✖

ปริภูมิเวกเตอร์

ปริภูมิเวกเตอร์ (vector space) หรือบางครั้งเรียกว่าปริภูมิเชิงเส้น (linear space) คือเซตของสมาชิกที่ต้องมีสมบัติบางอย่าง ซึ่งทำให้สมาชิกของเซตนี้ที่เรียกว่าเวกเตอร์ “ทำงานได้ดี”

ตัวอย่างของปริภูมิเวกเตอร์

ก่อนนิยามปริภูมิเวกเตอร์ ลองดูตัวอย่างปริภูมิเวกเตอร์ที่น่าจะรู้จักแล้วจากระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย เพียงแต่ไม่รู้ว่าเป็นปริภูมิเวกเตอร์ ซึ่งก็คือเวกเตอร์บนระนาบตามปกติ

เวกเตอร์บนระนาบหมายถึงคู่อันดับ (a, b) เมื่อ a, b ∈ ℝ ซึ่งเป็นพิกัดใด ๆ ในปริภูมิ ℝ2 (หมายถึงผลคูณคาร์ทีเซียน ℝ × ℝ) เวกเตอร์แบบนี้แสดงได้ด้วยลูกศรจากจุด (0, 0) ไปยังจุด (a, b) เวกเตอร์ (2, 3) เป็นดังนี้:

เวกเตอร์ \left(2, 3\right)

เรารู้ว่าเวกเตอร์บวกกันได้ตามกฎ (a, b) + (c, d) = (a + c, b + d) ผลบวกของเวกเตอร์ (2, 3) + (4, 1) จะเท่ากับเวกเตอร์ (2 + 4, 3 + 1) = (6, 4) ซึ่งแสดงเป็นภาพได้ดังนี้:

ผลบวกของเวกเตอร์ \left(2, 3\right) + \left(4, 1\right)

นอกจากนี้ยังหา k เท่าของเวกเตอร์ได้ เมื่อ k เป็นจำนวนจริง k เท่าของเวกเตอร์เขียนเป็น k · (a, b) ผลลัพธ์คือเวกเตอร์ใหม่ที่นิยามเป็น k · (a, b) = (k · a, k · b) ในภาพจะเห็นว่าเวกเตอร์ “ยืดออก” “หดสั้นลง” หรือเปลี่ยนทิศทาง ถ้ามีเวกเตอร์ u = (2, 3) เวกเตอร์ 2 · u 12u และ −1 · u เป็นดังนี้:

k เท่าต่าง ๆ ของเวกเตอร์ u = \left(2, 3\right)

การพิสูจน์ว่าเซตของเวกเตอร์ทั้งหมด ℝ2 กับการดำเนินการที่นิยามแบบนี้เป็นปริภูมิเวกเตอร์จะทำในภายหลัง ขั้นแรกจะนิยามปริภูมิเวกเตอร์ แล้วแสดงสมบัติแต่ละข้อบนปริภูมิเวกเตอร์ ℝ2 นี้

นิยามของปริภูมิเวกเตอร์

ปริภูมิเวกเตอร์ (หรือปริภูมิเชิงเส้น) คือเซต V ที่ไม่เป็นเซตว่าง ซึ่งเรียกสมาชิกว่าเวกเตอร์ นอกจากนี้บนเซตต้องมีการดำเนินการสองอย่าง คือการบวกเวกเตอร์ ซึ่งเป็นการส่ง V × V ⟶ V และการคูณเวกเตอร์ด้วยจำนวนจริง ซึ่งเป็นการส่ง ℝ × V ⟶ V (ในกรณีทั่วไปใช้ฟีลด์ใดก็ได้แทนเซตของจำนวนจริง แต่จะกล่าวถึงในบทความต่อ ๆ ไป) การบวกเวกเตอร์เขียนแทนด้วยเครื่องหมาย + การคูณเขียนแทนด้วย · การดำเนินการทั้งสองนี้ต้องสอดคล้องกับเงื่อนไขต่อไปนี้ คือสำหรับทุก x, y, z ∈ V และทุก a, b ∈ ℝ ต้องได้ว่า (สังเกตว่าเวกเตอร์ x, y, z เป็นตัวหนา ส่วนจำนวน a, b เป็นตัวปกติ):

  1. x + y = y + x: การบวกเวกเตอร์มีสมบัติการสลับที่ ถ้ากลับไปที่ตัวอย่างเวกเตอร์ใน ℝ2 จะบวกเวกเตอร์แบบนี้ (2, 3) + (4, 1) หรือกลับกัน (4, 1) + (2, 3) ก็ได้ผลเท่ากัน
  • (x + y) + z = x + (y + z): การบวกเวกเตอร์มีสมบัติการเปลี่ยนหมู่ ลองแทนเวกเตอร์บางเวกเตอร์จาก ℝ2 อีกครั้งก็จะเห็นว่าเป็นจริง
  • a · (b · x) = (a · b) · x: สมบัติการเปลี่ยนหมู่ของการคูณ สำหรับเวกเตอร์ของเรา 4 · (5 · (6, 7)) เท่ากับ (4 × 5) · (6, 7) ทั้งสองแบบได้เวกเตอร์ (20 × 6, 20 × 7)
  • a · (x + y) = a · x + a · y: สมบัติการแจกแจงสำหรับเวกเตอร์ใน V จะเห็นอีกว่า 2 · ((2, 3) + (4, 5)) เท่ากับ 2 · (2, 3) + 2 · (4, 5) ทั้งสองนิพจน์ได้เวกเตอร์ (2 × 6, 2 × 8)
  • (a + b) · x = a · x + b · x: สมบัติการแจกแจงของการบวกจำนวน
  • 1 · x = x: ถ้าคูณเวกเตอร์ใด ๆ ด้วยจำนวนจริง 1 ค่าของเวกเตอร์ไม่เปลี่ยน ในกรณีของเรา 1 · (5, 8) = (5, 8)
  • มีสมาชิก 0 ∈ V ที่ 0 · x = 0 ศูนย์ตัวหนา คือ 0 เป็นเวกเตอร์ศูนย์ ส่วนศูนย์ตัวปกติ 0 เป็นเพียงจำนวนศูนย์ ข้อนี้บอกว่าใน V ต้องมีเวกเตอร์ที่ได้จากการคูณเวกเตอร์ใด ๆ x ∈ V ด้วยจำนวนศูนย์ สำหรับปริภูมิ ℝ2 ของเราคือเวกเตอร์ (0, 0) เพราะสำหรับทุกเวกเตอร์ (a, b) ∈ ℝ2 จะได้ว่า 0 · (a, b) = (0, 0)

นี่คือสมบัติทั้งหมดที่ปริภูมิเวกเตอร์ (ปริภูมิเชิงเส้น) V ต้องมี ถ้าคูณเวกเตอร์ด้วยจำนวนจริง a จะเรียกจำนวน a นี้ว่าสเกลาร์ (scalar) จึงมักพูดถึงการคูณด้วยสเกลาร์ ซึ่งหมายถึงนิพจน์ในรูป a · x เมื่อ a เป็นจำนวนจริงและ x เป็นเวกเตอร์

ความหมายสองอย่างของเครื่องหมายบวก +

ระวังว่าในบางนิพจน์ เครื่องหมายบวก + อาจมีความหมายสองอย่าง เช่น ในข้อสมบัติการแจกแจงของการบวกจำนวน มีสมการ (a + b) · x = a · x + b · x เครื่องหมาย + ทางซ้ายของสมการบวกจำนวนจริง เพราะ a และ b เป็นจำนวนจริง ส่วนทางขวาบวกเวกเตอร์ เพราะผลคูณ a · x เป็นเวกเตอร์

การแยกความหมายโดยอัตโนมัติแบบนี้ใช้บ่อยในคณิตศาสตร์ — จากบริบทจะรู้เสมอว่าหมายถึงการบวกแบบใด ถ้ามีนิพจน์ x + y และ x, y เป็นเวกเตอร์ จะใช้การบวกเวกเตอร์ ถ้า x, y เป็นจำนวน จะใช้การบวกตามปกติ ถ้าเป็นเมทริกซ์ จะใช้การบวกเมทริกซ์ เป็นต้น

อาจใช้เครื่องหมายอื่นสำหรับการบวกเวกเตอร์ก็ได้ เช่น ⊕ แล้วเขียนสมบัติการแจกแจงของการบวกจำนวนได้ดังนี้ (a + b) · x = a · x ⊕ b · x เครื่องหมาย + ปกติในที่นี้หมายถึงการบวกจำนวนจริง a, b ส่วนเครื่องหมาย ⊕ หมายถึงการบวกเวกเตอร์ แต่ส่วนใหญ่ใช้เครื่องหมาย + เดียวกันสำหรับการบวกทั้งสองแบบ และรู้ความหมายได้จากบริบท เครื่องหมาย · ก็เช่นเดียวกัน

ปริภูมิเวกเตอร์ R2

ในส่วนแรกได้นิยามปริภูมิเวกเตอร์ V = ℝ2 ต่อไปจะพิสูจน์ว่าเป็นปริภูมิเวกเตอร์จริง ขั้นแรกต้องตรวจว่านิยามการบวกและการคูณถูกต้องหรือไม่ การบวกต้องบวกเวกเตอร์สองเวกเตอร์และได้ผลเป็นเวกเตอร์ใหม่ ข้อนี้เป็นจริง เพราะ (a, b) + (c, d) = (a + c, b + d) ผลบวกของเวกเตอร์สองเวกเตอร์ใน ℝ2 เป็นเวกเตอร์ใหม่ใน ℝ2

ถ้านิยามการบวกเวกเตอร์เป็นผลบวกของขนาดของเวกเตอร์ ก็จะไม่เป็นการบวกที่ใช้ได้ในปริภูมิเวกเตอร์ ขนาดของเวกเตอร์ (a, b) หาได้จาก a2+b2 ผลบวก (3, 4) + (5, 12) จึงเป็นจำนวน 32+42+52+122=5+13=18 ซึ่งไม่ใช่เวกเตอร์ในปริภูมิ ℝ2

ต่อไปต้องตรวจว่านิยามการคูณถูกต้องหรือไม่ การคูณเป็นการคูณจำนวนจริงกับเวกเตอร์ใน ℝ2 และผลลัพธ์ต้องเป็นเวกเตอร์ใหม่ใน ℝ2 ข้อนี้เป็นจริงอีกเช่นกัน เพราะนิยามการคูณด้วยสเกลาร์เป็น k · (a, b) = (k · a, k · b)

ต่อไปตรวจสมบัติทั้ง 7 ข้อที่ปริภูมิเวกเตอร์ต้องมีทีละข้อ จะแทนเวกเตอร์ x, y ด้วยเวกเตอร์ (a, b), (c, d), … ตามความสะดวก ไม่ต้องตกใจ

  1. x + y = y + x สมบัติการสลับที่ของการบวกเวกเตอร์ การบวกเวกเตอร์ที่นิยามไว้มีสมบัติการสลับที่หรือไม่ มี เพราะนิยามเป็น (a, b) + (c, d) = (a + c, b + d) ถ้าสลับเวกเตอร์ทางซ้าย จะได้ (c, d) + (a, b) = (c + a, d + b) เนื่องจาก c + a เป็นผลบวกของจำนวนจริงสองจำนวน และการบวกจำนวนจริงมีสมบัติการสลับที่ จะได้ว่า c + a = a + c และคู่ที่สองก็เช่นกัน d + b = b + d ดังนั้น (a + c, b + d) = (c + a, d + b)
  • (x + y) + z = x + (y + z) ข้อนี้เป็นการเล่นกับวงเล็บ ที่จริงเป็นการจัดรูปง่าย ๆ แต่ดูยาก เพราะมีวงเล็บมากเกินไป ลองหาผลบวกของเวกเตอร์นี้:

((a,b)+(c,d))+(e,f)=(a+c,b+d)+(e,f)=((a+c)+e,(b+d)+f)

เนื่องจาก a, c, e เป็นจำนวนจริง และการบวกจำนวนจริงมีสมบัติการเปลี่ยนหมู่ จะได้ว่า (a + c) + e = a + c + e พิกัดที่สองก็เช่นกัน จึงเขียนได้ว่า

((a,b)+(c,d))+(e,f)=(a+c+e,b+d+f)

ต่อไปลองบวกเวกเตอร์ชุดเดิมโดยใส่วงเล็บอีกแบบ:

(a,b)+((c,d)+(e,f))=(a,b)+(c+e,d+f)=(a+(c+e),b+(d+f))

อีกครั้ง a + (c + e) = a + c + e จึงเขียนได้ว่า

(a,b)+((c,d)+(e,f))=(a+c+e,b+d+f)

จะเห็นว่าไม่ว่าจะใส่วงเล็บในผลบวกของเวกเตอร์สามเวกเตอร์อย่างไร ก็ได้เวกเตอร์เดียวกัน (a + c + e, b + d + f) เสมอ การบวกใน ℝ2 จึงมีสมบัติการเปลี่ยนหมู่ และมีสมบัติข้อที่สองของปริภูมิเวกเตอร์ด้วย

ลองแทนตัวแปร a, …, f ด้วยจำนวนที่กำหนดเองดู แล้วจะเห็นว่าเป็นจริง

  • a · (b · x) = (a · b) · x ขั้นแรกเขียนข้างซ้ายของสมการให้ละเอียดอีกครั้ง โดยแทน x ด้วยเวกเตอร์ (c, d):

a⋅(b⋅(c,d))=a⋅(b⋅c,b⋅d)=(a⋅(b⋅c),a⋅(b⋅d))

เนื่องจากการคูณจำนวนจริงมีสมบัติการเปลี่ยนหมู่ จะได้ a · (b · c) = a · b · c จึงเขียนได้ว่า:

a⋅(b⋅(c,d))=(a⋅b⋅c,a⋅b⋅d)

ต่อไปเขียนข้างขวาของสมการ คือ (a · b) · x ให้ละเอียด:

(a⋅b)⋅(c,d)=((a⋅b)⋅c,(a⋅b)⋅d)

อีกครั้ง (a · b) · c = a · b · c จึงได้:

(a⋅b)⋅(c,d)=(a⋅b⋅c,a⋅b⋅d)

จะเห็นว่าทั้งสองข้างของสมการได้เวกเตอร์ผลลัพธ์ (a · b · c, a · b · d) สมการจึงเป็นจริง

  • a · (x + y) = a · x + a · y ทำแบบเดียวกัน เขียนข้างซ้ายของสมการให้ละเอียด:

a⋅((c,d)+(e,f))=a⋅((c+e,d+f))=(a⋅(c+e),a⋅(d+f))

เนื่องจาก a, c, e เป็นจำนวนจริง ซึ่งมีสมบัติการแจกแจง จะได้ a · (c + e) = ac + ae จึงเขียนได้ว่า:

a⋅((c,d)+(e,f))=(ac+ae,ad+af)

ข้างขวาของสมการ:

a⋅(c,d)+a⋅(e,f)=(ac,ad)+(ae,af)=(ac+ae,ad+af)

จะเห็นว่าหลังจัดรูปแล้วข้างซ้ายเท่ากับข้างขวา

  • (a + b) · x = a · x + b · x ทำคล้ายกับข้อที่แล้วมาก จัดรูปข้างซ้ายของสมการ:

(a+b)⋅(c,d)=((a+b)⋅c,(a+b)⋅d)=(ac+bc,ad+bd)

ข้างขวา:

a⋅(c,d)+b⋅(c,d)=(ac,ad)+(bc,bd)=(ac+bc,ad+bd)

  • 1 · x = x ไม่เชื่อว่าจะมีใครอ่านมาถึงข้อนี้ได้ แต่ก็ไปต่อกัน :-) อย่างน้อยข้อนี้ก็ง่าย ต้องตรวจว่า 1 · (a, b) = (a, b) ซึ่งเป็นจริงแน่นอน เพราะ

1⋅(a,b)=(1⋅a,1⋅b)=(a,b)

  • มีสมาชิก 0 ∈ ℝ2 ที่ 0 · x = 0 คือเวกเตอร์ (0, 0) ซึ่งจะได้ว่า 0 · (a, b) = (0, 0) เพราะ

0⋅(a,b)=(0⋅a,0⋅b)=(0,0)

ขนาดของปริภูมิเวกเตอร์

ปริภูมิเวกเตอร์ที่เล็กที่สุดคืออะไร จากนิยามรู้ว่าปริภูมิเวกเตอร์เป็นเซต V ที่ไม่เป็นเซตว่าง ขนาดที่เล็กที่สุดที่เป็นไปได้จึงเป็นเซตที่มีเวกเตอร์เพียงหนึ่งเวกเตอร์ จากข้อที่เจ็ดของนิยามรู้ว่าปริภูมิต้องมีเวกเตอร์ศูนย์ เซต V = {0} จึงเป็นตัวเลือกของปริภูมิเวกเตอร์ที่เล็กที่สุด

นิยามการบวกเป็น 0 + 0 = 0 และการคูณเป็น a · 0 = 0 ไม่ว่าจะทำอะไรก็ได้เวกเตอร์ศูนย์เสมอ เห็นได้ชัดว่าเซตที่มีสมาชิกตัวเดียวนี้มีสมบัติทั้งเจ็ดข้อที่ต้องการ

ตอนนี้รู้แล้วว่ามีปริภูมิเวกเตอร์ที่มีสมาชิกตัวเดียว แล้วมีปริภูมิเวกเตอร์ที่มีสมาชิกสองตัวหรือไม่ นิยามการบวกและการคูณบนเซต V = {x, 0} ให้ได้ปริภูมิเวกเตอร์ได้หรือไม่

คำตอบคือไม่ได้ ไม่มีปริภูมิเวกเตอร์ที่มีสมาชิกสองตัว และไม่มีปริภูมิเวกเตอร์จำกัดอื่นใดนอกจากปริภูมิที่มีสมาชิกตัวเดียวข้างต้น ปริภูมิเวกเตอร์อื่นทั้งหมดเป็นเซตอนันต์ แต่ถ้าใช้ฟีลด์จำกัดอื่นแทนเซตของจำนวนจริง ดังที่กล่าวไว้ ก็อาจได้ปริภูมิเวกเตอร์จำกัดแบบอื่นด้วย

สรุป

นิยามของปริภูมิเวกเตอร์ไม่ง่ายนัก เวกเตอร์และการดำเนินการต้องสอดคล้องกับเงื่อนไขทั้งหมด 7 ข้อ ซึ่งไม่น้อยเลย แต่เงื่อนไขเหล่านั้นค่อนข้างชัดเจนและเข้าใจได้ — มีไว้เพื่อให้ทำงานกับเวกเตอร์ได้สะดวก ด้วยเงื่อนไขที่นิยามไว้ จึงบวกเวกเตอร์ในปริภูมิเวกเตอร์ได้โดยไม่ต้องตรวจว่าผลบวกจะเป็นเวกเตอร์จากปริภูมิเวกเตอร์อื่นหรือไม่ ทำนองเดียวกัน คูณเวกเตอร์ด้วยจำนวนจริงแล้วได้เวกเตอร์ในปริภูมิเดียวกันเสมอ การที่เวกเตอร์และการดำเนินการของเวกเตอร์มีสมบัติการสลับที่ สมบัติการเปลี่ยนหมู่ และสมบัติการแจกแจง ก็เป็นเรื่องธรรมชาติ

ปริภูมิเวกเตอร์นิยามได้ในกรณีทั่วไปกว่านี้ด้วย โดยใช้ฟีลด์ใดก็ได้แทนเซตของจำนวนจริง แต่จะกล่าวถึงในบทความต่อ ๆ ไป

สารบัญ: ปริภูมิเวกเตอร์, ตัวอย่างของปริภูมิเวกเตอร์, ปริภูมิย่อย, ผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์, การแผ่ทั่ว, ฐานหลักของปริภูมิเวกเตอร์, มิติของปริภูมิเวกเตอร์, เมทริกซ์เปลี่ยนฐาน