✖

ดีเทอร์มิแนนต์

ในพีชคณิตเชิงเส้น ดีเทอร์มิแนนต์ (determinant) คือการส่งที่กำหนดสเกลาร์ให้แก่เมทริกซ์จัตุรัส A ทุกเมทริกซ์ เขียนแทนด้วย |A| สำหรับเมทริกซ์ของจำนวน ดีเทอร์มิแนนต์เท่ากับจำนวนจริงจำนวนหนึ่ง

การเรียงสับเปลี่ยนของ n สิ่งอันดับ

เพื่อนิยามดีเทอร์มิแนนต์ ต้องรู้วิธีหาการเรียงสับเปลี่ยน (permutation) ของ n สิ่งอันดับ หรือกล่าวให้ชัดคือเครื่องหมายของการเรียงสับเปลี่ยน อธิบายด้วยตัวอย่างจะเข้าใจง่ายที่สุด ให้สามสิ่งอันดับ (1, 2, 3) ส่งไปยังสามสิ่งอันดับ (2, 3, 1) โดยทั่วไปการเรียงสับเปลี่ยนเขียนดังนี้:

(123231)

ต่อไปต้องหาว่าต้องสลับจำนวนกี่ครั้ง จึงจะได้ชุดที่สองจากชุดแรก โดยสลับได้เฉพาะจำนวนที่อยู่ติดกัน เริ่มจากสามสิ่งอันดับ (1, 2, 3) สลับหนึ่งกับสอง ได้ (2, 1, 3) แล้วสลับหนึ่งกับสาม ได้ (2, 3, 1) ซึ่งเป็นการเรียงสับเปลี่ยนที่ต้องการ ต้องสลับสองครั้ง เครื่องหมายของการเรียงสับเปลี่ยนหาได้ง่าย — ถ้าจำนวนครั้งที่สลับเป็นจำนวนคู่ เครื่องหมายเป็นบวก ถ้าเป็นจำนวนคี่ เครื่องหมายเป็นลบ ในกรณีนี้เครื่องหมายของการเรียงสับเปลี่ยนจึงเป็นบวก ลองหาเครื่องหมายของการเรียงสับเปลี่ยนในตัวอย่างนี้:

(42311342)

ทำดังนี้:

(4,2,3,1)→(4,2,1,3)→(4,1,2,3)→(1,4,2,3)→(1,4,3,2)→(1,3,4,2)

เสร็จแล้ว ต้องสลับทั้งหมดห้าครั้ง คราวนี้จึงได้การเรียงสับเปลี่ยนที่มีเครื่องหมายเป็นลบ (การเรียงสับเปลี่ยนคี่)

เครื่องหมายของการเรียงสับเปลี่ยนเขียนด้วยสัญลักษณ์เลวี-ชีวิตา (Levi-Civita symbol):

ϵi1,…,in={+1ถ้า (i1,i2,…,in) เป็นการเรียงสับเปลี่ยนคู่ของ (1,2,3,4,…,n)−1ถ้า (i1,i2,…,in) เป็นการเรียงสับเปลี่ยนคี่ของ (1,2,3,4,…,n)0กรณีอื่น

นิยามของดีเทอร์มิแนนต์

ดีเทอร์มิแนนต์เป็นจำนวน นิยามเฉพาะสำหรับเมทริกซ์จัตุรัส เขียนเป็น det A หรือ |A| จำนวนนี้นิยามดังนี้:

|A|=∑i1,…,innϵi1,…,ina1i1⋅a2i2⋅…⋅anin

ลองหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์จัตุรัสมิติ 2 × 2:

A=(4213)

แทนค่า n = 2 ในนิยาม จะได้สูตร:

|A|=∑i1,i22ϵi1,i2⋅a1i1⋅a2i2

ให้ i1 และ i2 แต่ละตัวมีค่าเป็น 1 หรือ 2 จะได้ทั้งหมดสี่กรณี: a) i1 = 1, i2 = 1, b) i1 = 1, i2 = 2, c) i1 = 2, i2 = 1, d) i1 = 2, i2 = 2

ในกรณี a) และ d) ได้การเรียงสับเปลี่ยนที่มีค่าศูนย์ เพราะ ϵ1,1 = 0 และ ϵ2,2 = 0 พจน์ของผลบวกในสูตรสำหรับกรณีเหล่านี้จึงเป็นศูนย์ เพราะ 0 · a1i1 · a2i2 = 0

เหลือกรณี b) และ c) ในกรณี b) i1 = 1, i2 = 2 จะได้ ϵ1,2 = 1 เพราะ (1, 2) เป็นการเรียงสับเปลี่ยนคู่ของ (1, 2) ได้พจน์แรก:

1⋅a1i1⋅a2i2=1⋅a11⋅a22=4×3=12

กรณีที่เหลือคือ i1 = 2, i2 = 1 ค่าของ ϵ2,1 เท่ากับ −1 ได้พจน์ที่สอง:

−1⋅a1i1⋅a2i2=−1⋅a12⋅a21=−1×2×1=−2

ต่อไปบวกทั้งสี่กรณี a) + b) + c) + d) จะได้

|A|=0+12−2+0=10

ดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์ A เท่ากับสิบ

สังเกตว่าสุดท้ายแล้วเราหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์ได้จากผลต่าง

|A|=a11⋅a22−a12⋅a21

สูตรนี้ใช้ได้กับเมทริกซ์มิติ 2 × 2 ทุกเมทริกซ์

กฎของซาร์รัส

กฎของซาร์รัส (Sarrus' rule) ใช้หาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์มิติ 3 × 3 ซึ่งซับซ้อนขึ้นเล็กน้อย (ในหนังสือเรียนเรียกวิธีนี้ว่าการคูณทแยง) ลองหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์นี้:

A=(53217−80−27)

ทำคล้ายกับเมทริกซ์มิติ 2 × 2 แต่เพื่อให้ดูง่าย ขยายเมทริกซ์นี้อีกสองแถว — เขียนสองแถวแรกของเมทริกซ์ซ้ำไว้ข้างใต้:

A′=(53217−80−2753217−8)

แถวที่หนึ่งกับแถวที่สี่ของเมทริกซ์จึงเหมือนกัน แถวที่สองกับแถวที่ห้าก็เช่นกัน ต่อไปบวกผลคูณของสมาชิกบนเส้นทแยงลง แล้วลบด้วยผลบวกของผลคูณของสมาชิกบนเส้นทแยงขึ้น เมื่อแทนค่าจะได้:

|A|=[5×7×7+1×(−2)×2+0×3×(−8)]−[2×7×0+(−8)×(−2)×5+7×3×1]=140

สมบัติของดีเทอร์มิแนนต์

  • ถ้าคูณแถวหรือหลักของเมทริกซ์ A ด้วยจำนวน c ≠ 0 จะได้เมทริกซ์ A' และดีเทอร์มิแนนต์ของทั้งสองสัมพันธ์กันดังนี้ c|A| = |A'| นั่นคือ ถ้าคูณแถวของเมทริกซ์ด้วยสามแล้วหาดีเทอร์มิแนนต์ จะได้ดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์เดิมโดยนำผลที่ได้หารด้วยสาม

  • การนำแถวที่ i คูณด้วยจำนวนแล้วบวกกับแถวที่ j ไม่ทำให้ดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์เปลี่ยน สำหรับหลักก็เช่นกัน

  • ถ้าเมทริกซ์มีแถวศูนย์อย่างน้อยหนึ่งแถว ดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์เท่ากับศูนย์

  • เมทริกซ์ไม่เอกฐานมีดีเทอร์มิแนนต์ไม่เท่ากับศูนย์ และเมทริกซ์เอกฐานมีดีเทอร์มิแนนต์เท่ากับศูนย์

  • ดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์ในรูปแบบขั้นบันไดเท่ากับผลคูณของสมาชิกบนเส้นทแยงมุมหลัก

  • ถ้าสลับสองแถวของเมทริกซ์ ดีเทอร์มิแนนต์จะเปลี่ยนเครื่องหมาย

  • |A| = |AT|

  • |A · B| = |A| · |B|

  • |A−1| = 1/|A|

จากสมบัติข้างต้นได้วิธีหาดีเทอร์มิแนนต์ที่ค่อนข้างง่าย เพียงดำเนินการให้เมทริกซ์อยู่ในรูปแบบขั้นบันได แล้วคูณสมาชิกบนเส้นทแยงมุมหลัก ลองทำดู:

A=(138250−225)

ใช้การดำเนินการตามแถวตามปกติทำให้เมทริกซ์อยู่ในรูปแบบขั้นบันได:

(138250−225)∼(1380−1−160821)∼(1380−1−1600−107)

ต่อไปหาผลคูณของสมาชิกบนเส้นทแยงมุม 1 × (−1) × (−107) = 107

จงหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์นี้:

A=(3215275664104−311)

ขั้นแรกควรสลับแถวที่หนึ่งกับแถวที่สอง เพื่อให้จำนวนที่น้อยที่สุดอยู่ข้างบน แต่ต้องไม่ลืมเปลี่ยนเครื่องหมาย:

|3215275664104−311|=−|2756321564104−311|

ต่อไปควรคูณแถวที่สองด้วยสอง เพื่อให้บวกกันได้สะดวก และต้องไม่ลืมคูณดีเทอร์มิแนนต์ทั้งหมดด้วยหนึ่งส่วนสอง:

−|2756321564104−311|=−12|27566421064104−311|

ต่อไปทำตามขั้นตอนปกติ:

−12|27566421064104−311|=−12|27560−17−13−80−17−14−180−17−9−11|=−12|27560−17−13−800−1−10004−3|=−12|27560−17−13−800−1−10000−43|=−12×2×(−17)×(−1)×(−43)=731

การกระจายโคแฟกเตอร์ (การกระจายลาปลาซ)

ลาปลาซเป็นชายใจดีคนหนึ่งที่คิดขั้นตอนวิธีอีกแบบหนึ่งสำหรับหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์ เพื่อเข้าใจวิธีนี้ ต้องหาเมทริกซ์ย่อยชนิดพิเศษของเมทริกซ์เดิมให้เป็น กำหนดเมทริกซ์ A และต้องสร้างเมทริกซ์ย่อยที่ได้จากการตัดหนึ่งแถวและหนึ่งหลักออกจากเมทริกซ์ A เมทริกซ์ใหม่นี้เขียนแทนด้วย SijA ซึ่งบอกว่าตัดแถวที่ i และหลักที่ j ออกจากเมทริกซ์ A ตัวอย่าง:

A=(138250−225)

เมทริกซ์ย่อย S12A เป็นดังนี้:

S12A=(20−25)

ต่อไปนิยามไมเนอร์ (minor) ซึ่งก็คือดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์ย่อย SijA ที่นิยามข้างต้น ไมเนอร์เขียนแทนแบบเดียวกันแต่ใช้ตัวอักษร M นั่นคือ MijA=|SijA| พิจารณาไมเนอร์ของสมาชิก aij ได้ด้วย ซึ่งก็คือ MijA

ใช้ไมเนอร์เหล่านี้หาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์เดิมได้ ขั้นแรกเลือกแถว (หรือหลัก) หนึ่งของเมทริกซ์ แล้วหาไมเนอร์ของสมาชิกแต่ละตัวในแถวนั้น จะได้ไมเนอร์จำนวนเท่ากับจำนวนสมาชิกในแถว ต่อไปเขียนดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์เดิม A มิติ n × n เป็นผลบวกถ่วงน้ำหนักของไมเนอร์เหล่านี้:

|A|=∑j=1n(−1)i+j⋅aij⋅MijA

เมื่อ i คือแถวที่เลือก ถ้าให้ตัวแปร i เปลี่ยนค่าไปเรื่อย ๆ ก็ต้องกำหนดตัวแปร j — ตัวห้อยของหลัก — ให้คงที่

ในทางปฏิบัติ เมื่อมีเมทริกซ์และต้องการหาดีเทอร์มิแนนต์ ให้เลือกหลัก (หรือแถว) หนึ่งของเมทริกซ์ หาไมเนอร์ของสมาชิกแต่ละตัวในหลักนั้น กำหนดเครื่องหมาย (−1)i + j แล้วบวกกันทั้งหมด โดยคูณดีเทอร์มิแนนต์แต่ละตัวด้วยสมาชิกที่เป็นเจ้าของไมเนอร์นั้น เนื่องจากต้องนำสมาชิก aij ไปคูณไมเนอร์ MijA จึงดีถ้าสมาชิกนี้เป็นศูนย์ เพราะไม่ต้องคำนวณต่อและประหยัดแรง ลองหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์นี้:

A=(548610239)

ในเมทริกซ์มีศูนย์เพียงตัวเดียว จึงควรกระจายตามแถวที่สองหรือหลักที่สาม ในที่นี้เลือกแถว ขั้นแรกหาเมทริกซ์ย่อย:

S21A=(4839)S22A=(5829)S23A=(5423)

ต่อไปหาดีเทอร์มิแนนต์ ซึ่งจะได้ไมเนอร์ สำหรับเมทริกซ์มิติ 2 × 2 หาได้ง่าย

M21A=|4839|=12M22A=|5829|=29M23A=|5423|=7

ต่อไปแทนค่าในสูตรได้ เมื่อ i = 2:

|A|=(−1)2+1⋅6⋅|4839|+(−1)2+2⋅1⋅|5829|+(−1)2+3⋅|5423|⋅0=(−1)2+1×6×12+(−1)2+2×1×29+(−1)2+3×7×0=−43

สังเกตว่าเนื่องจากสมาชิกตัวสุดท้ายของแถวที่สองเป็นศูนย์ พจน์ที่สามจึงเท่ากับศูนย์ด้วย อีกตัวอย่างหนึ่ง:

จงหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์นี้ด้วยการกระจายโคแฟกเตอร์:

A=(723266678109105733)

ในหลักที่สามมีแต่พหุคูณของสาม จึงใช้ประโยชน์จากข้อนี้ทำให้หลักนี้เป็นศูนย์ เพื่อเตรียมการกระจายโคแฟกเตอร์ในภายหลัง นำ −2 เท่าของแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สอง นำ −3 เท่าของแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สาม และนำ −1 เท่าไปบวกกับแถวที่สี่

(723266678109105733)∼(7232−8203−13404−2501)

การดำเนินการนี้ไม่ทำให้ค่าของดีเทอร์มิแนนต์เปลี่ยน แต่คำนวณได้ง่ายขึ้น กระจายตามหลักที่สาม ซึ่งมีสมาชิกที่ไม่เป็นศูนย์เพียงตัวเดียว ในการกระจายจึงเหลือเพียงไมเนอร์ของสมาชิกตัวที่สามของแถวที่หนึ่ง:

|723266678109105733|=(−1)1+3⋅3|−823−1344−251|=3|−823−1344−251|

ในหลักที่สามของเมทริกซ์ใหม่ ตัวสุดท้ายเป็นหนึ่ง ซึ่งใช้ประโยชน์ได้ง่าย จึงทำให้หลักนี้เป็นศูนย์:

(−823−1344−251)∼(−2−130−5−160−251)

ต่อไปกระจายตามหลักที่สาม ซึ่งมีสมาชิกที่ไม่เป็นศูนย์เพียงตัวเดียวอีกเช่นกัน:

3|−2−130−5−160−251|=3⋅((−1)3+3⋅1⋅|−2−13−5−16|)=3⋅|−2−13−5−16|

ส่วนนี้คำนวณได้ตามปกติ 3 × (32 − 65) = −99