✖

ความสัมพันธ์

ความสัมพันธ์ (relation) เป็นแนวคิดทางคณิตศาสตร์ที่ตรงกับคำว่า “ความเกี่ยวข้อง” ในชีวิตประจำวัน ในชีวิตจริง มาลีอาจเกี่ยวข้องกับกัญญาในฐานะ “แม่ — ลูกสาว” ความเกี่ยวข้องอีกแบบหนึ่งอาจเป็น “ประเทศ — เมืองหลวงของประเทศนั้น” เช่น อียิปต์ — ไคโร

ตัวอย่างอื่นของความสัมพันธ์

ลองดูตัวอย่างเพิ่มเติม ในตอนต้นได้กล่าวถึงความสัมพันธ์ “เป็นแม่ของลูกสาว” และ “เป็นเมืองหลวงของประเทศ” ต่อไปพิจารณาความสัมพันธ์ “เป็นจำนวนคู่” จำนวน 2, 4, 8, 18, 58, 66 และจำนวนอื่นอีกมากอยู่ในความสัมพันธ์นี้ ส่วนจำนวน 1, 3, −7, 19 ไม่อยู่ในความสัมพันธ์ “เป็นจำนวนคู่” ความสัมพันธ์จากชีวิตประจำวันอาจเป็น “เป็นผู้ชาย” สมศักดิ์ ณัฐพงศ์ กฤษ และธนาอยู่ในความสัมพันธ์ “เป็นผู้ชาย”

อีกตัวอย่างหนึ่งคือความสัมพันธ์ “น้อยกว่า” เช่น สาม “น้อยกว่า” ห้า เขียนทางคณิตศาสตร์ได้เป็น 3<5 หรือความสัมพันธ์เท่ากับ สาม “เท่ากับ” สาม เขียนทางคณิตศาสตร์ได้เป็น 3 = 3

ตัวอย่างอาจซับซ้อนกว่านี้ได้ เช่น “พ่อและแม่เป็นพ่อแม่ของลูก” ความสัมพันธ์นี้ประกอบด้วยคนสามคน คือพ่อธนา แม่พิมพ์ และลูกน้ำฝน ในคณิตศาสตร์อาจคิดความสัมพันธ์ที่มีสมาชิกสามตัวได้ดังนี้ ผลบวกของสองจำนวนแรกเท่ากับจำนวนที่สาม เช่น จำนวน 3, 4, 7 ตามลำดับนี้อยู่ในความสัมพันธ์นี้ เพราะ 3 + 4 = 7 ส่วนจำนวน 3, 5, 12 ไม่อยู่ในความสัมพันธ์นี้ เพราะ 3 + 5 ≠ 12

จำนวนอาร์กิวเมนต์ของความสัมพันธ์

จำนวนอาร์กิวเมนต์ (แอริตี arity) ฟังดูแปลก แต่หมายถึงเพียงว่าความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับสมาชิกกี่ตัว ในตัวอย่างก่อนหน้านี้ใช้สมาชิกจำนวนต่างกัน ความสัมพันธ์ “เป็นผู้ชาย” ใช้สมาชิกเพียงตัวเดียว เช่น “ต้นเป็นผู้ชาย” ใช้ชื่อเดียว สมาชิกตัวเดียวก็พอ ความสัมพันธ์แบบนี้เรียกว่าความสัมพันธ์เอกภาค (unary relation)

ตัวอย่างถัดมาคือความสัมพันธ์ “น้อยกว่า” ซึ่งเกี่ยวข้องกับจำนวนสองจำนวน หรือสมาชิกสองตัว เราบอกว่าสามน้อยกว่าห้า ใช้สมาชิกสองตัว ความสัมพันธ์นี้จึงเป็นความสัมพันธ์ทวิภาค (binary relation)

ตัวอย่างสุดท้ายใช้สมาชิกทั้งหมดสามตัว คือผลบวกของสองจำนวนต้องเท่ากับจำนวนที่สาม มีจำนวน a, b, c ที่ต้องได้ว่า a + b = c ความสัมพันธ์นี้เป็นความสัมพันธ์ไตรภาค (ternary relation)

สำหรับจำนวนอาร์กิวเมนต์ที่มากกว่านี้ใช้คำว่าความสัมพันธ์ n ภาค ซึ่งใช้กับจำนวนอาร์กิวเมนต์ที่น้อยกว่าได้ด้วย เช่น เขียนความสัมพันธ์ทวิภาคเป็นความสัมพันธ์ 2 ภาค สมาชิกของความสัมพันธ์เขียนในรูป n สิ่งอันดับ สำหรับความสัมพันธ์ทวิภาคเขียนเป็นคู่อันดับ ถ้าต้องการเขียนว่าสามและห้าอยู่ในความสัมพันธ์ “น้อยกว่า” ต้องเขียนจำนวนทั้งสองเป็นคู่อันดับ (3, 5) (บางตำราเขียนด้วยวงเล็บมุม ⟨ 3, 5 ⟩) ต้องระวังลำดับด้วย เพราะถ้าสลับกันจะไม่เป็นจริง (3, 5) ≠ (5, 3) — ห้าไม่น้อยกว่าสาม

ตัวอย่างครอบครัว

ก่อนเข้าสู่นิยามทางคณิตศาสตร์ ลองดูตัวอย่างครอบครัวซึ่งเป็นตัวอย่างที่พบบ่อยอีกตัวอย่างหนึ่ง ครอบครัวหนึ่งมีสมาชิกดังนี้

  • มานพ: ปู่ (พ่อของพ่อ)
  • สมชาย: พ่อ
  • สมศรี: แม่
  • พลอย: ลูกสาว
  • ต้น: ลูกชาย

ขั้นแรก หาสมาชิกทุกคนในครอบครัวที่อยู่ในความสัมพันธ์ “เป็นผู้ชาย” ความสัมพันธ์นี้เป็นความสัมพันธ์ 1 ภาค หรือความสัมพันธ์เอกภาค ดังนั้นสมาชิกแต่ละตัวของความสัมพันธ์ประกอบด้วยสมาชิกครอบครัวเพียงหนึ่งคน ต้องเขียนสมาชิกครอบครัวทุกคนที่เป็นเพศชาย ในกรณีนี้ลำดับไม่สำคัญ ความสัมพันธ์ “เป็นผู้ชาย” จึงประกอบด้วยสมาชิกต่อไปนี้ {(มานพ), (สมชาย), (ต้น)} สังเกตว่าแม้เป็นความสัมพันธ์เอกภาคก็ใส่วงเล็บไว้ ซึ่งไม่จำเป็น ถึงไม่มีวงเล็บก็อ่านเข้าใจได้ แต่ใส่ไว้เพื่อให้สอดคล้องกัน สมาชิกทั้งหมดของความสัมพันธ์รวมกันเป็นเซตธรรมดา จึงใช้วงเล็บปีกกา

ต่อไปหาความสัมพันธ์ “พ่อ — ลูกชาย” ทั้งหมด เห็นได้ทันทีว่าเป็นความสัมพันธ์ทวิภาค ผลลัพธ์จึงประกอบด้วยคู่อันดับ เซตที่ได้คือ {(สมชาย, ต้น), (มานพ, สมชาย)} สมชายเป็นพ่อของต้น และปู่มานพเป็นพ่อของสมชาย สังเกตว่าลำดับสำคัญจริง ๆ สมชายปรากฏสองครั้ง ครั้งหนึ่งอยู่ตำแหน่งแรกในฐานะพ่อ อีกครั้งอยู่ตำแหน่งที่สองในฐานะลูกชาย

ลองความสัมพันธ์อีกแบบหนึ่ง คือ “พ่อหรือแม่ — ลูก” ครั้งนี้จะได้คู่อันดับมากขึ้น เพราะตำแหน่งแรกเป็นพ่อหรือแม่ก็ได้ และตำแหน่งที่สองเป็นลูกชายหรือลูกสาวก็ได้ ต้องคำนึงด้วยว่าปู่มานพเป็นพ่อของสมชาย แต่ไม่ได้เป็นพ่อของสมศรี ส่วนสมชายและสมศรีเป็นพ่อแม่ของทั้งพลอยและต้น พลอยกับต้นยังไม่ได้เป็นพ่อแม่ของใคร เพราะเพิ่งอายุสิบเก้าปีและสิบสามปี ผลลัพธ์คือคู่อันดับต่อไปนี้ {(มานพ, สมชาย), (สมชาย, พลอย), (สมชาย, ต้น), (สมศรี, พลอย), (สมศรี, ต้น)} สังเกตว่าทั้งสมชายและสมศรีปรากฏสองครั้ง ครั้งหนึ่งในฐานะพ่อแม่ของพลอย อีกครั้งในฐานะพ่อแม่ของต้น

ข้อควรระวังสุดท้ายเกี่ยวกับความสัมพันธ์ทวิภาค พิจารณาความสัมพันธ์ “พี่น้อง — พี่น้อง” ต้องระลึกว่าลำดับในความสัมพันธ์สำคัญ ถ้าเขียนผลลัพธ์เพียง “พลอย — ต้น” จะผิด เพราะเป็นคู่อันดับที่ต่างจาก “ต้น — พลอย” โดยสิ้นเชิง ผลลัพธ์ที่ถูกต้องจึงเป็น {(พลอย, ต้น), (ต้น, พลอย)}

และตัวอย่างสั้น ๆ ของความสัมพันธ์ไตรภาค จงเขียนสามสิ่งอันดับทั้งหมดของความสัมพันธ์ “ปู่ — พ่อ — ลูก” ในโจทย์มีปู่หนึ่งคนและพ่อหนึ่งคน แต่มีลูกสองคน การเขียนเพียงกรณีของพลอยหรือของต้นไม่พอ ต้องเขียนทั้งสองกรณี แต่ถ้าตำแหน่งสุดท้ายเป็น “ลูกชาย” แทน “ลูก” ก็จะเป็นอีกเรื่องหนึ่ง ผลลัพธ์ที่ถูกต้องคือ {(มานพ, สมชาย, พลอย), (มานพ, สมชาย, ต้น)}

นิยามของความสัมพันธ์เอกภาค

ลองพิจารณาความสัมพันธ์ที่ง่ายที่สุด คือความสัมพันธ์เอกภาค ความสัมพันธ์เอกภาคหมายถึงเซตของสมาชิกกลุ่มหนึ่ง เซต {2, 3} อาจแทนความสัมพันธ์บางอย่าง เช่น ความสัมพันธ์ “เป็นจำนวนเฉพาะที่น้อยกว่าห้า” หรือ “เป็นตัวประกอบที่ไม่ชัดของหก” ขึ้นอยู่กับการตีความ

ผู้อ่านที่ช่างสังเกตจะเห็นว่าความสัมพันธ์ที่สองนิยามไว้แปลกเล็กน้อย ความสัมพันธ์นี้ควรประกอบด้วยตัวประกอบที่ไม่ชัดของหก และในเซตผลลัพธ์มีจำนวน 2 และ 3 ขาดอะไรไปหรือไม่ จำนวน 1 และ 6 เป็นตัวประกอบชัด (ตัวประกอบที่เห็นได้ชัด) ซึ่งเราไม่สนใจ แต่ควรมีจำนวนลบด้วย คือ −2 และ −3 เซตของตัวประกอบที่ไม่ชัดทั้งหมดของ 6 คือ {−3, −2, 2, 3}

เช่นเดียวกับที่ฟังก์ชันต้องระบุโดเมน ความสัมพันธ์ก็ต้องระบุเซตที่นิยามความสัมพันธ์ คือเซตที่ใช้เลือกสมาชิกของความสัมพันธ์ เช่น ในตัวอย่างก่อนหน้านี้เราระบุครอบครัวที่มีปู่มานพ ฯลฯ ไม่ได้เลือกพ่อและลูกจากทุกครอบครัวในโลก ถ้าระบุให้เซตที่นิยามความสัมพันธ์เป็นเซตของจำนวนนับ ความสัมพันธ์ของเราก็จะถูกต้อง

ถึงตอนนี้นิยามความสัมพันธ์ได้แล้ว ถ้าเซตที่นิยามความสัมพันธ์คือจำนวนนับ ความสัมพันธ์เอกภาคของเราจะมีสมาชิกเป็นอะไรได้บ้าง ก็เป็นจำนวนนับเช่นกัน อาจเป็นทุกจำนวนหรือเพียงบางส่วน จึงกล่าวได้ว่าความสัมพันธ์นี้เป็นสับเซตของเซตของจำนวนนับ ในกรณีทั่วไป ถ้า R เป็นความสัมพันธ์เอกภาคและ M เป็นเซตที่นิยามความสัมพันธ์ จะได้ว่า R ⊆ M ความสัมพันธ์ R เป็นสับเซตของเซต M

นิยามของความสัมพันธ์ทวิภาค

แล้วความสัมพันธ์ทวิภาคเป็นอย่างไร สมาชิกของความสัมพันธ์ทวิภาค R เป็นคู่อันดับ สมาชิกแต่ละตัวของคู่อาจมาจากเซตต่างกัน เช่น ความสัมพันธ์ “พ่อหรือแม่ — จำนวนลูก” พ่อหรือแม่เลือกจากเซตของคน เช่น คนในประเทศไทย และจำนวนลูกเลือกจากเซตของจำนวนเต็มที่ไม่เป็นลบ

จากเซตสองเซต จะได้เซตของคู่ที่เป็นไปได้ทั้งหมดอย่างไร ได้จากผลคูณคาร์ทีเซียน ถ้า A = {a, b, c}, B = {1, 2} ผลคูณคาร์ทีเซียนคือ:

A×B={(a,1),(a,2),(b,1),(b,2),(c,1),(c,2)}

นี่คือเซตของคู่ที่เป็นไปได้ทั้งหมด ซึ่งตำแหน่งแรกเป็นสมาชิกของเซต A และตำแหน่งที่สองเป็นสมาชิกของเซต B ดังนั้น ถ้า R เป็นความสัมพันธ์ทวิภาคระหว่างเซต A และ B จะนิยามความสัมพันธ์นี้ได้เป็น R ⊆ A × B

ถ้าใช้เซต A และ B เดิม และนิยามความสัมพันธ์ R ระหว่างเซตทั้งสองเป็น “ตัวอักษร — ลำดับที่ของตัวอักษรในอักษรภาษาอังกฤษ” ความสัมพันธ์นี้คือ R = {(a, 1), (b, 2)} ตัวอักษร c ไม่อยู่ในความสัมพันธ์ เพราะในผลคูณคาร์ทีเซียน A × B ไม่มีคู่ (c, 3)

นิยามของความสัมพันธ์ n ภาค

สุดท้ายนิยามความสัมพันธ์ n ภาค R ทั่วไประหว่างเซต M1, M2, …, Mn ดังนี้:

R⊆M1×M2×…×Mn

ความสัมพันธ์จึงเป็นสับเซตของเซตของ n สิ่งอันดับ ตัวอย่างความสัมพันธ์ทวิภาคคือความสัมพันธ์ “น้อยกว่า” หรือ < ซึ่งนิยามได้บนเซตของจำนวน เช่น บนจำนวนนับ ความสัมพันธ์นี้จะเป็นดังนี้:

<⊆N×N

(ไม่ต้องตกใจที่เครื่องหมาย < อยู่ทางซ้ายอย่างแปลก ๆ มันเป็นเพียงชื่อของความสัมพันธ์ จะเขียน R แทนก็ได้ โดยให้ R แทนความสัมพันธ์น้อยกว่า)

ความสัมพันธ์นี้เขียนอย่างชัดเจนได้ดังนี้:

<=(1,2),(1,3),(1,4),(1,5),…(2,3),(2,4),(2,5),(2,6),…(3,4),(3,5),(3,6),(3,7),…(4,5),(4,6),(4,7),(4,8),……

นี่คือเซตของคู่อันดับที่จำนวนนับในตำแหน่งแรกน้อยกว่าจำนวนนับในตำแหน่งที่สอง

การเขียนความสัมพันธ์

โดยทั่วไปตั้งชื่อความสัมพันธ์ด้วยอักษรตัวใหญ่ R S ฯลฯ หรือใช้สัญลักษณ์ที่คุ้นเคย เช่น < ⊆ และ = จากนิยามข้างต้นจะเห็นว่าความสัมพันธ์เป็นเซต ที่จริงแล้วเกือบทุกอย่างในคณิตศาสตร์ก็เป็นเซต :-) ดังนั้นถ้าต้องการบอกว่าสมาชิก r อยู่ในความสัมพันธ์ R ก็เขียนได้เป็น r ∈ R

เช่น เขียน (1, 3) ∈ < หมายความว่าคู่ของจำนวนหนึ่งและสามอยู่ในความสัมพันธ์น้อยกว่า สำหรับความสัมพันธ์ทวิภาคมักใช้การเขียนที่สะดวกกว่า ซึ่งคุ้นเคยตั้งแต่ชั้นประถม แทนที่จะใช้เครื่องหมายการเป็นสมาชิก ∈ ก็เขียนเพียง 1 < 3 ทำนองเดียวกัน ปกติไม่เขียน (5, 5) ∈ = แต่เขียน 5 = 5

สารบัญ: ความสัมพันธ์, การดำเนินการของความสัมพันธ์, ความสัมพันธ์ทวิภาค, ความสัมพันธ์ทวิภาคบนเซต, ความสัมพันธ์สมมูล, ความสัมพันธ์อันดับ, แลตทิซ