ตรรกศาสตร์เชิงประพจน์
ตรรกศาสตร์เชิงประพจน์ (ตรรกศาสตร์ทางคณิตศาสตร์) เป็นเครื่องมือในการสื่อความของคณิตศาสตร์ ซึ่งพบได้ทั้งในศัพท์เฉพาะต่าง ๆ และในทฤษฎีบททางคณิตศาสตร์หลากหลายรูปแบบ
ตรรกศาสตร์มีไว้ทำอะไร
ตรรกศาสตร์เป็นศาสตร์ที่ว่าด้วยการให้เหตุผล ค่าความจริง การพิสูจน์ได้ และการแย้งได้ ในทั้งหมดนี้ตรรกศาสตร์สนใจเพียงรูปแบบของข้อความ ไม่สนใจว่าข้อความนั้นกล่าวถึงอะไร และไม่สนใจการตีความทางจิตวิทยาหรือเรื่องทำนองนั้น
ตัวอย่างเช่น ประโยค “2 เป็นจำนวนคู่และเป็นจำนวนคี่” เราสรุปได้ว่าประโยคนี้ทั้งประโยคเป็นเท็จ เพราะ 2 ไม่ใช่จำนวนคี่ เรื่องทำนองนี้คือสิ่งที่ตรรกศาสตร์ศึกษาโดยทั่วไป
ประพจน์
พื้นฐานของตรรกศาสตร์เชิงประพจน์ย่อมเป็นประพจน์ ประพจน์คือประโยคบอกเล่าใด ๆ ที่บอกค่าความจริงได้ ตัวอย่างประพจน์อย่างง่าย:
- กรุงเทพมหานครเป็นเมืองหลวงของประเทศไทย
- จำนวนนับห้าเป็นจำนวนคี่
- HTML เป็นภาษาโปรแกรม
- สองบวกสามเท่ากับหก
ทั้งหมดนี้เป็นประพจน์ ไม่ว่าจะเป็นจริง (สองข้อแรก) หรือเป็นเท็จ (สองข้อหลัง) สิ่งที่ไม่เป็นประพจน์ เช่น ประโยคคำถาม หรือประโยคที่บอกค่าความจริงได้ไม่แน่ชัด ตัวอย่างอีกครั้ง:
- ปีหน้ากรุงเทพมหานครจะยังเป็นเมืองหลวงของประเทศไทยอยู่หรือไม่
- สีเขียวเป็นสีที่สวยที่สุด
ประโยคแรกเป็นประพจน์ไม่ได้ เพราะเป็นประโยคคำถาม ส่วนประโยคที่สองบอกไม่ได้ว่าเป็นจริงหรือเป็นเท็จ ประโยคแบบนี้เรียกว่าสมมติฐาน (ข้อคาดการณ์)
ตรรกศาสตร์ทางคณิตศาสตร์แบบดั้งเดิมจัดการกับประโยคที่คลุมเครืออย่าง “สมชายเป็นคนตัวสูง” หรือ “พิมพ์ร้องเพลงเก่ง” ได้ไม่ดีนัก ข้อความแบบนี้จัดการได้ดีกว่าด้วยตรรกศาสตร์แบบอื่น เช่น ตรรกศาสตร์คลุมเครือ (fuzzy logic) ซึ่งออกแบบมาสำหรับความคลุมเครือโดยเฉพาะ
ประพจน์เชิงเดี่ยว
ในหัวข้อแรกเรามีตัวอย่างประพจน์ “2 เป็นจำนวนคู่และเป็นจำนวนคี่” ประพจน์แบบนี้เรียกว่าประพจน์เชิงประกอบ เพราะที่จริงแล้วเป็นการเชื่อมประพจน์ที่สั้นกว่าสองประพจน์ คือ “2 เป็นจำนวนคู่” และ “2 เป็นจำนวนคี่” ประพจน์ทั้งสองนี้เชื่อมกันด้วยตัวเชื่อม “และ”
ประพจน์เชิงเดี่ยวจึงเป็นประพจน์ที่แยกย่อยต่อไปไม่ได้อีก ในแง่หนึ่งเป็นข้อความที่ง่ายที่สุด ตัวอย่างประพจน์ก่อนหน้านี้ที่จริงเป็นประพจน์เชิงเดี่ยวทั้งหมด:
- กรุงเทพมหานครเป็นเมืองหลวงของประเทศไทย
- จำนวนนับห้าเป็นจำนวนคี่
- HTML เป็นภาษาโปรแกรม
- สองบวกสามเท่ากับหก
ต่อไปเราจะแทนประพจน์เชิงเดี่ยวด้วยอักษรตัวพิมพ์เล็ก ตามธรรมเนียมคือ p, q, r, … และจะเรียกอักษรเหล่านี้ว่า ตัวแปรแทนประพจน์
ตัวเชื่อม
ตรรกศาสตร์ทางคณิตศาสตร์ใช้ตัวเชื่อมชุดหนึ่งเป็นประจำ ตัวเชื่อมพื้นฐานที่เชื่อมประพจน์สองประพจน์มีสี่ตัว:
- p ∧ q คือประพจน์ที่มีตัวเชื่อม และ อ่านว่า “p และ q”
- p ∨ q คือประพจน์ที่มีตัวเชื่อม หรือ อ่านว่า “p หรือ q”
- p ⇒ q คือประพจน์ที่มีตัวเชื่อม ถ้า…แล้ว อ่านว่า “ถ้า p แล้ว q”
- p ⇔ q คือประพจน์ที่มีตัวเชื่อม ก็ต่อเมื่อ อ่านว่า “p ก็ต่อเมื่อ q”
ตัวอย่างการใช้ตัวเชื่อม:
- ในตัวเมืองเชียงใหม่ฝนตก และ แดดออก (ตัวเชื่อม และ)
- ในตัวเมืองเชียงใหม่ฝนตก หรือ แดดออก (ตัวเชื่อม หรือ)
- ร้านข้าวมันไก่หน้าโรงเรียนอร่อยที่สุด และ แม่ค้าใจดีที่สุด (ตัวเชื่อม และ)
- ถ้า กินพริกมาก ๆ แล้ว จะเผ็ดจนน้ำตาไหล (ตัวเชื่อม ถ้า…แล้ว)
- ถ้า x หารด้วยสี่ลงตัว แล้ว ก็หารด้วยสองลงตัวด้วย (ตัวเชื่อม ถ้า…แล้ว)
- กัญญาสวย และ ฉลาด (ตัวเชื่อม และ)
- นักร้องจะประสบความสำเร็จ ก็ต่อเมื่อ หน้าตาดี (ตัวเชื่อม ก็ต่อเมื่อ)
- ถ้าฝนไม่ตก เราก็จะไม่เปียก (ตัวเชื่อม ถ้า…แล้ว)
- ถ้า แมวบินได้ แล้ว ฉันก็เป็นเทพเจ้าแห่งเสียงหัวเราะ (ตัวเชื่อม ถ้า…แล้ว)
ยังมีตัวเชื่อมที่ใช้กันทั่วไปอีกตัวหนึ่ง คือนิเสธ ซึ่งเขียนแทนด้วย ¬p (ในหนังสือเรียนไทยมักเขียน ∼ p)
รูปแบบของประพจน์
เมื่อใช้ตัวแปรแทนประพจน์ (ประพจน์เชิงเดี่ยว) กับตัวเชื่อม เราสร้างประพจน์ที่ซับซ้อนขึ้นได้ ซึ่งจะเรียกว่ารูปแบบของประพจน์ ตัวอย่างทุกข้อในรายการประโยคข้างบนที่จริงเป็นรูปแบบของประพจน์ เพราะเรามีรูปแบบเชิงเดี่ยวสองรูปแบบ เช่น “ในตัวเมืองเชียงใหม่ฝนตก” และ “แดดออก” แล้วนำมาเชื่อมกันด้วยตัวเชื่อม กรณีแรกเชื่อมด้วย “และ” ได้รูปแบบ “ในตัวเมืองเชียงใหม่ฝนตกและแดดออก” กรณีที่สองใช้ “หรือ” ได้รูปแบบ “ในตัวเมืองเชียงใหม่ฝนตกหรือแดดออก”
นิยามรูปแบบของประพจน์อย่างเป็นทางการได้ดังนี้:
- ตัวแปรแทนประพจน์ (ประพจน์เชิงเดี่ยว) ทุกตัวเป็นรูปแบบของประพจน์ (กล่าวให้แม่นยำคือเป็นรูปแบบเชิงเดี่ยว)
- ถ้า A และ B เป็นรูปแบบของประพจน์ แล้ว ¬A (A ∧ B) (A ∨ B) (A ⇒ B) และ (A ⇔ B) ก็เป็นรูปแบบของประพจน์
นิยามนี้สมเหตุสมผล ข้อแรกบอกว่าประพจน์เชิงเดี่ยวทุกประพจน์เป็นรูปแบบของประพจน์ด้วย ดังนั้นถ้ามีประพจน์เชิงเดี่ยวสองประพจน์ เช่น “ในตัวเมืองเชียงใหม่ฝนตก” และ “แดดออก” ก็มีรูปแบบของประพจน์สองรูปแบบด้วย ตอนนี้ใช้ข้อที่สองสร้างรูปแบบที่ซับซ้อนขึ้นได้ เช่น:
- ในตัวเมืองเชียงใหม่ฝนตกและแดดออก
- ในตัวเมืองเชียงใหม่ฝนตกหรือแดดออก
- ถ้าในตัวเมืองเชียงใหม่แดดออก แล้วฝนตก
- ในตัวเมืองเชียงใหม่แดดออกก็ต่อเมื่อฝนตก
แน่นอนว่ารูปแบบของประพจน์ไม่จำเป็นต้องเป็นจริง ตอนนี้เราได้รูปแบบของประพจน์อีกชุดหนึ่งแล้ว จึงสร้างรูปแบบที่ซับซ้อนยิ่งขึ้นได้อีก ให้ A = “ในตัวเมืองเชียงใหม่แดดออกหรือฝนตก” (เรารู้แล้วว่าเป็นรูปแบบของประพจน์) และ B = “มองเห็นรุ้ง” (สมมติว่าในตัวเมืองเชียงใหม่เช่นกัน จะได้ไม่ต้องพูดซ้ำ) แล้วสร้างรูปแบบอื่นได้อีก วงเล็บในประโยคเพียงแสดงว่าตัวเชื่อมเชื่อมส่วนใดบ้าง
- A ∧ B: (ในตัวเมืองเชียงใหม่แดดออกหรือฝนตก) และ (มองเห็นรุ้ง)
- A ∨ B: (ในตัวเมืองเชียงใหม่แดดออกหรือฝนตก) หรือ (มองเห็นรุ้ง)
- A ⇒ B: ถ้า (ในตัวเมืองเชียงใหม่แดดออกหรือฝนตก) แล้ว (มองเห็นรุ้ง)
- A ⇔ B: (ในตัวเมืองเชียงใหม่แดดออกหรือฝนตก) ก็ต่อเมื่อ (มองเห็นรุ้ง)
ทั้งหมดนี้เป็นรูปแบบของประพจน์ เราจึงหยิบรูปแบบใดรูปแบบหนึ่งมาเชื่อมกับรูปแบบอื่นได้อีก แล้วได้ประโยคประหลาดอย่าง “ถ้าในตัวเมืองเชียงใหม่แดดออกหรือฝนตกหรือมองเห็นรุ้ง แล้วแดดออกหรือฝนตกก็ต่อเมื่อมองเห็นรุ้ง”
ในส่วนต่อไปเราจะศึกษาค่าความจริงของรูปแบบของประพจน์
สารบัญ: ตรรกศาสตร์เชิงประพจน์, ค่าความจริงของรูปแบบของประพจน์, ตัวอย่างโจทย์ตรรกศาสตร์เชิงประพจน์