มาตราส่วนแผนที่
แผนที่ทุกแผ่นมีมาตราส่วน ซึ่งช่วยให้แปลงระยะบนแผนที่เป็นระยะจริงได้
มาตราส่วนในฐานะอัตราส่วน
นิยามอย่างง่ายบอกว่ามาตราส่วนคืออัตราส่วนของระยะบนแผนที่ต่อระยะจริง นิยามนี้ไม่แม่นยำนัก นิยามที่แม่นยำกว่าอยู่ท้ายบทความ โดยทั่วไปมาตราส่วนเขียนได้สองแบบ คือมาตราส่วนแบบตัวเลขและมาตราส่วนแบบเส้น มาตราส่วนแบบตัวเลขอยู่ในรูป 1 : 100 เป็นอัตราส่วน แผนที่ : ระยะจริง อัตราส่วนนี้หมายความว่าหนึ่งเซนติเมตรบนแผนที่เท่ากับหนึ่งร้อยเซนติเมตรในความเป็นจริง หรือกล่าวอีกอย่างว่าหนึ่งเซนติเมตรบนแผนที่เท่ากับหนึ่งเมตรในความเป็นจริง แผนที่ที่มีมาตราส่วน 1 : 100 จึงเล็กกว่าของจริงหนึ่งร้อยเท่า
วิธีคำนวณระยะจริง
ตัวอย่างทั่วไป: มีแผนที่มาตราส่วน 1 : 100,000 วัดระยะบนแผนที่ได้ เช่น สี่เซนติเมตร ระยะจริงเท่ากับเท่าใด
ระยะจริงเป็นเซนติเมตรหาได้โดยนำสี่เซนติเมตรคูณด้วยจำนวนหลังเครื่องหมายทวิภาค คือ 100,000 จะได้ระยะจริง ในตัวอย่างนี้ได้ 400,000 cm
โดยทั่วไปเราอยากรู้ระยะในหน่วยอื่น คือเมตรหรือกิโลเมตร ความยาวเป็นเมตรได้จากการนำผลลัพธ์ที่ได้หารด้วยร้อย (เพราะหนึ่งเมตรมีหนึ่งร้อยเซนติเมตร) จะได้ระยะเท่ากับ
ตอบ สี่เซนติเมตรบนแผนที่แทนระยะจริงสี่กิโลเมตร
เครื่องคิดเลขมาตราส่วนแผนที่
ถ้าต้องการแปลงระยะบนแผนที่เป็นระยะจริง ใช้เครื่องคิดเลขต่อไปนี้ได้ ช่องแรกใส่จำนวนตัวที่สองของมาตราส่วน (ถ้าแผนที่มีมาตราส่วน 1 : 1000 ให้ใส่หนึ่งพัน) ช่องที่สองใส่จำนวนเซนติเมตรบนแผนที่ ค่าเริ่มต้นในเครื่องคิดเลขเป็นข้อมูลจากตัวอย่างก่อนหน้า คือมาตราส่วน 1 : 100,000 และ 4 เซนติเมตร
วิธีคำนวณระยะบนแผนที่
บางครั้งต้องคำนวณย้อนกลับ ถ้ารู้ว่าระยะจริงระยะหนึ่งเท่ากับ 15 กิโลเมตร และต้องการรู้ว่าบนแผนที่มาตราส่วน 1 : 30,000 ระยะนี้ยาวเท่าใด ขั้นแรกแปลงกิโลเมตรเป็นเซนติเมตร นำกิโลเมตรคูณด้วยหนึ่งพันจะได้ระยะเป็นเมตร: 15,000 นำจำนวนนี้คูณด้วยร้อยอีกครั้งจะได้ระยะเป็นเซนติเมตร: 1,500,000 ขั้นสุดท้ายนำจำนวนนี้หารด้วยมาตราส่วน คือคำนวณ
นิยามของมาตราส่วนที่แม่นยำขึ้น
วิกิพีเดียบอกว่ามาตราส่วนแผนที่คืออัตราส่วนการย่อของความยาวที่วัดบนแผนที่ต่อความยาวในความเป็นจริง นิยามนี้ต่างจากนิยามตอนต้นบทความอย่างไร
ปัญหาของมาตราส่วนเกี่ยวข้องกับความโค้งของแผนที่ โลกของเราไม่ได้แบน แต่กลม และเราแผ่ผิวทรงกลมให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าโดยไม่บิดเบี้ยวไม่ได้ ถ้าลอกผิวของลูกโลกออกมา กระดาษที่ลอกออกมาก็จะทำให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าไม่ได้ แต่แผนที่ทั่วไปเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า เป็นไปได้อย่างไร คำตอบคือต้องยอมให้ระยะบางระยะบิดเบี้ยว จึงจะสร้างแผนที่รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าจากผิวทรงกลมได้
กล่าวอีกอย่างหนึ่ง ถ้าเราสร้างแผนที่รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาดมหึมาของโลกทั้งใบในอัตราส่วน 1:1 บนแผนที่นี้ก็ยังมีระยะที่ไม่ตรงกับความเป็นจริงอยู่ดี มาตราส่วนแผนที่จึงบอกอัตราส่วนของระยะบนแผนที่ต่อระยะจริงไม่ได้ เพราะแม้แต่แผนที่ที่สร้างในอัตราส่วน 1:1 ก็ยังไม่เป็นเช่นนั้น เห็นปัญหานี้ได้ชัดที่ทวีปแอนตาร์กติกา ซึ่งถ้าปรากฏบนแผนที่ มักดูใหญ่กว่าความเป็นจริง