ระบบสมการเชิงเส้น
ระบบสมการเชิงเส้น (system of linear equations) คือเซตของสมการเชิงเส้น m สมการที่มีตัวแปร n ตัว เมื่อแก้ระบบสมการจะได้ค่าที่แทนตัวแปร n ตัวแล้วทำให้สมการทุกสมการเป็นจริง
นิยามของระบบสมการเชิงเส้น
คงเคยพบระบบสมการง่าย ๆ แบบนี้มาแล้ว
เมื่อ a11,…,a22, b1, b2 เป็นจำนวนจริงที่กำหนดให้ และ x และ y เป็นตัวแปร ระบบสมการนี้อาจมีจำนวนผลเฉลยต่างกัน — ไม่มีเลย มีหนึ่งชุด หรือมีมากมายไม่จำกัด เช่นเดียวกับสมการเชิงเส้นทั่วไป สำหรับระบบสมการเชิงเส้น คำถามเรื่องจำนวนผลเฉลยและการหาผลเฉลยซับซ้อนกว่ากรณีของสมการเชิงเส้นง่าย ๆ
นิยามของระบบสมการเชิงเส้น:
เมื่อ a11, …, amn, b1, …, bm เป็นจำนวนจริง ระบบนี้เรียกว่าระบบสมการเชิงเส้น m สมการที่มีตัวไม่ทราบค่า n ตัว x1, …, xn และมีสัมประสิทธิ์ a11, …, amn ตัวอย่างระบบสมการเชิงเส้นอาจเป็นดังนี้:
แต่ถ้า aij บางตัวเป็นลบ มักเขียนในรูปนี้:
แต่ยังคงได้ว่า a12 = −2 และ a24 = −10
การเขียนในรูปเมทริกซ์
ระบบนี้เขียนในรูปเมทริกซ์ได้ โดยนิยามเมทริกซ์ทั้งหมดสามเมทริกซ์ เมทริกซ์หนึ่งสำหรับสัมประสิทธิ์ เมทริกซ์หนึ่งสำหรับข้างขวาของสมการ และอีกเมทริกซ์หนึ่งสำหรับตัวแปร เมทริกซ์เหล่านี้เป็นดังนี้:
เมทริกซ์ A ประกอบด้วยสัมประสิทธิ์ของสมการเดิม เรียกว่า “เมทริกซ์สัมประสิทธิ์” เมทริกซ์ b ประกอบด้วยข้างขวาของสมการ และเมทริกซ์ x ประกอบด้วยตัวแปร จึงเขียนระบบสมการทั้งหมดเป็นสมการเดียวได้
สมการนี้มีความหมาย เพราะข้างซ้ายเป็นผลคูณของเมทริกซ์สองเมทริกซ์ และข้างขวาเป็นเมทริกซ์ ซึ่งมิติสอดคล้องกัน ลองคูณข้างซ้ายดู เป็นการคูณเมทริกซ์มิติ m × n ด้วยเมทริกซ์มิติ n × 1 เมทริกซ์ผลลัพธ์จึงมีมิติ m × 1 คือมี m แถวและหนึ่งหลัก ถึงตรงนี้ยังถูกต้อง
ต่อไปใช้ขั้นตอนวิธีการคูณเมทริกซ์ตามปกติ เริ่มจากแถวที่หนึ่งของเมทริกซ์ A และหลักที่หนึ่งของเมทริกซ์ x (ซึ่งมีหลักเดียว) จะได้:
ผลบวกนี้เป็นสมาชิกตัวแรกของเมทริกซ์ใหม่ คือค่า b1 เมื่อแทนทั้งหมดในสมการจะได้:
ได้สมการแรกของระบบสมการของเรานั่นเอง แถวอื่นก็ทำต่อด้วยวิธีเดียวกัน ต่อไปนิยามเมทริกซ์แต่งเติม (augmented matrix) ซึ่งคือเมทริกซ์สัมประสิทธิ์ที่เพิ่มเมทริกซ์ b เข้าไปดังนี้:
ต่อไปจะสนใจลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติมนี้ ลำดับชั้นของเมทริกซ์สัมประสิทธิ์เดิมเขียนแทนด้วย rank(A) ลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติมเขียนแทนด้วย rank(A|b) ลำดับชั้นทั้งสองสัมพันธ์กันอย่างไร ถ้าเพิ่มหลัก b เข้าไปในเมทริกซ์ A จะเกิดได้สองกรณี ถ้าหลักใหม่นี้เป็นผลรวมเชิงเส้นของหลักของเมทริกซ์ A ลำดับชั้นจะไม่เปลี่ยน ถ้าไม่เป็นผลรวมเชิงเส้น ลำดับชั้นจะเพิ่มขึ้นหนึ่ง
ทฤษฎีบทรูเช–กาเปลลี
ลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติมมีความสำคัญ เพราะมีทฤษฎีบทสำคัญคือทฤษฎีบทรูเช–กาเปลลี (Rouché–Capelli theorem ซึ่งในบางประเทศเรียกว่าทฤษฎีบทของโฟรเบเนียส) ระบบสมการ Ax = b มีผลเฉลยก็ต่อเมื่อลำดับชั้นของเมทริกซ์สัมประสิทธิ์เท่ากับลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติม: rank(A) = rank(A|b)
ลองแสดงว่าทฤษฎีบทนี้เป็นจริงอย่างน้อยในทิศทางหนึ่ง — ถ้า x = β เป็นผลเฉลยของสมการ Ax = b แล้ว rank(A) = rank(A|b) ถ้าลำดับชั้นทั้งสองเท่ากัน หลัก b ต้องเป็นผลรวมเชิงเส้นของหลักของเมทริกซ์ A ลองเขียนแยกออกมา เมทริกซ์ β อยู่ในรูป:
เรากล่าวว่าถ้าแทน x1 ด้วย β1 และตัวอื่นทำนองเดียวกัน สมการทุกสมการในระบบจะเป็นจริง:
ต่อไปเขียนสมการใหม่เล็กน้อย ถ้าดูหลักที่หนึ่ง จะเห็นว่ามีค่า a11, a21, …, am1 ซึ่งคูณด้วยค่าเดียวกัน β1 เสมอ ถ้าแยกหลักนี้ออกมาเป็นเมทริกซ์ ก็ดึงตัวร่วม β1 ออกมาไว้หน้าเมทริกซ์ได้ จะได้:
ต่อไปเขียนระบบทั้งหมดใหม่ในแบบนี้:
เพื่อให้สมการนี้เป็นจริง เมทริกซ์ทางขวาต้องเป็นผลรวมเชิงเส้นของเมทริกซ์หลักทางซ้าย และค่า β1, …, βn ต้องเป็นสัมประสิทธิ์ของผลรวมเชิงเส้นนั้น
ดังนั้นได้พิสูจน์แล้วว่า ถ้าเมทริกซ์ β เป็นผลเฉลยของระบบสมการ ข้างขวาของระบบ คือเมทริกซ์ b ต้องเป็นผลรวมเชิงเส้นของหลักของเมทริกซ์สัมประสิทธิ์ และถ้าหลักของเมทริกซ์ b เป็นผลรวมเชิงเส้นของหลักของเมทริกซ์ A เมทริกซ์ A ต้องมีลำดับชั้นเท่ากับเมทริกซ์ (A|b)
นอกจากนี้ ถ้า rank(A) = rank(A|b) = k และ k เท่ากับจำนวนตัวไม่ทราบค่า คือ k = n ระบบจะมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว ถ้า k < n ระบบจะมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด และต้องใช้พารามิเตอร์ n − k ตัวในการเขียนผลเฉลย
การดำเนินการตามแถวเบื้องต้น
จากสมการข้างต้นยังเห็นได้ว่า ถ้าใช้การดำเนินการตามแถวเบื้องต้นกับเมทริกซ์ (A|b) ผลเฉลยของระบบสมการจะไม่เปลี่ยน ถ้านำแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สอง จะได้สมการ:
เมื่อเขียนแถวที่สองแยกออกมา จะได้:
กระจายวงเล็บ:
แล้วจัดลำดับใหม่เล็กน้อย:
ในวงเล็บแรกที่จริงคือแถวที่หนึ่ง และในวงเล็บที่สองคือแถวที่สองเดิม เรารู้ว่าแถวที่หนึ่งเท่ากับ b1 และแถวที่สองเท่ากับ b2 ซึ่งรู้จากสมการเดิม จึงแทนวงเล็บแรกด้วย b1 และวงเล็บที่สองด้วย b2 ได้:
ทำนองเดียวกัน คูณทั้งแถวด้วยค่าคงตัว c ≠ 0 ได้โดยไม่ทำให้ระบบสมการเปลี่ยน แต่ระวัง การดำเนินการตามหลักใช้ไม่ได้
ระบบสมการที่มีผลเฉลยเพียงชุดเดียว
ตัวอย่างต่อไปนี้แสดงวิธีแก้ระบบสมการที่มีผลเฉลยเพียงชุดเดียว กำหนดระบบสมการ:
เมทริกซ์ A เป็นดังนี้:
ต่อไปหาลำดับชั้นของเมทริกซ์นี้:
จะเห็นว่า rank(A) = 3 จึงได้ว่า rank(A|b) = 3 ด้วย เพราะเมทริกซ์มิติ 3 × 4 มีลำดับชั้นได้มากที่สุดสาม ระบบมีตัวไม่ทราบค่าสามตัว ระบบสมการทั้งหมดจึงมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว แล้วจะหาผลเฉลยนั้นได้อย่างไร
วิธีการกำจัดแบบเกาส์
วิธีการกำจัดแบบเกาส์ (Gaussian elimination) คือการดำเนินการกับเมทริกซ์แต่งเติมให้อยู่ในรูปแบบขั้นบันได เมื่อเมทริกซ์อยู่ในรูปแบบขั้นบันได จะหาค่าของตัวแปรหนึ่งตัวได้ เมื่อได้ค่าของตัวแปรหนึ่งตัวแล้ว ก็เริ่มแทนค่านี้ในสมการอื่นได้
เมทริกซ์ (A|b) อยู่ในรูป:
ดำเนินการให้อยู่ในรูปแบบขั้นบันได โดยใช้การดำเนินการเดียวกับขั้นก่อนหน้า แต่คราวนี้ใช้กับหลักที่สี่ด้วย:
เนื่องจากใช้การดำเนินการตามแถวเบื้องต้น เมทริกซ์นี้จึงแทนระบบสมการที่สมมูลกัน — คือระบบที่มีเซตผลเฉลยเดียวกัน เขียนระบบจากรูปเมทริกซ์กลับเป็นรูปปกติ โดยใช้สัมประสิทธิ์จากเมทริกซ์สุดท้าย:
เริ่มจากสมการสุดท้าย ซึ่งบอกว่า 78x3 = 312 x3 ต้องมีค่าเท่าใด นี่เป็นสมการเชิงเส้นง่าย ๆ จึงได้
ได้ค่าของตัวแปรตัวแรก x3 แล้ว แทนค่านี้ในสมการที่สอง จะได้สมการ:
สุดท้ายแทนค่าทั้งสองที่หาได้ในสมการแรก:
ค่าของตัวแปร x1 เท่ากับสอง ถึงตอนนี้ได้ผลเฉลยครบแล้ว เขียนได้ว่า x = (x1, x2, x3) = (2, 5, 4) จะเห็นว่าวิธีการกำจัดแบบเกาส์เป็นวิธีแก้ระบบสมการเชิงเส้นที่ง่ายแต่มีประสิทธิภาพ
ผลเฉลยมากมายไม่จำกัด
ถ้า rank(A) = rank(A|b) = k และ k น้อยกว่าจำนวนตัวไม่ทราบค่า k < n ระบบจะมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด ลองดูตัวอย่างง่าย ๆ:
จะเห็นว่าสมการที่สองเท่ากับสามเท่าของสมการแรก ถ้าคูณสมการแรกด้วยลบสามแล้วนำไปบวกกับแถวที่สอง จะได้:
ถึงตอนนี้จำนวนตัวแปรเท่ากับสอง n = 2 ลำดับชั้นของเมทริกซ์สัมประสิทธิ์เท่ากับหนึ่ง rank(A) = 1 และลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติมก็เท่ากับหนึ่ง rank(A|b) = 1 จะได้ว่า k < n ระบบจึงมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด จะหาผลเฉลยเหล่านี้ได้อย่างไร
พิจารณาสมการ สมการที่สองเป็นจริงสำหรับทุก x1, x2 จึงสนใจเฉพาะสมการแรก ที่จริงแล้วคู่ x1, x2 ทั้งหมดที่สอดคล้องกับสมการแรกเป็นเซตของผลเฉลยทั้งหมดของระบบสมการนี้ จึงหาผลเฉลยของสมการ 4x1 + x2 = 5 จัดรูปสมการเป็น x2 = 5 − 4x1
ต่อไปใช้พารามิเตอร์ช่วย เลือกพารามิเตอร์ t แล้วพยายามเขียนคู่ x1, x2 ในรูปของพารามิเตอร์ t เพื่อให้เขียนได้ว่า เช่น คู่ทั้งหมดในรูป (t, t + 2) เป็นผลเฉลยของระบบ ได้แก่คู่ (1, 3) หรือ (14, 16) จุดประสงค์คือเขียนค่าของตัวแปรหนึ่งในรูปของตัวแปรอื่น เพื่อให้รู้ว่า เช่น เมื่อ x1 มีค่าเท่านั้นเท่านี้ x2 จะมีค่าเป็นสามเท่า เลือก x1 เป็นจุดเริ่มต้น
ให้ t = x1 ถ้าตัวแปร x1 มีค่า t ตัวแปร x2 จะมีค่าเท่าใด เห็นได้จากสมการข้างต้นว่ามีค่า x2 = 5 − 4x1 นั่นคือ ถ้า x1 = t แล้ว x2 = 5 − 4t จึงเขียนได้ว่าคู่ทั้งหมดในรูป (t, 5 − 4t) เป็นผลเฉลยของระบบสมการ
ลองตรวจสอบดู ถ้าแทน t ด้วยหนึ่ง จะได้ x1 = 1 และ x2 = 5 − 4 × 1 = 1 แทนค่าเหล่านี้ในสมการ 4 × 1 + 1 = 5 สมการเป็นจริง
ถ้าแทน t ด้วยห้า จะได้ x1 = 5 และ x2 = 5 − 4 × 5 = −15 เมื่อแทนในสมการจะได้ 4 × 5 − 15 = 5 เป็นจริง
ผลเฉลยทั่วไปและผลเฉลยเฉพาะ
ผลเฉลยของระบบสมการที่เขียนด้วยพารามิเตอร์ เรียกว่าผลเฉลยทั่วไป (general solution) ผลเฉลยที่ได้เมื่อแทนพารามิเตอร์ด้วยจำนวนที่กำหนด เรียกว่าผลเฉลยเฉพาะ (particular solution)
ดังนั้นจากตัวอย่างข้างต้น (x1, x2) = (t, 5 − 4t) เป็นผลเฉลยทั่วไปของระบบสมการ ส่วน (1, 1) และ (5, −15) เป็นผลเฉลยเฉพาะ
ถ้ามีเมทริกซ์สัมประสิทธิ์ A และเมทริกซ์แต่งเติม (A|b) ซึ่งมีลำดับชั้นเท่ากัน rank(A) = rank(A|b) = k การเขียนผลเฉลยทั่วไปต้องใช้พารามิเตอร์ n − k ตัว สังเกตว่าถ้า n = k ไม่ต้องใช้พารามิเตอร์เลย ซึ่งเป็นกรณีที่ระบบมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว — จึงไม่ต้องใช้พารามิเตอร์
ตัวอย่าง
จงแก้ระบบสมการเชิงเส้นต่อไปนี้:
ขั้นแรกหาลำดับชั้นของเมทริกซ์ A และ (A|b) ดำเนินการกับเมทริกซ์แต่งเติมให้อยู่ในรูปแบบขั้นบันได แล้วจะได้ลำดับชั้นของทั้งสองเมทริกซ์ (คูณแถวที่หนึ่งด้วยสอง แล้วบวกแถวที่หนึ่งกับแถวที่สอง และนำผลนี้ไปลบออกจากแถวที่สาม ต่อไปนำแถวที่สองลบด้วยแถวที่หนึ่ง และสุดท้ายหารแถวที่หนึ่งด้วยสองกลับคืน)
จากเมทริกซ์สุดท้ายนี้เห็นได้ว่า rank(A) = rank(A|b) = k = 2 ส่วนจำนวนตัวไม่ทราบค่าคือ n = 4 จึงต้องใช้พารามิเตอร์ n − k = 2 ตัว เขียนสมการตามเมทริกซ์สุดท้าย:
จากสมการที่สองจะได้
เลือกพารามิเตอร์ตัวแรก t = x3 จะเขียนได้ว่า x1 = −6t แทนค่านี้ในสมการแรก:
ใช้พารามิเตอร์ตัวที่สอง s = x4 จะเขียนได้ว่า
จึงได้ผลเฉลยทั่วไปของระบบ:
ลองตรวจผลเฉลยเฉพาะบางชุด เช่น s = t = 0 จะได้
จะได้สมการ:
เมื่อตัดพจน์ที่เป็นศูนย์และคูณเศษส่วนแล้ว จะได้:
ลองผลเฉลยเฉพาะอีกชุดหนึ่ง s = 2, t = 1 จะได้:
แทนในสมการ:
จัดรูป:
และสุดท้ายได้:
ดูเหมือนว่าผลเฉลยทั่วไปที่ได้ถูกต้อง
สารบัญ: ระบบสมการเชิงเส้น, กฎของคราเมอร์, ระบบสมการเชิงเส้นเอกพันธ์