ลำดับชั้นของเมทริกซ์
ลำดับชั้นของเมทริกซ์ (rank) คือจำนวนที่บอกจำนวนแถวหรือหลักที่อิสระเชิงเส้นของเมทริกซ์
นิยาม
ลำดับชั้นของเมทริกซ์คือจำนวนแถวหรือหลักที่อิสระเชิงเส้นมากที่สุดในเมทริกซ์ เมทริกซ์ศูนย์มีลำดับชั้นเป็นศูนย์ เมทริกซ์อื่นทุกเมทริกซ์มีลำดับชั้นอย่างน้อยหนึ่ง เมทริกซ์มิติ m × n มีลำดับชั้นได้มากที่สุด min(m, n) นั่นคือ ถ้าเมทริกซ์มีจำนวนแถวน้อยกว่าจำนวนหลัก ลำดับชั้นของเมทริกซ์จะไม่เกินจำนวนแถว สำหรับหลักก็ทำนองเดียวกัน
ลำดับชั้นของเมทริกซ์มักเขียนด้วยคำภาษาอังกฤษ “rank” เป็น rank(A) = x
วิธีหาลำดับชั้น
ต่อไปคือวิธีหาลำดับชั้นของเมทริกซ์ ซึ่งค่อนข้างง่าย ต้องดำเนินการกับเมทริกซ์ให้อยู่ในรูปที่เห็นได้ชัดว่าแถวใดอิสระเชิงเส้น ส่วนใหญ่ทำโดยดำเนินการให้เมทริกซ์อยู่ในรูปแบบขั้นบันได (ใต้เส้นทแยงมุมมีแต่ศูนย์) แล้วจะเห็นว่าเมทริกซ์เป็นอย่างไร มาดูตัวอย่างกันเลย กำหนดเมทริกซ์นี้:
และต้องหาลำดับชั้นของเมทริกซ์ ก่อนอื่นต้องเข้าใจข้อสังเกตเล็ก ๆ ข้อหนึ่ง ถ้ามีสองแถวที่มีแต่จำนวนที่ไม่เป็นศูนย์ ในทางทฤษฎีสองแถวนั้นอาจขึ้นต่อกันเชิงเส้น ซึ่งต้องคำนวณดู แต่ถ้าแถวหนึ่งมีศูนย์อยู่ในตำแหน่งหนึ่ง และอีกแถวหนึ่งไม่มีศูนย์ในตำแหน่งเดียวกัน ก็ยืนยันได้ว่าสองแถวนี้ไม่ขึ้นต่อกัน เพราะไม่มีจำนวนใดที่คูณศูนย์นั้น (หรือคูณทั้งแถว) แล้วได้จำนวนเดียวกับที่อยู่ในอีกแถวหนึ่ง ดังนั้นจะพยายามดำเนินการให้เมทริกซ์อยู่ในรูปแบบขั้นบันไดเสมอ เพื่อให้ได้ศูนย์เหล่านั้น
ย่อหน้าข้างต้นเขียนได้ดังนี้ ถ้า α1, α2 ≠ 0 แล้ว:
จึงพยายามทำให้เมทริกซ์อยู่ในรูปทำนองนี้ เพื่อให้เห็นการขึ้นต่อกันได้ง่าย ดูตัวอย่าง:
นี่คือเมทริกซ์ในรูปแบบขั้นบันได ไม่มีแถวใดขึ้นต่อกันเชิงเส้น เขียนแถวที่สามด้วยสองแถวแรกไม่ได้ เพราะถ้าสัมประสิทธิ์แอลฟาไม่เป็นศูนย์ ตำแหน่งแรก ๆ จะเหลือจำนวนที่ไม่เป็นศูนย์อยู่เสมอ
ขั้นตอนโดยทั่วไปเป็นดังนี้ ขั้นแรกทำให้หลักที่หนึ่งเป็นศูนย์ (ยกเว้นแถวที่หนึ่ง) แล้วดำเนินการต่อให้หลักที่สองเป็นศูนย์ ตามด้วยหลักที่สาม ไปเรื่อย ๆ จนได้รูปแบบขั้นบันได นับแถวที่ไม่เป็นแถวศูนย์ เท่านี้ก็ได้ลำดับชั้นของเมทริกซ์ การดำเนินการต่อไปนี้ใช้ได้โดยไม่ทำให้ลำดับชั้นของเมทริกซ์เปลี่ยน
- สลับแถวสองแถวใด ๆ
- คูณแถวด้วยนิพจน์ใด ๆ ที่ไม่เป็นศูนย์
- นำแถวหนึ่งไปบวกกับอีกแถวหนึ่ง
- การดำเนินการทั้งหมดข้างต้นใช้กับหลักได้ด้วย
ตัวอย่าง
สำหรับเมทริกซ์ข้างต้นดำเนินการดังนี้ พิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างสมาชิก a11 และ a21 จะเห็นว่าเท่ากัน ดังนั้นถ้าต้องการให้ตำแหน่ง a21 เป็นศูนย์ ต้องนำ −1 เท่าของแถวที่หนึ่งไปบวก นำ −1 เท่าของแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สอง (หรือนำแถวที่สองลบด้วยแถวที่หนึ่ง):
ตอนนี้ได้ศูนย์ในตำแหน่งที่ต้องการแล้ว ต่อไปต้องทำให้ตำแหน่ง a31 เป็นศูนย์ ตำแหน่งนี้เป็นหนึ่งเช่นกัน จึงนำแถวที่สามลบด้วยแถวที่หนึ่ง:
ตอนนี้หลักที่หนึ่งเป็นศูนย์แล้ว จึงไปทำหลักที่สอง จะเห็นว่าจำนวน a22 และ a32 เป็นจำนวนตรงข้ามกัน จึงเพียงนำสองแถวมาบวกกัน:
ได้แถวศูนย์หนึ่งแถว การดำเนินการเสร็จแล้ว ได้รูปแบบขั้นบันได ต่อไปเพียงนับแถวที่ไม่เป็นแถวศูนย์ก็ได้ลำดับชั้น ซึ่งเท่ากับ rank A = 2 เมทริกซ์นี้มีลำดับชั้นเป็นสอง
ตัวอย่างที่สอง
ต่อไปลองหาลำดับชั้นของเมทริกซ์ที่ใหญ่ขึ้นอีกเล็กน้อย:
ลำดับชั้นของเมทริกซ์คือจำนวนแถวที่อิสระเชิงเส้นมากที่สุด จึงสลับแถวในเมทริกซ์ได้ตามต้องการ ในที่นี้ควรให้แถวที่ขึ้นต้นด้วยหนึ่งอยู่บนสุด เพื่อให้คำนวณได้ง่ายขึ้น จึงสลับแถวที่หนึ่งกับแถวที่สองได้โดยไม่ต้องกังวล:
ต่อไปทำแบบเดียวกับตัวอย่างที่แล้ว หลักที่หนึ่งต้องมีแต่ศูนย์ (ยกเว้นแถวที่หนึ่ง) จึงนำ −7 เท่าของแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สอง นำ −4 เท่าไปบวกกับแถวที่สาม และนำ −2 เท่าไปบวกกับแถวสุดท้าย แถวที่หนึ่งไม่เปลี่ยน:
สลับแถวอีกครั้ง คราวนี้ควรนำแถวสุดท้ายมาไว้แทนแถวที่สอง เพราะมีสองอยู่ในตำแหน่งที่สอง จึงสลับแถวที่สองกับแถวที่สี่:
แต่จะเห็นว่าใต้สองมีจำนวน −17 และ −19 ซึ่งหารด้วยสองไม่ลงตัวทั้งคู่ ไม่สะดวกเลย จึงคูณแถวที่สามและแถวที่สี่ด้วยสอง:
ต่อไปดำเนินการต่อเพื่อทำให้หลักที่สองเป็นศูนย์ นำ 17 เท่าของแถวที่สองไปบวกกับแถวที่สาม และนำ 19 เท่าไปบวกกับแถวที่สี่:
ตอนนี้ได้จำนวนที่ไม่สะดวกต่อการดำเนินการต่อนัก แต่ก็จัดการได้ หารแถวที่สามด้วย −38:
แล้วคูณแถวที่สามด้วย 60 และนำไปบวกกับแถวที่สี่:
ได้จำนวนที่ไม่สวยนัก แต่ไม่เป็นศูนย์ เมทริกซ์นี้จึงมีลำดับชั้นเป็นสี่ ไม่มีแถวที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้นเลย
ตัวอย่างที่มีพารามิเตอร์
จงหาลำดับชั้นของเมทริกซ์ A ตามค่าของพารามิเตอร์ q
ข้อนี้ยากขึ้นเล็กน้อย เพราะมีพารามิเตอร์ q ต้องหาว่าเมื่อ q มีค่าใด เมทริกซ์มีลำดับชั้นสูงสุด (ถ้ามี) และเมื่อใดมีลำดับชั้นต่ำกว่า ทำตามขั้นตอนปกติ เพียงแต่บางครั้งคำนวณกับ q แทนจำนวนที่กำหนด ขั้นแรกย้ายพารามิเตอร์ q ไปไว้ในตำแหน่งที่สะดวกกว่า คือมุมขวาล่าง จึงสลับแถวที่สองกับแถวที่สาม แล้วสลับหลักที่หนึ่งกับหลักสุดท้าย:
ตอนนี้พารามิเตอร์อยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสมแล้ว ซึ่งจะไม่รบกวนมากนัก แต่หลักที่หนึ่งมีจำนวนที่ไม่สะดวก ส่วนตรงกลางมีหนึ่งอยู่ จึงย้ายไปมุมซ้ายบน คือสลับแถวที่หนึ่งกับแถวที่สอง และสลับหลักที่หนึ่งกับหลักที่สอง:
ตอนนี้ได้เมทริกซ์ที่สะดวกแล้ว คูณแถวที่หนึ่งด้วย −8 และนำไปบวกกับแถวที่สอง:
คูณแถวที่หนึ่งด้วย −5 และนำไปบวกกับแถวที่สาม:
ดี หลักที่หนึ่งเป็นไปตามที่ต้องการแล้ว ต่อไปนำ −1 เท่าของแถวที่สองไปบวกกับแถวที่สาม:
การดำเนินการกับเมทริกซ์เสร็จแล้ว จะเห็นว่าแถวที่หนึ่งและแถวที่สองอิสระเชิงเส้นแน่นอน แต่แถวที่สามอาจขึ้นต่อกันเชิงเส้น แถวนี้จะขึ้นต่อกันเชิงเส้นเมื่อเป็นแถวศูนย์ทั้งแถว นั่นคือเมื่อเลือกพารามิเตอร์ q ให้นิพจน์ q + 11 เท่ากับศูนย์ เห็นได้ว่าถ้า q = −11 แถวนี้จะเป็นแถวศูนย์ จึงขึ้นต่อกันเชิงเส้น
สรุปได้ว่า เมื่อ q = −11 เมทริกซ์มีลำดับชั้นเป็นสอง ในกรณีอื่นมีลำดับชั้นเป็นสาม