✖

ฟีลด์

เนื้อหาต่อไปนี้ไม่ต้องใช้ทักษะหรือความรู้ทางคณิตศาสตร์พิเศษใด ๆ เพียงเข้าใจพื้นฐานของคณิตศาสตร์ระดับมัธยมศึกษาตอนปลายและอยากเรียนรู้สิ่งใหม่ก็พอ

ฟีลด์ ปีศาจที่ไม่น่ากลัว

ถ้าแค่ชื่อ “ฟีลด์” (field) ก็ทำให้รู้สึกกลัวแล้ว ขอบอกว่าไม่มีอะไรต้องกลัวเลย ถ้ามองจากมุมที่ถูกต้อง ฟีลด์เป็นสิ่งที่ง่ายมาก

ฟีลด์ คือเซตใด ๆ หนึ่งเซต พร้อมกับการดำเนินการทวิภาค (binary operation) สองการดำเนินการที่สอดคล้องกับเงื่อนไขบางอย่าง แค่นั้นเอง ไม่มากไม่น้อยกว่านี้ จะเห็นว่าไม่มีอะไรอันตรายหรือน่ากลัวเลย เมื่อรู้อย่างนี้แล้ว เราก็พิจารณาให้ละเอียดขึ้นอีกเล็กน้อยได้โดยไม่ต้องกลัว

เซตของสมาชิกของฟีลด์

ให้เซตใด ๆ ของเราเป็น T และเรียกสมาชิกของเซตนี้ว่าสมาชิกของฟีลด์ เซตของสมาชิกของฟีลด์เป็นเซตใดก็ได้จริง ๆ อาจเป็นเซตของจำนวนคู่ทั้งหมด เซตของถุงเท้าทุกข้างที่หาคู่ไม่เจอ หรือของสะสมตุ๊กตาช้างก็ได้ เงื่อนไขเดียวคือเซต T ต้องไม่เป็นเซตว่าง เพราะถ้าเป็นเซตว่างก็คงไม่มีอะไรสนุก

การดำเนินการทวิภาค

ถ้ายังนึกไม่ออกว่าการดำเนินการทวิภาคคืออะไร ให้นึกถึงเครื่องบดเล็ก ๆ ใส่สมาชิกของเซตหนึ่งลงไปสองตัว (คำว่า “ทวิภาค” มาจากตรงนี้) หมุนด้ามจับเบา ๆ แล้วสมาชิกอีกตัวหนึ่งของเซตเดียวกันก็จะออกมา ตัวอย่างการดำเนินการทวิภาคที่ดีคือการหาร ถ้าอยากรู้ว่า 10 / 5 เท่ากับเท่าใด ให้ใช้การดำเนินการทวิภาคการหาร (เครื่องบด) บนเซตของจำนวนจริง ใส่ 10 ลงไปก่อนแล้วตามด้วย 5 หมุนด้ามจับ แล้วก็น่าอัศจรรย์ ได้ 2 ออกมา

เราจะเรียกการดำเนินการสองการดำเนินการของเราว่าการบวกและการคูณ และเขียนแทนด้วย ⊕ และ ⊗ อย่าให้ชื่อทำให้สับสน การดำเนินการเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องเหมือนการบวกและการคูณที่เราใช้ตามปกติ เหตุผลก็คือสมาชิกของฟีลด์เป็นวัตถุอะไรก็ได้ และการบวกการคูณ “แบบปกติ” ก็ใช้กับตุ๊กตาช้างหรือถุงเท้าไม่ได้

การดำเนินการบนฟีลด์

การดำเนินการ ⊕ และ ⊗ ต้องสอดคล้องกับเงื่อนไขบางอย่าง จะกำหนดขึ้นตามใจชอบทั้งหมดไม่ได้ จุดประสงค์ของการกำหนดการดำเนินการเหล่านี้คือการขยายแนวคิดของการบวกและการคูณจำนวนตามปกติให้กว้างขึ้น เราต้องการกำหนดการดำเนินการเหล่านี้ให้ใช้กับสมาชิกของฟีลด์ได้ ซึ่งอย่างที่ทราบแล้วว่าเป็นวัตถุอะไรก็ได้ ไม่ใช่แค่จำนวน แต่ก็ยังต้องการให้ ⊕ และ ⊗ คงความหมายพื้นฐานของการบวกและการคูณไว้ด้วย ทำได้โดยกำหนดเงื่อนไขสิบข้อที่การดำเนินการเหล่านี้ต้องสอดคล้อง เพื่อให้โครงสร้างของเราเป็นฟีลด์ เงื่อนไขเหล่านี้เรียกว่าสัจพจน์ของฟีลด์ ดังนี้

  1. สมบัติการสลับที่ของการบวก — สำหรับสมาชิก a และ b ใด ๆ ในฟีลด์ T ต้องได้ว่า a ⊕ b = b ⊕ a
  • สมบัติการเปลี่ยนหมู่ของการบวก — สำหรับสมาชิก a b และ c ใด ๆ ในฟีลด์ T ต้องได้ว่า (a ⊕ b) ⊕ c = a ⊕ (b ⊕ c)
  • การมีเอกลักษณ์การบวก — ต้องมีสมาชิกตัวหนึ่งในฟีลด์ T ซึ่งเขียนแทนด้วย 0 (ระวัง อย่าสับสนกับจำนวน 0) ที่มีสมบัติว่าสำหรับสมาชิก a ใด ๆ ในฟีลด์ T จะได้ a ⊕ 0 = a
  • การมีอินเวอร์สการบวก — สำหรับสมาชิก a ทุกตัวในฟีลด์ T ต้องมีสมาชิกในฟีลด์ T ซึ่งเขียนแทนด้วย -a ที่มีสมบัติว่า a ⊕ −a = 0
  • สมบัติการสลับที่ของการคูณ — สำหรับสมาชิก a และ b ใด ๆ ในฟีลด์ T ต้องได้ว่า a ⊗ b = b ⊗ a
  • สมบัติการเปลี่ยนหมู่ของการคูณ — สำหรับสมาชิก a b และ c ใด ๆ ในฟีลด์ T ต้องได้ว่า (a ⊗ b) ⊗ c = a ⊗ (b ⊗ c)
  • การมีเอกลักษณ์การคูณ - ต้องมีสมาชิกตัวหนึ่งในฟีลด์ T ซึ่งเขียนแทนด้วย 1 (ระวัง อย่าสับสนกับจำนวน 1) ที่มีสมบัติว่าสำหรับสมาชิก a ใด ๆ ในฟีลด์ T จะได้ a ⊗ 1 = a
  • การมีอินเวอร์สการคูณ — สำหรับสมาชิก a ทุกตัวในฟีลด์ T ที่ไม่เท่ากับ 0 ต้องมีสมาชิกในฟีลด์ T ซึ่งเขียนแทนด้วย a−1 ที่มีสมบัติว่า a ⊗ a−1 = 1
  • สมบัติการแจกแจง - สำหรับสมาชิก a b และ c ใด ๆ ในฟีลด์ T ต้องได้ว่า a ⊗ ( b ⊕ c ) = ( a ⊗ b) ⊕ (a ⊗ c)
  • ความไม่ชัด (nontriviality) — เอกลักษณ์การบวกและเอกลักษณ์การคูณต้องไม่เป็นสมาชิกตัวเดียวกัน นั่นคือ 0 ≠ 1

สำหรับผู้ที่อยากฝึกใช้สัญลักษณ์ทางคณิตศาสตร์ ต่อไปนี้คือสัจพจน์ของฟีลด์ที่เขียนในรูปแบบที่นักคณิตศาสตร์ใช้กัน

  1. ∀a,b ∈ T   a ⊕ b = b ⊕ a
  • ∀a,b,c ∈ T   (a ⊕ b) ⊕ c = a ⊕ (b ⊕ c)
  • ∃0 ∈ T   ∀a ∈ T   a ⊕ 0 = a
  • ∀a ∈ T   ∃−a ∈ T   a ⊕ −a = 0
  • ∀a,b ∈ T   a ⊗ b = b ⊗ a
  • ∀a,b,c ∈ T   (a ⊗ b) ⊗ c = a ⊗ (b ⊗ c)
  • ∃1 ∈ T   ∀a ∈ T   a ⊗ 1 = a
  • ∀a ∈ T   ∃a−1 ∈ T, a ≠ 0   a ⊗ a−1 = 1
  • ∀a,b,c ∈ T   a ⊗ ( b ⊕ c ) = ( a ⊗ b) ⊕ (a ⊗ c)
  • 0 ≠ 1

ตอนนี้อาจรู้สึกว่าสัจพจน์มีมากเหลือเกิน แต่ทุกข้อเข้าใจได้ง่ายเมื่อรู้ว่าหมายความว่าอะไร สี่ข้อแรกอธิบายสมบัติที่คุ้นเคยของการบวก อีกสี่ข้อถัดไปอธิบายสมบัติที่คุ้นเคยของการคูณ ซึ่งคล้ายกับสี่ข้อแรกมาก สัจพจน์ข้อที่เก้าบอกว่าการบวกและการคูณสัมพันธ์กันอย่างไร มีเพียงข้อที่สิบที่เป็นเรื่องทางเทคนิค เพื่อไม่ให้ฟีลด์มีสมบัติแปลก ๆ

สังเกตว่าเราไม่ต้องกำหนดการลบและการหารเลย การดำเนินการทั้งสองนี้นิยามด้วยการบวกด้วยอินเวอร์สการบวกและการคูณด้วยอินเวอร์สการคูณ เช่น 4 − 2 เป็นเพียงการเขียนย่อของ 4 + (−2) และ 4 / 2 เป็นเพียงการเขียนย่อของ 4 × 2−1

ภาพรวมของฟีลด์

ตอนนี้เราได้นิยามฟีลด์อย่างเป็นทางการแล้ว ถ้าจะอธิบายแบบเข้าใจง่ายว่าฟีลด์คืออะไร อาจกล่าวได้ว่าเป็นโครงสร้างที่ทำให้บวก ลบ คูณ และหารวัตถุใด ๆ ก็ได้ที่เรานิยามการดำเนินการเหล่านี้ได้ โดยทำในลักษณะคล้ายกับการคำนวณในเลขคณิตพื้นฐาน

ฟีลด์แรกของเรา

เมื่อเราคิดและอธิบายฟีลด์ได้อย่างดีแล้ว ลองสร้างฟีลด์จริง ๆ ขึ้นมาสักฟีลด์หนึ่ง ขั้นแรกเลือกเซตของสมาชิกของฟีลด์ ตอนนี้ยังไม่ทดลองกับตุ๊กตาช้างหรือถุงเท้า แต่เลือกจำนวนเต็มที่ไม่เป็นลบเป็นสมาชิกของฟีลด์ เพื่อให้ทุกอย่างง่ายจริง ๆ จะใช้เฉพาะจำนวน 0, 1, 2, 3, 4 นั่นคือเซต T ของเราเป็นดังนี้:

T={0,1,2,3,4}

ที่เหลือคือนิยามการดำเนินการ ⊕ และ ⊗ อย่างเหมาะสม ในที่นี้จะใช้การบวกและการคูณที่รู้จักจากเลขคณิต แต่ปรับเล็กน้อยให้ใช้กับฟีลด์ของเราได้

  • การดำเนินการ ⊕ หาผลบวกของสมาชิกสองตัว a ⊕ b โดยหาเศษจากการหารผลบวก a + b ด้วยห้า การบวกในฟีลด์ของเราจึงเป็นดังนี้ 1 ⊕ 1 = 2    1 ⊕ 3 = 4    2 ⊕ 3 = 0    4 ⊕ 2 = 1 เป็นต้น
  • การดำเนินการ ⊗ หาผลคูณของสมาชิกสองตัว a ⊗ b โดยหาเศษจากการหารผลคูณ ab ด้วยห้า การคูณในฟีลด์ของเราจึงเป็นดังนี้ 1 ⊗ 1 = 1    2 ⊗ 2 = 4    2 ⊗ 3 = 1    4 ⊗ 2 = 3    เป็นต้น

เท่านี้เอง ตอนนี้เราได้ฟีลด์ที่สมบูรณ์แล้ว แต่ควรตรวจสอบว่าสัจพจน์ทุกข้อเป็นจริง เพื่อให้แน่ใจว่าสิ่งที่สร้างขึ้นเป็นฟีลด์จริง ไม่ใช่ของปลอม

  • สมบัติการสลับที่และสมบัติการเปลี่ยนหมู่ของการบวกและการคูณ รวมทั้งสมบัติการแจกแจง ตรวจสอบได้ด้วยตนเองไม่ยาก
  • จากวิธีที่นิยามการบวกและการคูณ จะได้ว่ามีเอกลักษณ์การบวก (ในกรณีนี้บังเอิญเป็นจำนวน 0) และเอกลักษณ์การคูณ (ในกรณีนี้คือ 1) และทั้งสองตัวไม่เท่ากัน
  • ที่เหลือคือตรวจสอบว่ามีอินเวอร์สการบวกและอินเวอร์สการคูณ จะเห็นได้ว่าสำหรับทุกจำนวนในเซต {0, 1, 2, 3, 4} จะมีจำนวนในเซตเดียวกันที่ทำให้ผลบวกเท่ากับศูนย์หรือห้า (ซึ่งในฟีลด์ของเราคือ 0)
  • การคูณก็ทำนองเดียวกัน สำหรับทุกจำนวนที่ไม่เป็นศูนย์ในเซตนี้ จะมีจำนวนที่คูณกันแล้วหารด้วยห้าเหลือเศษ 1 (ซึ่งในฟีลด์ของเราคือ 1) เช่น อินเวอร์สการคูณของ 4 คือ 4 เพราะ 4 × 4 = 16 และ 16 หารด้วย 5 เหลือเศษ 1 ลองหาอินเวอร์สการคูณของสมาชิกตัวอื่นดู

ตัวอย่างฟีลด์อื่น ๆ

เมื่อสักครู่เราสร้างฟีลด์ที่มีสมาชิกห้าตัว ปรากฏว่าใช้วิธีเดียวกันสร้างฟีลด์อื่นที่มีจำนวนสมาชิกเป็นจำนวนเฉพาะได้ ฟีลด์เหล่านี้เรียกว่าฟีลด์ของจำนวนเต็มมอดุโล p เขียนแทนด้วย Zp เมื่อ p เป็นจำนวนสมาชิกของฟีลด์ ฟีลด์เหล่านี้ใช้บ่อยมากทั้งในคณิตศาสตร์ วิทยาการคอมพิวเตอร์ และแน่นอนในโจทย์ข้อสอบต่าง ๆ

สร้างฟีลด์ที่จำนวนสมาชิกไม่เป็นจำนวนเฉพาะได้หรือไม่ ได้ แต่ใช้วิธีที่แสดงไปเมื่อสักครู่ไม่ได้ เพราะเหตุใด ลองนึกถึงสิ่งที่สร้างด้วยวิธีข้างต้นแต่มีสมาชิกเพียงสี่ตัว ในโครงสร้างนี้ 2 ⊗ 2 = 0 นั่นคือผลคูณของจำนวนที่ไม่เป็นศูนย์สองจำนวนเท่ากับศูนย์ ซึ่งเกิดขึ้นในฟีลด์ไม่ได้ สัจพจน์ของฟีลด์ไม่ได้ห้ามเรื่องนี้โดยตรง แต่พิสูจน์จากสัจพจน์ได้ไม่ยาก อย่างไรก็ตาม ถ้าใช้พหุนามเป็นสมาชิกของฟีลด์แทนจำนวน จะสร้างฟีลด์ที่จำนวนสมาชิกเป็นเลขยกกำลังของจำนวนเฉพาะได้ ดังนั้นฟีลด์ที่มีสมาชิกสี่ตัวมีอยู่จริง เพราะสี่เป็นเลขยกกำลังของสอง

แน่นอนว่ามีฟีลด์ที่มีสมาชิกเป็นอนันต์ด้วย เช่น เซตของจำนวนจริงกับการบวกและการคูณตามปกติก็เป็นฟีลด์ ข้อนี้ไม่ได้เป็นจริงเฉพาะจำนวนจริง แต่เป็นจริงสำหรับจำนวนตรรกยะและจำนวนเชิงซ้อนด้วย ส่วนจำนวนนับและจำนวนเต็มไม่เป็นฟีลด์ เพราะไม่มีอินเวอร์สการบวกหรืออินเวอร์สการคูณตามลำดับ

และสิ่งที่ดีที่สุดเก็บไว้ตอนท้าย ไม่มีใครกำหนดว่าฟีลด์ต้องประกอบด้วยจำนวน พหุนาม หรือวัตถุทางคณิตศาสตร์ใด ๆ อย่างที่บอกไปแล้ว เราสร้างฟีลด์ของถุงเท้า ตุ๊กตาช้าง ฯลฯ ได้ ปัญหาเดียวคงเป็นการนิยามการบวกและการคูณช้าง ที่น่าสนใจคือจะไม่มีทางสร้างฟีลด์ที่มีถุงเท้าหกข้างได้เลย เพราะหกไม่เป็นทั้งจำนวนเฉพาะและเลขยกกำลังของจำนวนเฉพาะ แต่สร้างฟีลด์ที่มีถุงเท้าสิบเจ็ดข้างได้ โดยใส่หมายเลขให้แต่ละข้าง (ถุงเท้าสีขาวเป็น 0 สีดำเป็น 1 สีเขียวเป็น 2 เป็นต้น) แล้วบวกกันแบบเดียวกับที่เราบวกในฟีลด์ของจำนวนเต็มมอดุโล p

ทั้งหมดนี้มีประโยชน์อย่างไร

ถ้าอ่านมาถึงตรงนี้ อาจสงสัยว่าเราต้องการโครงสร้างแปลกประหลาดอย่างฟีลด์ไปทำไม ฟีลด์สำคัญมากทั้งในทางทฤษฎี เพราะใช้อธิบายและขยายแนวคิดของสิ่งที่เรียกว่าการคำนวณ (เลขคณิต) และในทางปฏิบัติ เพราะปัญหาทางคณิตศาสตร์และวิทยาการคอมพิวเตอร์จำนวนมากแก้ได้ง่ายขึ้นเมื่อมองว่าเป็นการคำนวณในฟีลด์ เช่น ฟีลด์จำกัด (finite field) มีความสำคัญมากต่อรหัสบนแผ่น CD และ DVD ส่วนในพีชคณิตเชิงเส้นเอง ฟีลด์เป็นรากฐานของโครงสร้างอื่นที่ซับซ้อนกว่า มีประโยชน์และน่าสนใจกว่ามาก เช่น ปริภูมิเวกเตอร์ ซึ่งเป็นพื้นฐานของพีชคณิตเชิงเส้นทั้งหมด

ผู้เขียนต้นฉบับภาษาเช็กของบทความนี้คือ Lishaak