✖

เมทริกซ์

เมทริกซ์บนฟีลด์ P คือการส่ง {1, 2, …, n} × {1, 2, …, m} → P โดยทั่วไปเขียนแทนเมทริกซ์ด้วยอักษรตัวพิมพ์ใหญ่ A = (…) ทีนี้มาอธิบายให้เข้าใจง่ายกัน

ความรู้พื้นฐาน

เมทริกซ์คือตารางที่มี n หลัก (คอลัมน์) และ m แถว แต่ระวัง การใช้ตัวอักษรแทนจำนวนแถวและจำนวนหลักไม่จำเป็นต้องเหมือนกันเสมอไป ในแต่ละช่องของตารางมีจำนวนหรือนิพจน์อื่น เมทริกซ์ไม่จำเป็นต้องมีแต่จำนวน แม้ในช่วงแรกจะแทบไม่พบเมทริกซ์แบบอื่น ตัวอย่างเมทริกซ์เป็นดังนี้:

A=(0158551)

เมทริกซ์นี้มีสองแถวและสามหลัก สมาชิกของเมทริกซ์เขียนด้วยตัวห้อย และใช้อักษรตัวเล็กแทนอักษรตัวใหญ่ เช่น a11 = 0 หรือ a23 = 51 ตัวห้อยตัวแรกบอกแถว ตัวห้อยตัวที่สองบอกหลัก

เมทริกซ์ชนิดพิเศษ

เมทริกซ์อาจมีสมบัติต่าง ๆ กัน และเมทริกซ์พิเศษบางชนิดก็มีชื่อเรียกเฉพาะ

เมทริกซ์จัตุรัส (square matrix) คือเมทริกซ์ที่มีจำนวนแถวเท่ากับจำนวนหลัก ถ้าเมทริกซ์ไม่เป็นเมทริกซ์จัตุรัส ก็เป็นเมทริกซ์ที่ไม่เป็นจัตุรัส ตัวอย่างเมทริกซ์จัตุรัส:

A=(0158523471542)

เมทริกซ์ศูนย์ (zero matrix) คือเมทริกซ์ที่มีศูนย์ในทุกตำแหน่ง aij = 0

A=(000000000)

เมทริกซ์เอกลักษณ์ (identity matrix) คือเมทริกซ์จัตุรัสที่มีหนึ่งบนเส้นทแยงมุมหลักและศูนย์ในตำแหน่งอื่นทั้งหมด เส้นทแยงมุมหลักคือ “เส้นทแยง” จากซ้ายบนไปขวาล่าง กล่าวคือเป็นจำนวนในตำแหน่งที่ i = j

A=(100010001)

เมทริกซ์ขั้นบันได (row echelon form) คือเมทริกซ์ที่แถวศูนย์อยู่ท้ายสุด (หรือไม่มีแถวศูนย์เลย) และแต่ละแถวที่ไม่เป็นแถวศูนย์มีศูนย์นำหน้ามากกว่าแถวก่อนหน้า เมทริกซ์ต่อไปนี้ทั้งหมดเป็นเมทริกซ์ขั้นบันได:

A1=(10001π001),A2=(100010001000000),A3=(111180005100005)

เมทริกซ์สลับเปลี่ยน (transpose) ของเมทริกซ์ A คือเมทริกซ์ AT ซึ่ง aij=ajiT นั่นคือสมาชิกที่อยู่ในแถวที่ i หลักที่ j จะอยู่ในแถวที่ j หลักที่ i ของเมทริกซ์สลับเปลี่ยน กล่าวง่าย ๆ คือสลับแถวของเมทริกซ์เป็นหลัก

(0158523471542)T=(0847151545232)(345678)T=(364758)

เมทริกซ์สมมาตร (symmetric matrix) คือเมทริกซ์จัตุรัส A ที่ A = AT สมาชิกที่อยู่ในตำแหน่งสมมาตรกันเทียบกับเส้นทแยงมุมหลักเท่ากัน เขียนได้ว่า aij = aji

A=(934370402)

เมทริกซ์สมมาตรเสมือน (skew-symmetric matrix) เกือบเหมือนเมทริกซ์สมมาตร แต่สมาชิกอีกฝั่งหนึ่งมีเครื่องหมายตรงข้าม A = −AT ด้วยเหตุนี้สมาชิกบนเส้นทแยงมุมหลักต้องเป็นศูนย์ เพราะ a = −a = 0

A=(0−3−43054−50)

เมทริกซ์ทแยงมุม (diagonal matrix) คือเมทริกซ์ที่มีศูนย์ในทุกตำแหน่งยกเว้นบนเส้นทแยงมุมหลัก กล่าวให้ชัดคือตำแหน่งอื่นทั้งหมดต้องเป็นศูนย์ ส่วนบนเส้นทแยงมุมหลักเป็นอะไรก็ได้

A1=(900070002),A2=(300000000)

การดำเนินการพื้นฐานของเมทริกซ์

เมทริกซ์นำมาบวกกันได้ คูณด้วยจำนวนได้ และคูณกันเองได้

การบวกเมทริกซ์ ค่อนข้างเข้าใจง่าย ถ้าเมทริกซ์มีมิติเท่ากัน (จำนวนหลักและจำนวนแถวเท่ากัน) เมทริกซ์ผลลัพธ์จะมีผลบวกของจำนวนในตำแหน่งที่ตรงกันของเมทริกซ์ทั้งสองอยู่ในตำแหน่งเดียวกัน นั่นคือ ถ้าบวกเมทริกซ์ A + B = C จะได้ aij + bij = cij

(0158523471542)+(5431020307−54−12)=(55818255354100−10)

เห็นได้ชัดว่าการบวกเมทริกซ์มีสมบัติการสลับที่และสมบัติการเปลี่ยนหมู่ A + B = B + A และ A + (B + C) = (A + B) + C

การคูณเมทริกซ์ด้วยจำนวน ก็เข้าใจง่ายเช่นกัน นำจำนวนนั้นไปคูณสมาชิกทุกตัวของเมทริกซ์ แค่นั้นเอง k · A = k · aij

5⋅(0158523471542)=(0525402511523577010)

การคูณเมทริกซ์

การคูณเมทริกซ์ยุ่งยากกว่าเล็กน้อย เพราะไม่ได้เป็นไปตามที่คาดไว้ การคูณสมาชิกที่ตรงกันอย่างเดียวไม่พอ ข้อแรก เมทริกซ์ต้องสอดคล้องกับเงื่อนไขว่าจำนวนหลักของเมทริกซ์แรกต้องเท่ากับจำนวนแถวของเมทริกซ์ที่สอง ส่วนที่เหลือเป็นอะไรก็ได้ ต่อไปนิยามผลคูณได้ดังนี้ (n คือจำนวนหลักของเมทริกซ์แรก):

(A⋅B)ij=∑p=1naip⋅bpj

ดูยุ่งใช่ไหม ลองอธิบายให้เข้าใจง่ายขึ้น :-) นำแถวที่หนึ่งของเมทริกซ์แรกและหลักที่หนึ่งของเมทริกซ์ที่สองมา คูณสมาชิกตัวแรกกับสมาชิกตัวแรก บวกกับผลคูณของสมาชิกตัวที่สองกับสมาชิกตัวที่สอง แล้วบวกต่อไปเรื่อย ๆ จะได้สมาชิก c11 ของเมทริกซ์ใหม่ C ตัวอย่างจะช่วยให้เข้าใจดีที่สุด ลองคูณเมทริกซ์สองเมทริกซ์นี้:

A=(1234),B=(5678)

เลือกแถวที่หนึ่งของเมทริกซ์แรกและหลักที่หนึ่งของเมทริกซ์ที่สอง:

A=(1234),B=(5678)

เพื่อให้เขียนได้ชัดเจน ให้เมทริกซ์ใหม่เป็น C ถ้าต้องการสมาชิกตัวแรกของเมทริกซ์นี้ ต้องคำนวณ c11 = a11 · b11 + a12 · b21 ย้ำว่าตัวห้อยตัวแรกคือแถว ตามด้วยหลัก เมื่อแทนค่าจะได้ 1 × 5 + 2 × 7 = 19 สมาชิกตัวแรกมีค่า 19:

C=(19???)

สมาชิกตัวถัดไป c12 หาได้ด้วยวิธีเดียวกัน แต่ใช้แถวที่หนึ่งกับหลักที่สอง การคำนวณยาว ๆ นี้ให้สมาชิกในตำแหน่งที่แถวและหลักนั้นตัดกันเสมอ แถวที่หนึ่งกับหลักที่หนึ่งตัดกันที่ตำแหน่ง c11 แถวที่หนึ่งกับหลักที่สองตัดกันที่ c12 รูปต่อไปนี้แสดงได้ชัดเจน:

ผลคูณของเมทริกซ์

ต่อไปคูณส่วนที่เหลือของเมทริกซ์อย่างรวดเร็ว:

c12=a11⋅b12+a12⋅b22=1×6+2×8=22c21=a21⋅b11+a22⋅b21=3×5+4×7=43c22=a21⋅b12+a22⋅b22=3×6+4×8=50

นำจำนวนเหล่านี้มาเขียนในเมทริกซ์:

C=(19224350)

ตรวจคำตอบได้ เช่น ด้วย Excel หรือ LibreOffice Calc ซึ่งมีฟังก์ชันสำหรับเมทริกซ์ หรือใช้เครื่องคิดเลขออนไลน์สำหรับคูณเมทริกซ์ก็ได้

ต่อไปเป็นข้อมูลทั่วไปเกี่ยวกับการคูณเมทริกซ์ ข้อแรก การคูณเมทริกซ์ไม่มีสมบัติการสลับที่ ในกรณีทั่วไป A · B = B · A ไม่เป็นจริง แม้บางกรณีอาจเป็นจริงได้ แต่การคูณเมทริกซ์มีสมบัติการเปลี่ยนหมู่ และยังมีสมบัติการแจกแจงบนการบวกด้วย A (B + C) = AB + AC ถ้าคูณเมทริกซ์สองเมทริกซ์ aix · bxn เมทริกซ์ผลลัพธ์จะมีมิติ i × n (มีจำนวนแถวเท่ากับจำนวนแถวของเมทริกซ์แรก และจำนวนหลักเท่ากับจำนวนหลักของเมทริกซ์ที่สอง)

ตัวอย่าง

กำหนดเมทริกซ์สามเมทริกซ์ต่อไปนี้:

A=(123456789),B=(42810124459),C=(89−5410−1)

จงหาผลคูณของเมทริกซ์ A · B

(123456789)⋅(42810124459)=(3641439098106144155169)

จงหาผลคูณของเมทริกซ์ B · A

ระวังว่าการคูณเมทริกซ์ไม่มีสมบัติการสลับที่ จึงบอกไม่ได้ว่าผลลัพธ์จะเหมือนกับข้อที่แล้ว ต้องคำนวณใหม่ทั้งหมด:

(42810124459)⋅(123456789)=(6882968611213887105123)

จงหาผลคูณของเมทริกซ์ A · C และ C · B

(123456789)⋅(89−5410−1)=(2814675010686)

ข้อที่สองคำนวณไม่ได้ เพราะจำนวนหลักของเมทริกซ์แรกไม่เท่ากับจำนวนแถวของเมทริกซ์ที่สอง

การดำเนินการตามแถวเบื้องต้น

เพื่อให้ทำงานกับเมทริกซ์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ ต้องนิยามการดำเนินการเบื้องต้นของเมทริกซ์ (elementary row operations) ข้อแรก คูณแถวหรือหลักของเมทริกซ์ด้วยจำนวนที่ไม่เท่ากับศูนย์ได้ การคูณนี้มีผลเหมือนการคูณเมทริกซ์ด้วย k แต่เกิดเฉพาะในแถวหรือหลักนั้น

การดำเนินการที่สองคือการนำ k เท่าของแถวที่ j ไปบวกกับแถวที่ i สำหรับหลักก็ทำได้เช่นกัน ฟังดูน่ากลัวเล็กน้อย แต่ที่จริงง่ายมาก ลองแสดงสำหรับ k = 1 กับเมทริกซ์นี้:

(123456789)

นำแถวที่สองไปบวกกับแถวที่หนึ่ง คือนำจำนวนในแถวที่สองไปบวกกับจำนวนในตำแหน่งที่ตรงกันในแถวที่หนึ่ง จำนวนในแถวที่สองไม่เปลี่ยน เปลี่ยนเฉพาะแถวที่หนึ่ง:

(579456789)

ต่อไปดำเนินการต่อได้ ลองนำสองเท่าของแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สาม นำแถวที่หนึ่งของเมทริกซ์ใหม่นี้มาคูณด้วยสอง ได้แถว (10, 14, 18) แล้วนำจำนวนเหล่านี้ไปบวกกับแถวที่สาม อีกครั้ง — แถวที่หนึ่งไม่เปลี่ยน เปลี่ยนเฉพาะแถวที่สาม:

(579456172227)

ต่อไปนำผลบวกของแถวที่หนึ่งและแถวที่สองไปบวกกับแถวที่สาม ซึ่งไม่ใช่เรื่องใหม่ เพราะถ้านำแถวที่สองไปบวกกับแถวที่สามก่อน แล้วจึงนำแถวที่หนึ่งไปบวก ก็ต้องได้ผลลัพธ์เดียวกัน ผลบวกของแถวที่หนึ่งและแถวที่สองคือ (5, 7, 9) + (4, 5, 6) = (9, 12, 15) ผลบวกของแถวนี้กับแถวที่สามคือ (9, 12, 15) + (17, 22, 27) = (26, 34, 42)

(579456263442)

และการดำเนินการตามหลักอีกครั้งหนึ่ง (ซึ่งปกติใช้ไม่บ่อยนัก เพราะดูยากกว่า) นำหลักที่หนึ่งไปบวกกับหลักที่สอง:

(5129496266042)

และสุดท้าย คูณแถวที่สองด้วยสอง:

(512981812266042)

การขึ้นต่อกันเชิงเส้น

ต่อไปอธิบายว่าแถวหรือหลักที่ขึ้นต่อกันคืออะไร แถวหนึ่งขึ้นต่อกันเชิงเส้น (linearly dependent) ถ้าเขียนแถวนั้นเป็นผลรวมเชิงเส้นของแถวอื่นของเมทริกซ์ได้ กล่าวง่าย ๆ คือ ถ้านำแถวอื่นมาบวกกันในแบบต่าง ๆ แล้วได้แถวที่ต้องการ แถวนั้นก็ขึ้นต่อกันเชิงเส้น ตัวอย่าง:

(1234566912)

ถ้านำสองเท่าของแถวที่หนึ่งบวกกับแถวที่สอง จะได้แถวที่สาม ถ้านำผลรวมนี้ไปลบออกจากแถวที่สาม จะได้แถวศูนย์ (แถวที่มีแต่ศูนย์) แถวนี้ขึ้นต่อกันเชิงเส้น ดำเนินการได้ดังนี้ (คูณแถวที่หนึ่งด้วยสอง นำไปบวกกับแถวที่สอง แล้วลบออกจากแถวที่สาม):

(1234566912)∼(2464566912)∼(24669126912)∼(2466912000)

ถ้าเมทริกซ์ A มี n แถว และ Ai แทนแถวที่ i จะกล่าวว่าเมทริกซ์ไม่มีแถวที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น ถ้า:

α1A1+α2A2+…+αnAn=0

ก็ต่อเมื่อ α1, α2, …, αn = 0 ศูนย์ทางขวาของสมการแทนแถวศูนย์ นั่นคือ ถ้าคำตอบเดียวของสมการนี้คือคำตอบที่เป็นศูนย์ทั้งหมด ถ้าพบคำตอบอื่น แสดงว่าเมทริกซ์มีแถวที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น สำหรับหลักก็ทำนองเดียวกัน สำหรับเมทริกซ์ข้างต้นจะได้ว่า:

2(123)+1(456)−1(6912)==(6912)−(6912)=(000)

ค่าแอลฟาจึงเป็น α1 = 2, α2 = 1, α3 = −1

จำนวนแถวหรือหลักที่อิสระเชิงเส้นคือลำดับชั้นของเมทริกซ์ (rank)

เมทริกซ์ไม่เอกฐานและเมทริกซ์เอกฐาน

เมทริกซ์เรียกว่าเมทริกซ์ไม่เอกฐาน (regular matrix หรือ invertible matrix) ถ้าเป็นเมทริกซ์จัตุรัสและมีลำดับชั้นสูงสุด (คือไม่มีแถวที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้นเลย) เมทริกซ์จัตุรัสเรียกว่าเมทริกซ์เอกฐาน (singular matrix) ถ้าไม่เป็นเมทริกซ์ไม่เอกฐาน (คือมีแถวที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้นอย่างน้อยหนึ่งแถว) สองแนวคิดนี้สำคัญมาก เพราะนิยามหลายอย่างอาศัยแนวคิดนี้ หลายสิ่งนิยามได้เฉพาะเมื่อเมทริกซ์เป็นเมทริกซ์ไม่เอกฐาน

บทความที่เกี่ยวข้อง