✖

อัตราส่วน

โดยทั่วไปใช้อัตราส่วนเมื่อต้องการระบุปริมาณของสาร A เทียบกับสาร B เช่น สาร A ต้องมีเป็นสองเท่าหรือครึ่งหนึ่งของสาร B เป็นต้น แน่นอนว่าอัตราส่วนไม่จำเป็นต้องเป็นของสารเพียงสองชนิด อาจมีหลายชนิดก็ได้

อัตราส่วนเป็นค่าเปรียบเทียบ

อัตราส่วนเป็นค่าเปรียบเทียบเสมอ ไม่ใช่ปริมาณสัมบูรณ์ ถ้าในสูตรอาหารเขียนว่า “ใส่น้ำตาลครึ่งกิโลกรัมและเนื้อหมูหนึ่งส่วนสี่กิโลกรัม” จะต่างจากการเขียนว่า “ใส่เนื้อหมูเล็กน้อยและน้ำตาลเป็นสองเท่าของเนื้อหมู” กรณีแรกเราต้องซื้อน้ำตาลครึ่งกิโลกรัมเท่านั้น แต่กรณีที่สองขอเพียงมีน้ำตาลเป็นสองเท่าของเนื้อหมูก็พอ แต่ไม่ว่ากรณีใดก็คงได้อาหารที่กินไม่ลง

อัตราส่วนมักเขียนด้วยเครื่องหมายทวิภาค เช่น 1:2 หรือ 5:4 สัญลักษณ์นี้หมายความว่าอย่างไร แบบแรกหมายความว่าสารชนิดแรกต้องมีปริมาณครึ่งหนึ่งของสารชนิดที่สอง แบบที่สองบอกว่าในชามต้องมีสาร A 5 ส่วน ขณะที่สาร B มีเพียง 4 ส่วน (ส่วนละเท่ากัน)

ถ้าจะผสมเครื่องดื่ม “ชาเย็นสูตรพิเศษ” ซึ่งมีอัตราส่วนของชาต่อนมเป็น 5:2 หมายความว่าเทชา 500 มิลลิลิตรและนม 200 มิลลิลิตร เนื่องจากเป็นอัตราส่วน จึงทำตามสูตรได้เช่นกันถ้าเทชา 250 มิลลิลิตรและนม 100 มิลลิลิตร สรุปคือขอให้ชามีมากเป็น 2.5 เท่าของนมก็พอ ได้ตัวเลข 2.5 มาจากการหาร 5 ÷ 2 ดังนั้นถ้าอัตราส่วนของสาร A ต่อ B เป็น 5:1 หมายความว่าสาร A ต้องมีมากเป็น 5 เท่าของสาร B (5÷1) อัตราส่วน 7:3 สาร A จะมีมากเป็นประมาณ 2.3 เท่า (7÷3) อัตราส่วน 1:1 สารทั้งสองมีเท่ากัน และสุดท้าย อัตราส่วน 2:3 สาร B มีมากเป็น 1.5 เท่าของสาร A (3 ÷ 2) หรือสาร A มีเพียงประมาณ 0.67 เท่าของสาร B (2 ÷ 3)

ตัวอย่าง

ในกระเป๋าสตางค์มีเงิน 1,000 บาทเป็นแบงก์ย่อย ที่บ้านมีเด็กขยันสองคนที่ช่วยกันขุดแปลงผักในสวนตลอดวันเสาร์ เนื่องจากต้นทำงานเร็วกว่าภูมิ ต้นจึงควรได้เงินมากกว่า โดยแบ่งในอัตราส่วน 7:3 ถ้าไม่ขี้เหนียวและให้เงินทั้ง 1,000 บาท แต่ละคนจะได้ค่าแรงเท่าไร

คำนวณได้ง่าย อัตราส่วนคือ 7:3 นั่นคือต้นได้ 7 ส่วน ส่วนภูมิได้เพียง 3 ส่วน บวกจำนวนส่วนเข้าด้วยกัน 7 + 3 = 10 แล้วนำจำนวนนี้ไปหารเงิน 1,000 บาทที่จะให้: 1000÷10=100 จะได้ว่าเงินหนึ่งส่วนเท่ากับกี่บาท ต้นได้เจ็ดส่วน: 100 × 7 = 700 และภูมิได้สามส่วน: 3 × 100 = 300 เท่านี้ก็เสร็จ ต้นได้ 700 บาทและภูมิได้ 300 บาท

นี่คือวิธีที่ง่ายที่สุดในการแก้โจทย์อัตราส่วน ที่จริงอัตราส่วนเพียงบอกส่วนต่าง ๆ ของสิ่งทั้งหมดสิ่งหนึ่ง ถ้าอัตราส่วนเป็น 1:2 หมายความว่าในทั้งหมดมีสาร A อยู่ 1/3 และสาร B อยู่ 2/3 ซึ่งก็คือเศษส่วนที่เขียนอีกแบบหนึ่ง ตัวส่วนหาได้จากการบวกทุกส่วนของอัตราส่วน และตัวเศษคือแต่ละจำนวนในอัตราส่วน ถ้าบวกทุกส่วนเข้าด้วยกันต้องได้ทั้งหมด คือ 1 ในที่นี้ 1/3 + 2/3 = 3/3 = 1 เขียนเป็นร้อยละก็ได้ คือประมาณ 33.3% และ 66.7% อีกตัวอย่างหนึ่งที่ง่าย:

พลอยกับกฤษเป็นเพื่อนกันมาตั้งแต่เด็ก แต่น่าเสียดายที่ทั้งสองเข้ามหาวิทยาลัยคนละแห่ง และไม่ได้เจอกันนาน พลอยเรียนประวัติศาสตร์ ส่วนกฤษเรียนคณิตศาสตร์และฟิสิกส์ หลายปีต่อมาทั้งสองนัดเจอกันที่ร้านกาแฟร้านโปรดและคุยกันเพลิน พลอยเล่าให้กฤษฟังว่าตั้งแต่ไม่ได้เจอกัน เธอไปเที่ยวมาแล้วสิบหกจังหวัด (พลอยชอบเดินทางมาก) แต่กฤษเจ้าเล่ห์ ไม่ยอมบอกจำนวนจังหวัดที่ตัวเองไปมาตรง ๆ บอกเพียงว่าอัตราส่วนของจำนวนจังหวัดที่เธอไปต่อจำนวนจังหวัดที่เขาไปเป็น 8:3 คนเรียนคณิตศาสตร์ก็แบบนี้แหละ แต่พลอยก็ฉลาดไม่แพ้กัน จึงเริ่มคำนวณ: สิบหกจังหวัดของฉันตรงกับเลขแปดในอัตราส่วนที่กฤษบอก ถ้าอยากรู้ว่าหนึ่งส่วนของอัตราส่วนเท่ากับกี่จังหวัด ต้องหาร 16÷8=2 หนึ่งส่วนจึงเท่ากับสองจังหวัด กฤษมีสามส่วน จำนวนจังหวัดที่กฤษไปจึงเป็นสองคูณสาม ได้หก กฤษยอมรับว่าถูกต้องแล้วสั่งกาแฟอีกแก้ว หลังจากวันนั้นจำนวนจังหวัดของแต่ละคนเพิ่มขึ้นอีกหนึ่ง แต่นั่นเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

แอนทำงานเป็นพนักงานร้านน้ำปั่นแห่งหนึ่ง เย็นวันหนึ่งมีลูกค้าชายคนหนึ่งมาที่เคาน์เตอร์และขอสั่งเครื่องดื่มผสมแบบพิเศษ เขาบอกวิธีทำว่า “น้อง ขอแก้ว 500 มิลลิลิตร ใส่น้ำกล้วย น้ำอัดลม และกาแฟ อัตราส่วน 5:2:3” แอนแปลกใจ แต่ลูกค้าคือพระเจ้า จึงเริ่มทำ ก่อนอื่นบวกทุกส่วนของอัตราส่วน: 5 + 2 + 3 = 10 แก้วจุของเหลว 500 mL จึงต้องหาว่าหนึ่งส่วนของอัตราส่วนเท่ากับกี่มิลลิลิตร ซึ่งหาได้ง่าย: 500÷10=50 หนึ่งส่วนเท่ากับ 50 มิลลิลิตร แอนจึงเทน้ำกล้วย 5 × 50 = 250 mL น้ำอัดลม 2 × 50 = 100 mL และกาแฟ 3 × 50 = 150 mL ลงในแก้ว เมื่อลูกค้าคนนั้นกลับมาที่เคาน์เตอร์อีกครั้ง เขาถามหาห้องน้ำ

มาตราส่วนแผนที่

อีกตัวอย่างคลาสสิกของการใช้อัตราส่วนคือมาตราส่วนแผนที่

สารบัญ: อัตราส่วน, การคำนวณส่วนแบ่งกรรมสิทธิ์ร่วม