✖

ความสัมพันธ์ทวิภาคบนเซต

ความสัมพันธ์ทวิภาคบนเซตหมายถึงความสัมพันธ์ทวิภาคที่นิยามระหว่างเซตสองเซตที่เป็นเซตเดียวกัน

ตัวอย่าง

ความสัมพันธ์ทวิภาคบนเซตเป็นความสัมพันธ์ทวิภาคชนิดพิเศษ ซึ่งเซตที่นิยามความสัมพันธ์ทั้งสองเซตเป็นเซตเดียวกัน ความสัมพันธ์ทวิภาคบนเซตจึงเป็นความสัมพันธ์ R ที่ R ⊆ M × M

ความสัมพันธ์ “มากกว่า” เป็นความสัมพันธ์ทวิภาคบนเซต เพราะทั้งสองข้างเป็นจำนวน นั่นคือ > ⊆ ℝ × ℝ ส่วนความสัมพันธ์ “พ่อ — จำนวนลูก” ไม่เป็นความสัมพันธ์ทวิภาคบนเซต เพราะพ่อเลือกจากเซตของคนทั้งหมด ส่วนจำนวนลูกเลือกจากเซตของจำนวน

สมบัติ

ความสัมพันธ์ทวิภาค R บนเซต M อาจมีสมบัติที่น่าสนใจบางอย่าง เรากล่าวว่าความสัมพันธ์ R มีสมบัติ…

  • สะท้อน (reflexive) ถ้าสำหรับทุก a ∈ M จะได้ว่า (a, a) ∈ R
  • สมมาตร (symmetric) ถ้าสำหรับทุก a, b ∈ M เมื่อ (a, b) ∈ R แล้ว (b, a) ∈ R ด้วย
  • ปฏิสมมาตร (antisymmetric) ถ้าสำหรับทุก a, b ∈ M เมื่อ (a, b) ∈ R และ (b, a) ∈ R แล้ว a = b
  • ถ่ายทอด (transitive) ถ้าสำหรับทุก a, b, c ∈ M เมื่อ (a, b) ∈ R และ (b, c) ∈ R แล้ว (a, c) อยู่ใน R ด้วย

ตัวอย่างสมบัติสะท้อน

สมบัติสะท้อนหมายความว่าสมาชิกแต่ละตัวมีความสัมพันธ์กับตัวเอง ตัวอย่างที่พบบ่อยคือความสัมพันธ์เท่ากับ ถ้านิยามความสัมพันธ์เท่ากับบนจำนวนนับ ย่อมได้ว่าสำหรับสมาชิก a ใด ๆ จะได้ a = a อีกตัวอย่างหนึ่งคือการหารลงตัว ซึ่งจำนวน a หารด้วยตัวเองลงตัว คู่ (a, a) จึงอยู่ในความสัมพันธ์หารลงตัว (เจ็ดหารเจ็ดลงตัว)

แต่ความสัมพันธ์น้อยกว่าไม่มีสมบัติสะท้อน เพราะ a < a ไม่เป็นจริง เป็นไปไม่ได้ที่เจ็ดจะน้อยกว่าเจ็ด ความสัมพันธ์เป็นพ่อของลูกก็เช่นกัน ไม่มีใครเป็นพ่อของตัวเองได้ ความสัมพันธ์เหล่านี้ไม่มีสมบัติสะท้อน

สิ่งสำคัญคือสมบัติสะท้อนต้องเป็นจริงสำหรับสมาชิกทุกตัว หาได้เพียงบางตัวไม่พอ เช่น ความสัมพันธ์ “ชอบใครสักคน” คนหนึ่งอาจชอบคนอื่น เช่น พนักงานตรวจตั๋ว และอาจชอบตัวเองด้วย ย่อมมีคนที่ชอบตัวเอง แต่ก็มีคนที่ไม่ชอบตัวเองเช่นกัน ความสัมพันธ์นี้จึงไม่มีสมบัติสะท้อน เพราะถ้ามีสมบัติสะท้อน ทุกคนต้องชอบตัวเอง

ตัวอย่างสมบัติสมมาตร

ความสัมพันธ์ที่มีสมบัติสมมาตรคือ ถ้าคู่หนึ่งอยู่ในความสัมพันธ์ คู่ที่กลับลำดับก็อยู่ในความสัมพันธ์ด้วย เช่น ความสัมพันธ์เป็นพี่น้องกัน ถ้าต้นเป็นพี่น้องของพลอย พลอยก็เป็นพี่น้องของต้น ตัวอย่างความสัมพันธ์ของจำนวน เช่น ความสัมพันธ์ “เป็นจำนวนตรงข้ามกัน” หมายถึงคู่ 2 และ −2 หรือ −7 และ 7 ซึ่งเป็นจำนวนสองจำนวนที่ผลบวกเท่ากับศูนย์ ความสัมพันธ์นี้มีสมบัติสมมาตร เพราะลำดับไม่สำคัญ (2, −2) และ (−2, 2) ยังคงเป็นจำนวนตรงข้ามกันและผลบวกเท่ากับศูนย์

ความสัมพันธ์ที่ไม่มีสมบัติสมมาตร เช่น น้อยกว่า (บนจำนวนจริง) ความสัมพันธ์นี้ไม่มีสมาชิกที่สมมาตรเลยแม้แต่ตัวเดียว เพราะ a < b และ b < a เป็นจริงพร้อมกันไม่ได้ ถ้า 5 < 15 แล้ว 15 < 5 จะเป็นจริงไม่ได้ ความสัมพันธ์ “เป็นพ่อของลูกชาย” ก็ไม่มีสมบัติสมมาตร เราเป็นพ่อของลูกชายได้ แต่ลูกชายจะเป็นพ่อของพ่อตัวเองไม่ได้

สมบัตินี้ต้องเป็นจริงในทุกกรณีเช่นกัน ถ้าความสัมพันธ์ “ชอบใครสักคน” (บนเซตของคนทั้งหมด) มีสมบัติสมมาตร เมื่อผู้เขียนชอบดาราสาวชื่อดังคนหนึ่ง ดาราคนนั้นก็ต้องชอบผู้เขียนด้วย แต่เธอไม่รู้จักผู้เขียนเลย จึงบอกไม่ได้ว่าเธอชอบผู้เขียน ซึ่งน่าเสียดาย และความสัมพันธ์นี้ไม่มีสมบัติสมมาตร ซึ่งก็น่าเสียดายเช่นกัน

ตัวอย่างสมบัติปฏิสมมาตร

ตัวอย่างคลาสสิกของความสัมพันธ์ที่มีสมบัติปฏิสมมาตรคือน้อยกว่าหรือเท่ากับ สมบัติปฏิสมมาตรบอกว่า ถ้าสมาชิก (a, b) และ (b, a) อยู่ในความสัมพันธ์ ก็เป็นไปได้เฉพาะเมื่อทั้งสองเท่ากัน a = b ความสัมพันธ์น้อยกว่าหรือเท่ากับสอดคล้องกับข้อนี้ เมื่อใดที่ a ≤ b และ b ≤ a เป็นจริงพร้อมกัน เฉพาะเมื่อ a = b เท่านั้น ลองแทนค่า 3 ≤ 5 และ 5 ≤ 3 เป็นจริงพร้อมกันหรือไม่ ไม่เป็นจริง แต่ 4 ≤ 4 และ 4 ≤ 4 เป็นจริงพร้อมกัน

ตัวอย่างความสัมพันธ์ที่ไม่มีสมบัติปฏิสมมาตร เช่น คู่ของคำ (ภาษาอังกฤษ) ที่มีความยาวเท่ากัน เช่น (summer, hammer) (คำละ 6 ตัวอักษร) ความสัมพันธ์นี้ไม่มีสมบัติปฏิสมมาตร เพราะหาคู่ของคำที่อยู่ในความสัมพันธ์ได้ โดยคู่ที่กลับลำดับก็อยู่ในความสัมพันธ์ แต่คำทั้งสองต่างกัน เช่น สมาชิก (summer, hammer) ข้างต้นและคู่ที่กลับลำดับ (hammer, summer) ทั้งสองคู่อยู่ในความสัมพันธ์ของเราอย่างชัดเจน แต่ summer ≠ hammer ความสัมพันธ์นี้จึงไม่มีสมบัติปฏิสมมาตร

ตัวอย่างสมบัติถ่ายทอด

ความสัมพันธ์น้อยกว่ามีสมบัติถ่ายทอด สมบัติถ่ายทอดบอกว่า ถ้า 3 < 4 และ 4 < 5 แล้วต้องได้ 3 < 5 ด้วย สำหรับความสัมพันธ์จำนวนมาก นี่เป็นสมบัติที่เป็นธรรมชาติ ตัวอย่างคำที่มีความยาวเท่ากันก็เช่นกัน ถ้า (hammer, summer) อยู่ในความสัมพันธ์ และ (summer, pillow) อยู่ในความสัมพันธ์ คำ (hammer, pillow) ก็อยู่ในความสัมพันธ์ด้วย

ความสัมพันธ์เป็นพ่อของลูกชายไม่มีสมบัติถ่ายทอด ถ้าธนาเป็นพ่อของกฤษ และกฤษเป็นพ่อของสมศักดิ์ ธนาไม่ได้เป็นพ่อของสมศักดิ์ แต่เป็นปู่ ความสัมพันธ์ชอบใครสักคนก็ไม่มีสมบัติถ่ายทอด ถ้าผู้เขียนชอบดาราสาวคนนั้น และเธอชอบสามีของเธอ ก็ไม่ได้หมายความว่าผู้เขียนชอบสามีของเธอด้วย

สมบัติถ่ายทอดยังเป็นคำถามสำหรับลูกเต๋าทั่วไปด้วย สมมติความสัมพันธ์ลูกเต๋า A ดีกว่าลูกเต๋า B เมื่อลูกเต๋า A ขึ้นแต้มสูงกว่าลูกเต๋า B บ่อยกว่า (ด้วยความน่าจะเป็นที่มากกว่า) ความสัมพันธ์นี้มีสมบัติถ่ายทอดหรือไม่ คำตอบอยู่ในบทความลูกเต๋าที่ไม่มีสมบัติถ่ายทอด

ความสัมพันธ์สมมูลและความสัมพันธ์อันดับ

ความสัมพันธ์ทวิภาคบางชนิดมีชื่อเรียกเฉพาะ

  • ความสัมพันธ์สมมูล (equivalence relation) คือความสัมพันธ์ที่มีสมบัติสะท้อน สมมาตร และถ่ายทอด
  • ความสัมพันธ์อันดับ (order relation) คือความสัมพันธ์ที่มีสมบัติสะท้อน ปฏิสมมาตร และถ่ายทอด

สารบัญ: ความสัมพันธ์, การดำเนินการของความสัมพันธ์, ความสัมพันธ์ทวิภาค, ความสัมพันธ์ทวิภาคบนเซต, ความสัมพันธ์สมมูล, ความสัมพันธ์อันดับ, แลตทิซ