✖

การจัดรูปสูตรให้ตัวแปรอยู่ข้างเดียว

บทความนี้อธิบายวิธีเขียนตัวแปรตัวหนึ่งในรูปของตัวแปรอื่นจากความสัมพันธ์หรือเศษส่วนที่ซับซ้อน เทคนิคนี้ใช้มากเป็นพิเศษเมื่อทำงานกับสูตรต่าง ๆ ที่มีตัวแปรหลายตัว และเมื่อใช้ร่วมกับสูตรอื่น ๆ ก็ทำเรื่องน่าทึ่งได้ เหมือนได้ทุกอย่างมาจากความว่างเปล่า

นิพจน์เชิงเส้นอย่างง่าย

ให้สูตร ax + b = c จะจัดรูปสูตรสมมตินี้ให้เหลือ x ข้างเดียวได้อย่างไร เริ่มเสมอด้วยการย้ายพจน์ทุกพจน์ที่มีตัวแปรที่ต้องการไว้ข้างซ้าย และพจน์ที่เหลือไว้ข้างขวา ตามทฤษฎีแล้วจะไว้ข้างใดก็ได้ แต่โดยธรรมเนียมจะให้ตัวแปรที่ต้องการอยู่ข้างซ้าย ก่อนอื่นจึงย้าย b ไปข้างขวา คือบวกทั้งสองข้างของสมการด้วย −b:

ax+b=c/−bax=c−b

ตอนนี้พจน์ที่มีตัวแปรอยู่ข้างเดียวแล้ว แต่ยังมี a ติดอยู่ จะกำจัดออกอย่างไรให้เรียบร้อย ต้องทำอะไรกับนิพจน์ ax จึงจะเหลือแค่ x ใช่แล้ว หารนิพจน์นี้ (และจึงต้องหารสมการทั้งสมการ) ด้วย a หรือคูณด้วย 1a โดย a ต้องไม่เท่ากับศูนย์ (หารด้วยศูนย์ไม่ได้) เมื่อทำเช่นนั้นจะได้:

ax=c−b⋅1a(a≠0)x=c−ba

เสร็จแล้ว อีกตัวอย่างหนึ่ง:

2ax−3bx=10a

ต้องจัดรูปให้เหลือ x ข้างเดียวเช่นกัน พจน์ที่มีตัวแปรอยู่ข้างซ้ายแล้ว จึงประหยัดแรงไปได้บ้าง แต่ปัญหาคือมีพจน์ที่มีตัวแปรสองพจน์ แก้ได้ด้วยการดึงตัวร่วม ดึง x ออกจากข้างซ้ายของสมการ จะได้:

2ax−3bx=10ax(2a−3b)=10a

ในตัวอย่างก่อนหน้า เมื่อมีนิพจน์ ax และต้องการเพียง x เราคูณทั้งสมการด้วย 1a ตอนนี้ในสมการมีนิพจน์ x(2a − 3b) และต้องการหา x อีกเช่นกัน จึงทำแบบเดียวกัน คือหารทั้งสมการด้วยนิพจน์ (2a − 3b) ไม่ต้องกลัว หารสมการด้วยนิพจน์ในวงเล็บทั้งก้อนได้จริง ๆ เพียงแต่ต้องมีเงื่อนไข 2a − 3b ≠ 0

x(2a−3b)=10a/⋅12a−3bx=10a2a−3b

เศษส่วน

ถ้านิพจน์มีเศษส่วน ก็ใช้การแปลงสมการแบบเดิม เพียงแต่ต้องระวังไม่ให้หารหรือคูณด้วยศูนย์โดยไม่ตั้งใจ ตัวอย่าง:

ax=bc

ต้องการให้เหลือ x ข้างเดียว คูณทั้งสมการด้วย x โดยต้องเพิ่มเงื่อนไข x ≠ 0 ซึ่งเป็นจริงอยู่แล้ว เพราะในสมการมีเศษส่วน ax และ x อยู่ในตัวส่วน ซึ่งหารด้วยศูนย์ไม่ได้ จะได้สมการ:

ax=bc/⋅x(x≠0)a=bxc/⋅c(c≠0)ac=bx⋅1b(b≠0)acb=xx=acb

สรุปคือ เมื่อจัดรูปให้ตัวแปรอยู่ข้างเดียว ให้ใช้การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกันตามปกติ