การพิสูจน์คืออะไร
การพิสูจน์เป็นรากฐานของคณิตศาสตร์ทั้งหมด ด้วยการพิสูจน์ เราสร้างพีระมิดทั้งหลังได้จากก้อนหินเพียงไม่กี่ก้อน แถมยังสร้างกลับหัวได้อีกด้วย
ความสำคัญของการพิสูจน์
การพิสูจน์มีความสำคัญในคณิตศาสตร์ด้วยเหตุผลหลายข้อ เหตุผลหลักคือ ถ้าไม่มีการพิสูจน์ เราก็ยืนยันความคิดหรือสมมติฐานที่นึกขึ้นได้ไม่ได้เลย เช่น เราอาจเชื่อว่าจำนวนเฉพาะมีจำนวนจำกัด แต่ถ้าไม่มีการพิสูจน์ ความเชื่อนั้นก็เป็นเพียงข้อความที่ไร้ความหมาย ในทางกลับกัน ข้อความที่ยังไม่ได้พิสูจน์ก็มีความหมายในคณิตศาสตร์ (และที่อื่น) เช่นกัน เพียงแต่ต้องพูดว่า ถ้าสมมติว่าจำนวนเฉพาะมีจำนวนจำกัด แล้ว… ทฤษฎีอื่นบางอย่างจะเป็นจริง
แต่แล้วก็ไม่ควรแปลกใจ ถ้าวันหนึ่งมีคนพิสูจน์ได้ว่าจำนวนเฉพาะมีมากมายไม่สิ้นสุด ดังที่จะแสดงต่อไป แล้วทฤษฎีทั้งหมดของเราก็พังลงเหมือนบ้านไพ่ ด้วยการพิสูจน์ เราจึงสร้างบ้านไพ่ที่ไม่มีวันพังได้
เหตุผลที่สอนการพิสูจน์ในโรงเรียนคือ คนที่เข้าใจการพิสูจน์ก็จะเข้าใจเนื้อหานั้นด้วย โดยทั่วไปยากที่จะเข้าใจเนื้อหาอย่างลึกซึ้งถ้าไม่เข้าใจการพิสูจน์ ผู้เขียนเน้นคำว่า “เข้าใจ” โดยเจตนา เพราะถ้าท่องจำการพิสูจน์ก่อนสอบหนึ่งวัน แล้ววันรุ่งขึ้นก็แค่เทลงกระดาษคำตอบ ก็ไม่ได้แปลว่าเข้าใจเรื่องนั้นมากขึ้น
การพิสูจน์จึงตอบคำถาม “ทำไมถึงเป็นอย่างนี้” ในการเรียนเนื้อหาใด ๆ ถ้าเข้าใจว่าทำไมสิ่งนั้นจึงเป็นจริง ก็จะจำได้ง่ายขึ้น และเมื่อเวลาผ่านไปจะเข้าใจเนื้อหานั้นดีกว่าคนที่เรียนแบบ “ท่องไปสอบ สอบเสร็จลืม” แน่นอน คำถามคือนี่เป็นเป้าหมายของเราหรือไม่
การพิสูจน์คืออะไร
ในตรรกศาสตร์ทางคณิตศาสตร์ นิยามการพิสูจน์อย่างเป็นทางการด้วย เช่น การอนุมานเชิงวากยสัมพันธ์ แต่ในที่นี้ใช้นิยามที่ง่ายกว่ามากก็พอ
ตอนเริ่มต้นการพิสูจน์ทุกครั้ง ต้องมีข้อความที่ต้องการพิสูจน์ ให้แทนข้อความนี้ด้วยสัญลักษณ์วิเศษ ϕ ซึ่งเป็นอักษรกรีก อ่านว่า “ฟี” นอกจากนี้ต้องมีเซตของสัจพจน์และข้อสมมติ เขียนแทนด้วย Ax ซึ่งใช้พิสูจน์ข้อความ ϕ เซตของสัจพจน์คือสิ่งที่เรารู้อยู่แล้ว หรือสิ่งที่สมมติว่าเป็นจริง เช่น “จำนวนคู่ทุกจำนวนหารด้วยสองลงตัว” นอกจากนี้ เซตนี้ยังอาจมีสูตรสำหรับจัดรูปนิพจน์ซึ่งพิสูจน์ไว้ที่อื่นแล้ว และสมมติว่าเป็นจริง เช่น:
ต่อไปจะจัดรูปข้อความในเซต Ax ทีละขั้นจนได้ข้อความ ϕ ทุกขั้นต้องถูกต้องตามหลักตรรกศาสตร์ คือเป็นไปตามตรรกศาสตร์เชิงประพจน์พื้นฐาน เช่น ถ้าต้องการพิสูจน์สูตรข้างต้น ให้เริ่มจากนิพจน์
แล้วจัดรูปด้วยการแปลงที่สมมูลกันจนได้นิพจน์ทางข้างขวา ดังนี้:
ขั้นแรกเขียนเลขยกกำลังเป็นผลคูณ ขั้นที่สองคูณกระจายวงเล็บ ขั้นที่สามรวมพจน์ที่เหมือนกัน และขั้นสุดท้ายเขียนผลคูณเป็นเลขยกกำลัง แต่ละขั้นเป็นการจัดรูปพื้นฐานที่ทำได้ โดยสมมติว่าการจัดรูปพื้นฐานแต่ละอย่างนี้อยู่ในเซต Ax
สิ่งสำคัญคือทุกขั้นต้องถูกต้อง และต้องมาจากสิ่งที่เรารู้แล้ว การพิสูจน์เชิงคณิตศาสตร์คล้ายวิวัฒนาการ คือเปลี่ยนนิพจน์หนึ่งเป็นอีกนิพจน์หนึ่งด้วยการเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ทีละขั้น
การพิสูจน์ที่ชัดเจน
การพิสูจน์ที่ชัดเจน (trivial) เป็นศัพท์เฉพาะของการพิสูจน์ที่ยาวเกินกระดาน จึงข้ามไป แล้วให้นักศึกษาไปอ่านจากเอกสารประกอบการเรียนเป็นการบ้าน :-) พูดจริงจังคือ การพิสูจน์ที่ชัดเจนคือการพิสูจน์ที่โดยทั่วไปได้จากบทนิยามบางข้อในขั้นเดียวที่เห็นได้ชัด
ลองดูตัวอย่าง ให้เซตของจำนวนนับ คือเซตของจำนวน ℕ = {1, 2, 3, …} จะกล่าวได้ว่าเศษส่วนทุกจำนวนที่อยู่ในรูป:
เป็นเศษส่วนที่มีความหมาย คือไม่มีคู่ของจำนวน q และ p ใดที่ทำให้เศษส่วนนี้ไม่มีความหมาย จะพิสูจน์อย่างไร ก่อนอื่นต้องรู้ว่าเศษส่วนไม่มีความหมายเมื่อใด เศษส่วนไม่มีความหมายเมื่อตัวส่วนเป็นศูนย์ (หารด้วยศูนย์ไม่ได้) จึงต้องพิสูจน์ว่า p ≠ 0 สำหรับทุกค่า p ที่เป็นไปได้ แต่เรารู้ว่า p เป็นจำนวนนับ ซึ่งนิยามไว้ว่า ℕ = {1, 2, 3, …} เซตของจำนวนนับไม่มีศูนย์ ดังนั้น p ไม่เท่ากับศูนย์เสมอ
เท่านี้ก็พิสูจน์เสร็จ เรารู้แล้วว่าถ้าทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นจำนวนนับ เศษส่วนจะมีความหมาย
การพิสูจน์ที่ชัดเจนมักชัดเจนจริง แต่เฉพาะเมื่อรู้บริบทรอบข้าง เช่น ถ้าไม่เข้าใจคำว่าเซต หรือไม่รู้ว่า p เป็นสมาชิกของเซต ℕ หมายความว่าอะไร การพิสูจน์นี้ก็ไม่ชัดเจนสำหรับเรา ลักษณะเด่นของการพิสูจน์ที่ชัดเจนจึงไม่ใช่ความง่าย แต่เป็นความสั้น และการที่ได้มาง่าย ๆ จากบริบทบางอย่าง (ซึ่งจะยากแค่ไหนก็ได้)
ตัวอย่างค้าน
ตัวอย่างค้านน่าจะเป็นวิธีที่ง่ายที่สุดในการพิสูจน์ว่าข้อความใดไม่เป็นจริง คำสำคัญคือคำว่า ไม่ ตัวอย่างค้านชี้ให้เห็นกรณีที่ข้อความนั้นไม่เป็นจริงได้ แต่โดยทั่วไปตัวอย่างมากเท่าใดก็ไม่พอ เมื่อมีสมาชิกที่ต้องทดสอบมากมายไม่สิ้นสุด
ตัวอย่าง: “จำนวนนับทุกจำนวนมากกว่าสิบ” จะพิสูจน์ว่าข้อความนี้ไม่จริงได้อย่างไร ตัวอย่างค้านของข้อความนี้คือ เช่น ห้า ห้าเป็นจำนวนนับและไม่มากกว่าสิบ แต่จะพิสูจน์ข้อความโดยยกจำนวนนับหลายจำนวนที่มากกว่าสิบไม่ได้ จะพูดว่า “จำนวนนับ 11, 12, 13, 123 และ 5,345 มากกว่า 10 ข้อความนี้จึงเป็นจริง” ไม่ได้ เพราะเพียงเลือกตัวอย่างไม่กี่ตัวที่ข้อความเป็นจริง ซึ่งไม่ได้บอกอะไรเลยเกี่ยวกับจำนวนอื่นที่ไม่ได้กล่าวถึง
ตัวอย่างที่สอง: ผู้ชายทุกคนที่สูงกว่าสองเมตรมีตาสีน้ำตาลหรือสีฟ้า คงมีน้อยคนที่หาตัวอย่างค้านได้ แล้วสิ่งนี้บอกอะไรเกี่ยวกับข้อความนี้ ไม่บอกอะไรเลย การที่หาตัวอย่างค้านไม่ได้ไม่ได้แปลว่าข้อความนั้นเป็นจริง ตัวอย่างค้านอาจมีอยู่ที่ไหนสักแห่ง เพียงแต่เรายังหาไม่เจอ การหาตัวอย่างค้านไม่ได้จึงไม่ได้พิสูจน์ว่าข้อความนั้นเป็นจริง
การพิสูจน์โดยตรง
การพิสูจน์แบบพื้นฐานคือการพิสูจน์โดยตรง ดำเนินไปตามบทนิยามตรง ๆ และจัดรูปข้อความเริ่มต้นจนได้ข้อความที่ต้องการ โดยทั่วไปข้อความที่ต้องการพิสูจน์อยู่ในรูป A ⇒ B เมื่อ A เป็นจุดเริ่มต้นหรือข้อสมมติ และ B เป็นข้อความที่ต้องการพิสูจน์ ถ้า A เป็นจริง แล้ว B เป็นจริง หลายครั้งโจทย์ให้มาแค่ข้อความ B คือสิ่งที่ต้องพิสูจน์ ส่วนข้อความ A ต้องเลือกเองให้เหมาะสม
ต่อจากนั้นใช้ตัวเชื่อม ถ้า…แล้ว ได้ข้อความใหม่ทีละข้อความ จนข้อความสุดท้ายคือ B เขียนเป็นแผนภาพได้ดังนี้:
ตัวอย่างเช่น จะพิสูจน์ว่าข้อความต่อไปนี้เป็นจริง
ทีละขั้น:
- เนื่องจาก a>1 จึงได้ว่า a>0 และ a ≠ 0 ด้วยแน่นอน (ที่จริงคือทำเงื่อนไขให้อ่อนลง)
- เนื่องจาก a ไม่เท่ากับศูนย์และเป็นบวก จึงคูณทั้งอสมการด้วยตัวแปร a ได้โดยไม่ต้องกังวล ถ้า a เป็นศูนย์ อสมการแบบไม่รวมเท่ากับจะไม่เป็นจริงอีกต่อไป (จะได้ 0>0) ถ้าเป็นลบ ต้องกลับเครื่องหมายอสมการ เมื่อคูณด้วยตัวแปร a แล้วได้ a2>a
- ตอนนี้รู้ว่า a>1 และรู้ว่า a2>a เมื่อรวมสองข้อความนี้เข้าด้วยกันจะได้ a2>a>1
- จากนั้นเพียงตัดนิพจน์ตรงกลางออก จะได้ a2>1 ทำได้เพราะ a มากกว่าหนึ่ง และ a2 มากกว่า a ถ้า a2 มากกว่า a และ a มากกว่าหนึ่ง แล้ว a2 ย่อมมากกว่าหนึ่งแน่นอน
เขียนเป็นสัญลักษณ์ได้ดังนี้:
การพิสูจน์โดยอ้อม
การพิสูจน์โดยอ้อมใช้สมบัติของประพจน์ที่มีตัวเชื่อม ถ้า…แล้วมากขึ้น ถ้าต้องพิสูจน์ข้อความในรูป A ⇒ B เราใช้แย้งสลับที่แล้วพิสูจน์
บางครั้งวิธีนี้สะดวกกว่าการพิสูจน์โดยตรง การพิสูจน์โดยข้อขัดแย้งก็ใช้วิธีคล้ายกัน และการพิสูจน์โดยอ้อมทุกแบบเปลี่ยนเป็นการพิสูจน์โดยข้อขัดแย้งได้ ลองพิสูจน์ข้อความต่อไปนี้โดยอ้อม
เขียนแย้งสลับที่ของข้อความนี้:
ถ้า a ≠ b เขียน b เป็นผลบวก b = a + x ได้ โดย x แทนระยะห่างจาก a ถึง b นิพจน์จะเปลี่ยนเป็น:
ตัด a ที่ตัดได้ออก:
เนื่องจาก x ≠ 0 จึงได้ −x ≠ 0 ด้วย ประพจน์ ถ้า…แล้ว นี้จึงเป็นจริง เป็นอันพิสูจน์ข้อความแล้ว ดังนั้นข้อความเดิมก็เป็นจริงด้วย
เทคนิคการพิสูจน์อื่น ๆ เช่น การพิสูจน์โดยข้อขัดแย้งที่กล่าวถึงแล้ว หรือการพิสูจน์โดยอุปนัยเชิงคณิตศาสตร์
สารบัญ: การพิสูจน์คืออะไร, การพิสูจน์โดยข้อขัดแย้ง, อุปนัยเชิงคณิตศาสตร์