✖

ค่าความจริงของรูปแบบของประพจน์

เมื่อนำประพจน์เชิงเดี่ยวมาประกอบกันเป็นรูปแบบของประพจน์ เราอาจพยายามตัดสินว่ารูปแบบนั้นทั้งรูปแบบเป็นจริงหรือเป็นเท็จ

ค่าความจริงของประพจน์

ก่อนอื่นมาทำความเข้าใจให้ชัดว่าค่าความจริงของประพจน์คืออะไร ถ้ามีประพจน์ p เราควรตัดสินได้ว่าประพจน์นั้นเป็นจริงหรือเป็นเท็จ ประพจน์ที่เป็นจริงมีค่าความจริงเป็น T (จริง) และประพจน์ที่เป็นเท็จมีค่าความจริงเป็น F (เท็จ) (บางตำราใช้ 1 และ 0)

การกำหนดค่าความจริงคือกฎ e ที่กำหนดค่า T หรือ F ให้กับประพจน์แต่ละประพจน์ เมื่อเขียน e(p) หมายถึงเราต้องการทราบค่าความจริงของประพจน์ p ถ้า p คือประพจน์ “สองคูณสองเท่ากับสี่” จะได้ e(p) = T เพราะเป็นประพจน์ที่เป็นจริง ถ้า q คือประพจน์ “ช้างเป็นสัตว์เลื้อยคลาน” จะได้ e(q) = F เพราะช้างเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ดังนั้น e เป็นฟังก์ชันที่บอกว่าประพจน์เป็นจริงหรือไม่

ตรงนี้ต้องเข้าใจว่า e ไม่ใช่ฟังก์ชันวิเศษที่รู้ทุกอย่างในโลก ฟังก์ชันนี้ทำงานตามที่เรากำหนดเท่านั้น ฟังก์ชันนี้ไม่รู้ว่าช้างเป็นสัตว์ประเภทใด เราต้องประกาศตั้งแต่ต้นว่าฟังก์ชันกำหนดค่าความจริงทำงานอย่างไร ถ้าเรากำหนดให้ช้างเป็นสัตว์เลื้อยคลาน ฟังก์ชันก็จะให้ค่า e(q) = T

ค่าความจริงของตัวเชื่อม

ในการหาค่าความจริงของรูปแบบของประพจน์ เราต้องรู้ว่าจะหาค่าความจริงของตัวเชื่อมอย่างไร นั่นคือ ถ้ารู้ค่า e(p) และ e(q) แล้ว รูปแบบ p ∧ q p ⇒ q และรูปแบบอื่น ๆ จะมีค่าความจริงเป็นอะไร

ตัวเชื่อมแต่ละตัวทำงานต่างกันและใช้ในสถานการณ์ต่างกัน จึงจะพิจารณาทีละตัว

ค่าความจริงของตัวเชื่อม และ

ประพจน์ที่มีตัวเชื่อม และ เขียนเป็น p ∧ q อ่านว่า “p และ q” ตัวอย่างเช่น รูปแบบ “ประเทศไทยตั้งอยู่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และมีเมืองหลวงคือกรุงเทพมหานคร” ประโยคนี้ทั้งประโยคจะเป็นจริงเมื่อใด

ตัวเชื่อม “และ” ช่วยตอบได้เอง ตัวเชื่อมนี้บอกชัดเจนว่าประพจน์ทั้งข้างซ้ายและข้างขวาต้องเป็นจริง ถ้าประพจน์ p และ q เป็นจริงทั้งคู่ คือ e(p) = T และ e(q) = T ประพจน์ที่มีตัวเชื่อม และ ก็เป็นจริงด้วย ในกรณีอื่น คือเมื่อประพจน์ใดประพจน์หนึ่งเป็นเท็จหรือเป็นเท็จทั้งคู่ รูปแบบทั้งหมดเป็นเท็จ

ตัวอย่างประพจน์ที่มีตัวเชื่อม และ ที่เป็นเท็จ เช่น “เจ้าพระยาเป็นแม่น้ำ และแม่น้ำเจ้าพระยาไหลผ่านประเทศญี่ปุ่น” จริงอยู่ที่เจ้าพระยาเป็นแม่น้ำ แต่ไม่จริงที่แม่น้ำนี้ไหลผ่านประเทศญี่ปุ่น ประพจน์ทั้งหมดจึงเป็นเท็จ

สรุปเป็นตารางได้ดังนี้:

pqp∧qTTTTFFFTFFFF

สองหลักแรกเป็นค่าความจริงของประพจน์ p และ q หลักที่สามเป็นค่าความจริงของรูปแบบ p ∧ q

ค่าความจริงของตัวเชื่อม หรือ

ประพจน์ที่มีตัวเชื่อม หรือ เขียนเป็น p ∨ q อ่านว่า “p หรือ q” ตัวอย่าง: “รัสเซียตั้งอยู่ในทวีปยุโรปหรือทวีปเอเชีย” ประโยคนี้ทั้งประโยคจะเป็นจริงเมื่อใด

สำหรับตัวเชื่อม หรือ ขอเพียงให้มีอย่างน้อยหนึ่งทางเลือกที่เป็นจริงก็พอ ตัวเชื่อม “หรือ” ให้เราเลือก ขอเพียงข้างซ้ายหรือข้างขวาเป็นจริงก็พอ ความต่างเล็กน้อยจากภาษาพูดคือ “หรือ” ในตรรกศาสตร์เป็นจริงแม้ประพจน์ทั้งสองจะเป็นจริงพร้อมกัน ซึ่งไม่ค่อยตรงกับความเคยชิน ในภาษาพูดเรามักใช้ “หรือ” ในความหมายที่ให้เลือกอย่างใดอย่างหนึ่งเท่านั้น คือ “ไม่…ก็…”

มีมุกคลาสสิกเรื่องนี้ ครอบครัวหนึ่งไปเลือกซื้อรถที่เต็นท์รถมือสอง คุณพ่อบอกพนักงานขายว่า “เราตัดสินใจแล้วว่าจะเอารถสีน้ำเงินหรือรถสีแดง” พนักงานขายจึงขายรถให้ทั้งสองคัน มุกนี้แสดงความต่างระหว่าง “หรือ” ในตรรกศาสตร์กับในภาษาพูด คุณพ่อคงหมายถึงว่าจะเลือกรถเพียงคันเดียวจากสองคันนี้ ส่วนพนักงานขายถือว่าการขายให้ทั้งสองคันก็เป็นทางเลือกที่ใช้ได้

ประโยคเรื่องรัสเซียข้างต้นเป็นจริง เพราะประพจน์ทั้งสองเป็นจริง ประโยค “7 หารด้วย 3 ลงตัว หรือ 7 เป็นจำนวนเฉพาะ” เป็นจริง เพราะเจ็ดเป็นจำนวนเฉพาะ ถึงเจ็ดจะหารด้วยสามไม่ลงตัวก็ไม่เป็นไร ตารางค่าความจริง:

pqp∨qTTTTFTFTTFFF

ค่าความจริงของตัวเชื่อม ถ้า…แล้ว

ประพจน์ที่มีตัวเชื่อม ถ้า…แล้ว เขียนเป็น p ⇒ q อ่านว่า “ถ้า p แล้ว q” ตัวอย่างเช่นประโยค “ถ้ากินทุเรียนมาก ๆ แล้วจะปวดท้อง” ประโยคนี้จะเป็นจริงเมื่อใด

ตัวเชื่อม ถ้า…แล้ว เป็นตัวเชื่อมที่หลอกตาที่สุด แม้ในภาษาพูดก็มักเข้าใจผิดและสับสนกับตัวเชื่อม ก็ต่อเมื่อ ลองตอบคำถามว่าบทกลับ q ⇒ p เป็นจริงด้วยหรือไม่

เรารู้ว่าถ้ากินทุเรียนมาก ๆ แล้วจะปวดท้อง แล้วถ้าปวดท้อง แสดงว่ากินทุเรียนมาก ๆ ด้วยหรือ ไม่จริงแน่นอน เราอาจกินอาหารอย่างอื่นแล้วปวดท้องเหมือนกัน หรืออาจปวดท้องจากสาเหตุอื่นโดยสิ้นเชิง บทกลับจึงไม่จำเป็นต้องเป็นจริงไปด้วยโดยอัตโนมัติ ถ้า p ⇒ q เป็นจริงและ q ⇒ p เป็นจริงด้วย จะเป็นประพจน์ที่มีตัวเชื่อม ก็ต่อเมื่อ ดูหัวข้อถัดไป

อีกตัวอย่างหนึ่ง: “ถ้าพรุ่งนี้ฝนตก แล้วสมชายจะพกร่มไปด้วย” ทีนี้ถ้าบอกว่าสมชายพกร่มไปด้วย คำถามคือ วันนั้นฝนตกหรือไม่ หลายคนมักตอบว่าตกแน่นอน ก็สมชายพกร่มไปเพราะฝนจะตก แต่ประโยคเดิมไม่ได้บอกไว้อย่างนั้น

ที่จริงสมชายอาจพกร่มไปเพราะเหตุผลอื่นที่เราไม่รู้ เช่น สมชายอาจพกร่มไปกันแดดทุกครั้งที่ไปเยี่ยมแม่ยาย หรือตัดสินใจจะซื้อร่มคันใหม่และอยากทิ้งคันเก่า ทั้งหมดนี้เป็นเหตุผลที่ฟังขึ้นว่าทำไมสมชายถึงพกร่ม ทั้งที่ฝนอาจไม่ได้ตก

ตอนนี้ตอบได้แล้วว่าประพจน์ที่มีตัวเชื่อม ถ้า…แล้ว จะเป็นจริงเมื่อใด เมื่อประพจน์ทั้งสองเป็นจริง ประพจน์ ถ้า…แล้ว ย่อมเป็นจริงแน่นอน เช่น “ถ้า 42 เป็นจำนวนนับ แล้วเป็นจำนวนบวก” ประพจน์ทั้งสองเป็นจริง ประพจน์ทั้งหมดจึงเป็นจริง อีกตัวอย่างหนึ่งคือ “ถ้า 42 เป็นจำนวนนับ แล้วเป็นจำนวนลบ” ประพจน์นี้เป็นเท็จ เพราะเราพยายามสรุปสิ่งที่ไม่จริงจากสิ่งที่จริง

เหลือกรณีที่ประพจน์แรกเป็นเท็จ ในกรณีนี้ไม่ต้องสนใจค่าความจริงของประพจน์ที่สองแล้ว ถ้าเริ่มจากสิ่งที่ไม่จริง จะพูดเพ้อเจ้ออะไรต่อก็ได้ เช่นประโยค “ถ้า 1 เป็นจำนวนลบ แล้วเราเป็นเทพเจ้าแห่งเสียงหัวเราะ” หรือ “ถ้าแมวเป็นนก แล้วดวงอาทิตย์เป็นสีฟ้า” ในกรณีเหล่านี้ประพจน์ ถ้า…แล้ว เป็นจริงโดยอัตโนมัติ เพียงเพราะเริ่มจากสิ่งที่เป็นเท็จ ตาราง:

pqp⇒qTTTTFFFTTFFT

ค่าความจริงของตัวเชื่อม ก็ต่อเมื่อ

ประพจน์ที่มีตัวเชื่อม ก็ต่อเมื่อ เขียนเป็น p ⇔ q อ่านว่า “p ก็ต่อเมื่อ q” ตัวอย่างเช่น “x หารด้วยสองลงตัวก็ต่อเมื่อ x เป็นจำนวนคู่” ประโยคนี้ทั้งประโยคจะเป็นจริงเมื่อใด

สำหรับตัวเชื่อม ก็ต่อเมื่อ เราคาดหวังว่าประพจน์ทั้งสองไปด้วยกันเสมอ คือจริงทั้งคู่หรือเท็จทั้งคู่ นั่นคือเป็นจำนวนคู่และหารด้วยสองลงตัว หรือไม่เป็นทั้งสองอย่าง ไม่มีกรณีที่ x เป็นจำนวนคู่แต่หารด้วยสองไม่ลงตัว

ตัวอย่าง: “กฤษอ่านหนังสือก็ต่อเมื่อนั่งอยู่ในห้องน้ำ” ประพจน์นี้จะเป็นจริงได้ก็ต่อเมื่อทุกครั้งที่กฤษนั่งอยู่ในห้องน้ำ กฤษต้องอ่านหนังสือ และทุกครั้งที่กฤษอ่านหนังสือ กฤษต้องนั่งอยู่ในห้องน้ำ จะอ่านหนังสือบนเตียงไม่ได้

ประพจน์ที่มีตัวเชื่อม ก็ต่อเมื่อ เขียนด้วยประพจน์ ถ้า…แล้ว สองประพจน์ได้ คือเขียน p ⇔ q ใหม่เป็น p ⇒ q และ q ⇒ p ตาราง:

pqp⇔qTTTTFFFTFFFT

นิเสธ

นิเสธเป็นการดำเนินการกับประพจน์เดียว เขียนแทนด้วย ¬p (ในหนังสือเรียนไทยมักเขียน ∼ p) นิเสธทำให้ข้อความเดิมกลับเป็นตรงข้าม ถ้ามีประพจน์ “สมศรีเป็นนักร้อง” นิเสธของประพจน์นี้คือ “ไม่จริงที่ว่าสมศรีเป็นนักร้อง” หรือพูดสั้น ๆ ว่า “สมศรีไม่ได้เป็นนักร้อง” แทบทุกครั้งเราสร้างนิเสธได้โดยเติม “ไม่จริงที่ว่า…” ไว้หน้าประพจน์

นิเสธทำให้ค่าความจริงกลับกัน คือเปลี่ยน F เป็น T และเปลี่ยน T เป็น F เขียนได้ว่า ¬F = T และ ¬T = F

ระวังกับดักบางอย่าง ให้ข้อความ “ปูนขาวมีสีขาว” นิเสธคืออะไร บางคนอาจคิดว่าเป็น “ปูนขาวมีสีดำ” แต่ไม่ถูก ถ้าใช้หลักข้างต้น นิเสธคือประพจน์ “ไม่จริงที่ว่าปูนขาวมีสีขาว” แล้วแปลว่าปูนขาวต้องเป็นสีดำหรือ ไม่ใช่เลย อาจเป็นสีชมพูอ่อน ๆ ก็ได้

ตารางค่าความจริงของตัวเชื่อมทุกตัว

pqp∧qp∨qp⇒qp⇔qTTTTTTTFFTFFFTFTTFFFFFTT

ค่าความจริงของรูปแบบทั้งหมด

ตอนนี้เราหาค่าความจริงของประพจน์สองประพจน์ที่เชื่อมด้วยตัวเชื่อมได้แล้ว รูปแบบของประพจน์ทั้งหมดก็หาค่าความจริงได้ในทำนองเดียวกัน ถ้ามีรูปแบบ (p ⇒ q) ∧ r ถ้าหาได้ เช่น ว่ารูปแบบ (p ⇒ q) มีค่าความจริงเป็น T ก็จะได้ประพจน์ที่มีตัวเชื่อม และ ธรรมดา T ∧ r ซึ่งเราหาค่าได้แล้ว

เมื่อใช้ตัวเชื่อมอย่างง่ายทีละขั้น ก็จะได้ค่าความจริงของรูปแบบทั้งหมด วิธีที่ใช้บ่อยคือวิธีตาราง ซึ่งจะอธิบายต่อไป

วิธีตาราง

วิธีตารางใช้หาค่าความจริงของรูปแบบที่ซับซ้อน n หลักแรกของตารางเขียนตัวแปรแทนประพจน์ n ตัวที่อยู่ในรูปแบบนั้น หลักถัดไปเขียนรูปแบบย่อยที่อยู่ในรูปแบบนั้นทีละรูปแบบ ดูจากตัวอย่างจะเข้าใจง่ายขึ้น

ให้รูปแบบ (p ∨ q) ∧ (q ⇒ p) เริ่มจากเขียนตัวแปรแทนประพจน์ทั้งหมด คือ p และ q ลงในตารางพร้อมทุกกรณีของค่าความจริง:

pqTTTFFTFF

จากนั้นเพิ่มหลักสำหรับรูปแบบย่อย p ∨ q และ q ⇒ p

pqp∨qq⇒pTTTFFTFF

ต่อไปหาค่าความจริงของรูปแบบเหล่านี้แล้วเติม T หรือ F ลงในหลัก ตารางมีข้อมูลที่จำเป็นครบแล้ว เมื่อหาค่า p ∨ q ในแถวแรก ให้แทน p ด้วย T และแทน q ด้วย T เช่นกัน จะได้ T ∨ T ซึ่งมีค่าเป็น T จึงเขียน T ลงในตาราง:

pqp∨qq⇒pTTTTFFTFF

เติมทั้งตารางด้วยวิธีนี้ทีละช่อง:

pqp∨qq⇒pTTTTTFTTFTTFFFFT

เหลือหาค่าความจริงของรูปแบบทั้งหมด ให้ φ = (p ∨ q) ∧ (q ⇒ p) เพิ่มหลัก φ ลงในตารางแล้วหาค่า โดยใช้สองหลักก่อนหน้า

pqp∨qq⇒pφTTTTTTFTTTFTTFFFFFTF

ตอนนี้ตารางสมบูรณ์แล้ว และบอกค่าความจริงของรูปแบบในทุกกรณีของการกำหนดค่าความจริง เช่น ถ้า e(p) = T และ e(q) = T รูปแบบนี้เป็นจริง ถ้า e(p) = F และ e(q) = T รูปแบบนี้เป็นเท็จ

สังเกตว่าเราพูดว่า “รูปแบบนี้เป็นจริง” เฉย ๆ ไม่ได้ ประโยคนี้ไม่มีความหมาย เพราะถ้าจะบอกว่ารูปแบบเป็นจริง ต้องบอกด้วยว่าเป็นจริงในการกำหนดค่าความจริงแบบใด เราจึงพูดได้ว่า “รูปแบบ φ เป็นจริงในการกำหนดค่าความจริง e1 และเป็นเท็จในการกำหนดค่าความจริง e2”

กรณีเดียวที่พูดได้ว่ารูปแบบเป็นจริงคือเมื่อรูปแบบนั้นเป็นจริงในทุกกรณีของการกำหนดค่าความจริง เช่น รูปแบบ p ∨ ¬p เป็นจริงในทุกกรณี จึงพูดได้ว่ารูปแบบนี้เป็นจริง ในทำนองเดียวกัน รูปแบบที่เป็นเท็จในทุกกรณีก็พูดได้ว่าเป็นเท็จ

รูปแบบเหล่านี้มีชื่อเรียกเฉพาะ รูปแบบที่เป็นจริงในทุกกรณีของการกำหนดค่าความจริงเรียกว่า สัจนิรันดร์ รูปแบบที่ไม่เป็นจริงในกรณีใดเลยเรียกว่าข้อขัดแย้ง

สารบัญ: ตรรกศาสตร์เชิงประพจน์, ค่าความจริงของรูปแบบของประพจน์, ตัวอย่างโจทย์ตรรกศาสตร์เชิงประพจน์