหนึ่ง s = 2, t = 1 จะได้:

x1=−6x2=−12−7+5=−52x3=1x4=2

แทนในสมการ:

−18−2(−52)+4+10=1−30−4(−52)+2+20=2−66−8(−52)+10+40=4

จัดรูป:

−4+5=1−8+10=2−16+20=4

และสุดท้ายได้:

1=12=24=4

ดูเหมือนว่าผลเฉลยทั่วไปที่ได้ถูกต้อง

สารบัญ: ระบบสมการเชิงเส้น, กฎของคราเมอร์, ระบบสมการเชิงเส้นเอกพันธ์