ดีเทอร์มิแนนต์
ในพีชคณิตเชิงเส้น ดีเทอร์มิแนนต์ (determinant) คือการส่งที่กำหนดสเกลาร์ให้แก่เมทริกซ์จัตุรัส A ทุกเมทริกซ์ เขียนแทนด้วย |A| สำหรับเมทริกซ์ของจำนวน ดีเทอร์มิแนนต์เท่ากับจำนวนจริงจำนวนหนึ่ง
การเรียงสับเปลี่ยนของ n สิ่งอันดับ
เพื่อนิยามดีเทอร์มิแนนต์ ต้องรู้วิธีหาการเรียงสับเปลี่ยน (permutation) ของ n สิ่งอันดับ หรือกล่าวให้ชัดคือเครื่องหมายของการเรียงสับเปลี่ยน อธิบายด้วยตัวอย่างจะเข้าใจง่ายที่สุด ให้สามสิ่งอันดับ (1, 2, 3) ส่งไปยังสามสิ่งอันดับ (2, 3, 1) โดยทั่วไปการเรียงสับเปลี่ยนเขียนดังนี้:
ต่อไปต้องหาว่าต้องสลับจำนวนกี่ครั้ง จึงจะได้ชุดที่สองจากชุดแรก โดยสลับได้เฉพาะจำนวนที่อยู่ติดกัน เริ่มจากสามสิ่งอันดับ (1, 2, 3) สลับหนึ่งกับสอง ได้ (2, 1, 3) แล้วสลับหนึ่งกับสาม ได้ (2, 3, 1) ซึ่งเป็นการเรียงสับเปลี่ยนที่ต้องการ ต้องสลับสองครั้ง เครื่องหมายของการเรียงสับเปลี่ยนหาได้ง่าย — ถ้าจำนวนครั้งที่สลับเป็นจำนวนคู่ เครื่องหมายเป็นบวก ถ้าเป็นจำนวนคี่ เครื่องหมายเป็นลบ ในกรณีนี้เครื่องหมายของการเรียงสับเปลี่ยนจึงเป็นบวก ลองหาเครื่องหมายของการเรียงสับเปลี่ยนในตัวอย่างนี้:
ทำดังนี้:
เสร็จแล้ว ต้องสลับทั้งหมดห้าครั้ง คราวนี้จึงได้การเรียงสับเปลี่ยนที่มีเครื่องหมายเป็นลบ (การเรียงสับเปลี่ยนคี่)
เครื่องหมายของการเรียงสับเปลี่ยนเขียนด้วยสัญลักษณ์เลวี-ชีวิตา (Levi-Civita symbol):
นิยามของดีเทอร์มิแนนต์
ดีเทอร์มิแนนต์เป็นจำนวน นิยามเฉพาะสำหรับเมทริกซ์จัตุรัส เขียนเป็น det A หรือ |A| จำนวนนี้นิยามดังนี้:
ลองหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์จัตุรัสมิติ 2 × 2:
แทนค่า n = 2 ในนิยาม จะได้สูตร:
ให้ i1 และ i2 แต่ละตัวมีค่าเป็น 1 หรือ 2 จะได้ทั้งหมดสี่กรณี: a) i1 = 1, i2 = 1, b) i1 = 1, i2 = 2, c) i1 = 2, i2 = 1, d) i1 = 2, i2 = 2
ในกรณี a) และ d) ได้การเรียงสับเปลี่ยนที่มีค่าศูนย์ เพราะ ϵ1,1 = 0 และ ϵ2,2 = 0 พจน์ของผลบวกในสูตรสำหรับกรณีเหล่านี้จึงเป็นศูนย์ เพราะ 0 · a1i1 · a2i2 = 0
เหลือกรณี b) และ c) ในกรณี b) i1 = 1, i2 = 2 จะได้ ϵ1,2 = 1 เพราะ (1, 2) เป็นการเรียงสับเปลี่ยนคู่ของ (1, 2) ได้พจน์แรก:
กรณีที่เหลือคือ i1 = 2, i2 = 1 ค่าของ ϵ2,1 เท่ากับ −1 ได้พจน์ที่สอง:
ต่อไปบวกทั้งสี่กรณี a) + b) + c) + d) จะได้
ดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์ A เท่ากับสิบ
สังเกตว่าสุดท้ายแล้วเราหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์ได้จากผลต่าง
สูตรนี้ใช้ได้กับเมทริกซ์มิติ 2 × 2 ทุกเมทริกซ์
กฎของซาร์รัส
กฎของซาร์รัส (Sarrus' rule) ใช้หาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์มิติ 3 × 3 ซึ่งซับซ้อนขึ้นเล็กน้อย (ในหนังสือเรียนเรียกวิธีนี้ว่าการคูณทแยง) ลองหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์นี้:
ทำคล้ายกับเมทริกซ์มิติ 2 × 2 แต่เพื่อให้ดูง่าย ขยายเมทริกซ์นี้อีกสองแถว — เขียนสองแถวแรกของเมทริกซ์ซ้ำไว้ข้างใต้:
แถวที่หนึ่งกับแถวที่สี่ของเมทริกซ์จึงเหมือนกัน แถวที่สองกับแถวที่ห้าก็เช่นกัน ต่อไปบวกผลคูณของสมาชิกบนเส้นทแยงลง แล้วลบด้วยผลบวกของผลคูณของสมาชิกบนเส้นทแยงขึ้น เมื่อแทนค่าจะได้:
สมบัติของดีเทอร์มิแนนต์
-
ถ้าคูณแถวหรือหลักของเมทริกซ์ A ด้วยจำนวน c ≠ 0 จะได้เมทริกซ์ A' และดีเทอร์มิแนนต์ของทั้งสองสัมพันธ์กันดังนี้ c|A| = |A'| นั่นคือ ถ้าคูณแถวของเมทริกซ์ด้วยสามแล้วหาดีเทอร์มิแนนต์ จะได้ดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์เดิมโดยนำผลที่ได้หารด้วยสาม
-
การนำแถวที่ i คูณด้วยจำนวนแล้วบวกกับแถวที่ j ไม่ทำให้ดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์เปลี่ยน สำหรับหลักก็เช่นกัน
-
ถ้าเมทริกซ์มีแถวศูนย์อย่างน้อยหนึ่งแถว ดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์เท่ากับศูนย์
-
เมทริกซ์ไม่เอกฐานมีดีเทอร์มิแนนต์ไม่เท่ากับศูนย์ และเมทริกซ์เอกฐานมีดีเทอร์มิแนนต์เท่ากับศูนย์
-
ดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์ในรูปแบบขั้นบันไดเท่ากับผลคูณของสมาชิกบนเส้นทแยงมุมหลัก
-
ถ้าสลับสองแถวของเมทริกซ์ ดีเทอร์มิแนนต์จะเปลี่ยนเครื่องหมาย
-
|A| = |AT|
-
|A · B| = |A| · |B|
-
|A−1| = 1/|A|
จากสมบัติข้างต้นได้วิธีหาดีเทอร์มิแนนต์ที่ค่อนข้างง่าย เพียงดำเนินการให้เมทริกซ์อยู่ในรูปแบบขั้นบันได แล้วคูณสมาชิกบนเส้นทแยงมุมหลัก ลองทำดู:
ใช้การดำเนินการตามแถวตามปกติทำให้เมทริกซ์อยู่ในรูปแบบขั้นบันได:
ต่อไปหาผลคูณของสมาชิกบนเส้นทแยงมุม 1 × (−1) × (−107) = 107
จงหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์นี้:
ขั้นแรกควรสลับแถวที่หนึ่งกับแถวที่สอง เพื่อให้จำนวนที่น้อยที่สุดอยู่ข้างบน แต่ต้องไม่ลืมเปลี่ยนเครื่องหมาย:
ต่อไปควรคูณแถวที่สองด้วยสอง เพื่อให้บวกกันได้สะดวก และต้องไม่ลืมคูณดีเทอร์มิแนนต์ทั้งหมดด้วยหนึ่งส่วนสอง:
ต่อไปทำตามขั้นตอนปกติ:
การกระจายโคแฟกเตอร์ (การกระจายลาปลาซ)
ลาปลาซเป็นชายใจดีคนหนึ่งที่คิดขั้นตอนวิธีอีกแบบหนึ่งสำหรับหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์ เพื่อเข้าใจวิธีนี้ ต้องหาเมทริกซ์ย่อยชนิดพิเศษของเมทริกซ์เดิมให้เป็น กำหนดเมทริกซ์ A และต้องสร้างเมทริกซ์ย่อยที่ได้จากการตัดหนึ่งแถวและหนึ่งหลักออกจากเมทริกซ์ A เมทริกซ์ใหม่นี้เขียนแทนด้วย
เมทริกซ์ย่อย
ต่อไปนิยามไมเนอร์ (minor) ซึ่งก็คือดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์ย่อย
ใช้ไมเนอร์เหล่านี้หาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์เดิมได้ ขั้นแรกเลือกแถว (หรือหลัก) หนึ่งของเมทริกซ์ แล้วหาไมเนอร์ของสมาชิกแต่ละตัวในแถวนั้น จะได้ไมเนอร์จำนวนเท่ากับจำนวนสมาชิกในแถว ต่อไปเขียนดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์เดิม A มิติ n × n เป็นผลบวกถ่วงน้ำหนักของไมเนอร์เหล่านี้:
เมื่อ i คือแถวที่เลือก ถ้าให้ตัวแปร i เปลี่ยนค่าไปเรื่อย ๆ ก็ต้องกำหนดตัวแปร j — ตัวห้อยของหลัก — ให้คงที่
ในทางปฏิบัติ เมื่อมีเมทริกซ์และต้องการหาดีเทอร์มิแนนต์ ให้เลือกหลัก (หรือแถว) หนึ่งของเมทริกซ์ หาไมเนอร์ของสมาชิกแต่ละตัวในหลักนั้น กำหนดเครื่องหมาย (−1)i + j แล้วบวกกันทั้งหมด โดยคูณดีเทอร์มิแนนต์แต่ละตัวด้วยสมาชิกที่เป็นเจ้าของไมเนอร์นั้น เนื่องจากต้องนำสมาชิก aij ไปคูณไมเนอร์
ในเมทริกซ์มีศูนย์เพียงตัวเดียว จึงควรกระจายตามแถวที่สองหรือหลักที่สาม ในที่นี้เลือกแถว ขั้นแรกหาเมทริกซ์ย่อย:
ต่อไปหาดีเทอร์มิแนนต์ ซึ่งจะได้ไมเนอร์ สำหรับเมทริกซ์มิติ 2 × 2 หาได้ง่าย
ต่อไปแทนค่าในสูตรได้ เมื่อ i = 2:
สังเกตว่าเนื่องจากสมาชิกตัวสุดท้ายของแถวที่สองเป็นศูนย์ พจน์ที่สามจึงเท่ากับศูนย์ด้วย อีกตัวอย่างหนึ่ง:
จงหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์นี้ด้วยการกระจายโคแฟกเตอร์:
ในหลักที่สามมีแต่พหุคูณของสาม จึงใช้ประโยชน์จากข้อนี้ทำให้หลักนี้เป็นศูนย์ เพื่อเตรียมการกระจายโคแฟกเตอร์ในภายหลัง นำ −2 เท่าของแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สอง นำ −3 เท่าของแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สาม และนำ −1 เท่าไปบวกกับแถวที่สี่
การดำเนินการนี้ไม่ทำให้ค่าของดีเทอร์มิแนนต์เปลี่ยน แต่คำนวณได้ง่ายขึ้น กระจายตามหลักที่สาม ซึ่งมีสมาชิกที่ไม่เป็นศูนย์เพียงตัวเดียว ในการกระจายจึงเหลือเพียงไมเนอร์ของสมาชิกตัวที่สามของแถวที่หนึ่ง:
ในหลักที่สามของเมทริกซ์ใหม่ ตัวสุดท้ายเป็นหนึ่ง ซึ่งใช้ประโยชน์ได้ง่าย จึงทำให้หลักนี้เป็นศูนย์:
ต่อไปกระจายตามหลักที่สาม ซึ่งมีสมาชิกที่ไม่เป็นศูนย์เพียงตัวเดียวอีกเช่นกัน:
ส่วนนี้คำนวณได้ตามปกติ 3 × (32 − 65) = −99