✖

สัญลักษณ์ทางคณิตศาสตร์

คณิตศาสตร์เต็มไปด้วยสัญลักษณ์หลากหลาย ซึ่งคนทั่วไปอาจหลงทางได้ง่าย บทความนี้พยายามรวบรวมและอธิบายอย่างน้อยสัญลักษณ์พื้นฐานที่พบได้แทบทุกที่ในคณิตศาสตร์

รายการสัญลักษณ์

  • +, −, · , /: สัญลักษณ์พื้นฐานของการดำเนินการทั่วไป คือการบวก การลบ การคูณ และการหาร เครื่องหมายคูณมักใช้ดอกจัน * หรือจุดธรรมดา “.” ก็มี ยากที่จะบอกว่าแบบใดถูกต้อง เพราะมาตรฐาน หลักการจัดพิมพ์ และธรรมเนียมไม่ตรงกัน ถ้าโปรแกรมเอื้ออำนวย มักใช้จุดกึ่งกลางบรรทัด · ส่วนการหารใช้ทับ (/) หรือทวิภาค : หรือเครื่องหมายทวิภาคที่มีขีดตรงกลาง ÷ ในหนังสือเรียนไทยระดับประถมและมัธยมต้นใช้ × และ ÷ เป็นหลัก ส่วนทวิภาคใช้เขียนอัตราส่วน

  • () [] {}: วงเล็บสามแบบ ใช้ต่างกัน วงเล็บเล็กใช้กำหนดลำดับการดำเนินการและรวมนิพจน์เข้าด้วยกัน ถ้าเขียนว่า:

    1+2/3+4

    อาจไม่ชัดเจนว่าหมายถึงอะไร เพราะเขียนแบบนี้หมายถึงหนึ่งบวกสองส่วนสาม บวกสี่ ถ้าต้องการให้เป็นเศษส่วนก้อนเดียว ต้องใช้วงเล็บเล็ก:

    (1+2)/(3+4)

    วงเล็บเหลี่ยมใช้ เช่น เป็นวงเล็บชั้นนอกเมื่อมีวงเล็บซ้อนกัน หรือใช้เขียนช่วงปิด ส่วนจุดที่มีพิกัด x = 10 และ y = 12 เขียนด้วยวงเล็บเล็กเป็น (10, 12)

  • x2 ตัวยกใช้เขียนเลขยกกำลัง นิพจน์ x2 ข้างต้นเขียนกระจายได้เป็น x · x นิพจน์ที่อยู่ในตำแหน่งตัวยกเรียกว่าเลขชี้กำลัง

  • : เครื่องหมายรากที่สอง หมายถึงฟังก์ชันผกผันของการยกกำลัง สำหรับรากที่สองจะได้ว่า:

    x⋅x=x

  • % เป็นเครื่องหมายร้อยละ ในคณิตศาสตร์ก็ใช้คำนวณเรื่องร้อยละเช่นกัน ไม่มีอะไรซับซ้อนไปกว่านั้น

  • |x|: เส้นตั้งแทนค่าสัมบูรณ์ ค่าสัมบูรณ์ทำให้จำนวนลบกลายเป็นจำนวนบวก เช่น |−5| = 5 ในเรขาคณิต เส้นตั้งยังใช้แทนระยะห่างระหว่างจุดสองจุดได้ด้วย ถ้ามีจุด A และ B ระยะห่างระหว่างสองจุดนี้เขียนแทนด้วย |AB|

  • !: เครื่องหมายอัศเจรีย์แทนแฟกทอเรียล แฟกทอเรียลให้ผลคูณของจำนวนนับทุกจำนวนที่น้อยกว่าหรือเท่ากับจำนวนที่กำหนด เครื่องหมายอัศเจรีย์เขียนหลังนิพจน์ที่ต้องการหาแฟกทอเรียล ตัวอย่าง: 5! = 5 × 4 × 3 × 2 × 1 = 120

  • π เป็นค่าคงตัวทางคณิตศาสตร์ที่รู้จักกันดี π อ่านว่า “พาย” ใช้มากในตรีโกณมิติและการเขียนรูป เพราะใช้คำนวณ เช่น ความยาวเส้นรอบวงและพื้นที่ของวงกลม สัญลักษณ์ π เป็นอักษรกรีก ค่าโดยประมาณคือ 3.1415… เนื่องจากเป็นจำนวนอตรรกยะ จึงเขียนค่าทั้งหมดออกมาไม่ได้

  • e เป็นค่าคงตัวทางคณิตศาสตร์ที่สำคัญอีกตัวหนึ่ง เรียกว่าจำนวน e หรือจำนวนออยเลอร์ ตั้งชื่อตามเลออนาร์ด ออยเลอร์ นักคณิตศาสตร์คนสำคัญชาวสวิส จำนวนออยเลอร์ใช้มากที่สุดในลอการิทึม ลอการิทึมธรรมชาติมีฐานเป็นจำนวนออยเลอร์ เช่นเดียวกับพาย จำนวนออยเลอร์เป็นจำนวนอตรรกยะ จึงเขียนค่าทั้งหมดออกมาไม่ได้เช่นกัน ค่าโดยประมาณคือ 2.71…

  • Df และ Rf แทนโดเมนและเรนจ์ของฟังก์ชัน โดเมนคือเซตของสมาชิกที่เลือกเป็นค่าตัวแปรของฟังก์ชันได้ เรนจ์คือเซตของค่าทั้งหมดที่ค่าของฟังก์ชันเป็นได้

  • (12) คือสัมประสิทธิ์ทวินาม ดูคล้ายเศษส่วนที่ไม่มีเส้นคั่น แต่มีวงเล็บครอบ วงเล็บนี้ต้องเขียนเสมอ ไม่เขียนเป็นแค่จำนวนสองจำนวนเฉย ๆ สัมประสิทธิ์ทวินามใช้เขียนจำนวนการจัดหมู่ให้สั้นลง

  • ℕ, ℤ, ℚ, ℝ, ℂ เป็นเซตมาตรฐานที่ใช้ในคณิตศาสตร์ จากซ้ายไปขวาคือ จำนวนนับ จำนวนเต็ม จำนวนตรรกยะ จำนวนจริง และจำนวนเชิงซ้อน

  • ⊆ , ∈ , × เป็นตัวดำเนินการที่ใช้ในทฤษฎีเซต จากซ้ายไปขวาคือ สับเซต สัญลักษณ์การเป็นสมาชิกของเซต และผลคูณคาร์ทีเซียน

  • f′ (ที่จริงคือขีดเล็ก ๆ นั้น) แทนอนุพันธ์ของฟังก์ชัน f

  • ∧ , ∨ , ⇒ , ⇔ , ¬ เป็นสัญลักษณ์ที่ใช้ในตรรกศาสตร์เชิงประพจน์ จากซ้ายไปขวาคือ และ หรือ ถ้า…แล้ว ก็ต่อเมื่อ และนิเสธ

  • ∑i=1nai เป็นสัญลักษณ์แทนการบวก (ซิกมา) แทนผลบวกของพจน์ของลำดับ ai สัญลักษณ์นี้ดูน่ากลัวพอสมควร แต่ไม่ได้ซับซ้อนอะไร การบวกเริ่มที่ i = 1 แล้วบวกค่าของพจน์ ai ไปทีละพจน์ และเพิ่มค่าของตัวแปร i ทีละหนึ่ง จนกว่าค่าของ i จะเท่ากับตัวเลขด้านบน คือ n ผลที่ได้คือการบวกพจน์ของลำดับทีละพจน์:

    ∑i=1nai=a1+a2+…+an

    สมมติว่ามีลำดับ ai = i คือลำดับ 1, 2, 3, … จะเขียนผลบวกของห้าพจน์แรกของลำดับนี้อย่างไร

    ∑i=15ai=1+2+3+4+5=15

  • ∏i=1nai เป็นสัญลักษณ์แทนการคูณ (ผลคูณ) ทำงานเหมือนสัญลักษณ์แทนการบวกข้างต้น เพียงแต่การดำเนินการภายในไม่ใช่การบวก แต่เป็นการคูณ สัญลักษณ์นี้ให้ผลคูณของพจน์ที่กำหนดของลำดับ (ส่วนซิกมาให้ผลบวก) ดังนั้นผลคูณของห้าพจน์แรกของลำดับ ai = i ข้างต้นเป็นดังนี้:

    ∏i=15ai=1×2×3×4×5=120