Rozcieńczanie i mieszanie roztworów
Roztwór powstaje, gdy na przykład rozpuścimy etanol w wodzie. Otrzymujemy jednorodną mieszaninę, która składa się z substancji rozpuszczonej (etanol) i z rozpuszczalnika (woda). Zwykle przez roztwór rozumiemy roztwór w stanie ciekłym, ale ogólnie możemy mieć też roztwór dwóch ciał stałych, na przykład stop, jakim jest brąz.
Stężenie roztworu
Stężenie mówi nam, ile substancji rozpuszczonej jest w roztworze. Stężenie możemy podawać na kilka sposobów:
- Masowe: ile gramów substancji rozpuszczonej znajduje się w 100 g roztworu.
- Objętościowe: ile mililitrów substancji rozpuszczonej znajduje się w 100 ml roztworu.
- Procentowe: ile procent substancji rozpuszczonej znajduje się w roztworze, na przykład możemy mieć roztwór 40-procentowy, co oznacza, że na 100 ml roztworu przypada 40 ml substancji.
Jakie stężenie miałby roztwór wody i etanolu, gdybyśmy mieli 500 ml tego roztworu, z czego 150 ml stanowiłby etanol? Aby otrzymać stężenie objętościowe, musimy wiedzieć, ile ml jest zawartych w 100 ml. My jednak wiemy, ile ml jest zawartych w pół litrze. Możemy posłużyć się regułą trzech. Najpierw obliczymy, ile etanolu byłoby w 1 ml roztworu, a robimy to, dzieląc ilość etanolu przez 500:
Gdy znamy ilość etanolu w 1 ml, ilość w 100 ml znajdziemy, mnożąc ją przez 100:
Roztwór ma więc stężenie 30 ml etanolu na 100 ml. Jest to zatem roztwór 30-procentowy.
Równanie mieszania
Za pomocą równania mieszania możemy obliczyć stężenie roztworu, który otrzymamy po zmieszaniu dwóch różnych roztworów. Wyobraźmy sobie, że mamy dwa roztwory:
- roztwór o objętości 500 ml, zawierający 30% etanolu,
- roztwór o objętości 400 ml, zawierający 20% etanolu.
Jakie stężenie otrzymamy, gdy zmieszamy te roztwory? Oznaczmy V1 = 500 objętość pierwszego roztworu, V2 = 400 objętość drugiego roztworu, a V = V1 + V2 objętość roztworu końcowego.
Potrzebny będzie nam jeszcze tzw. ułamek objętościowy, czyli po prostu procentowe wyrażenie stężenia zamienione na postać ułamka. Pierwszy roztwór o stężeniu 30% ma więc ułamek objętościowy
W tym równaniu jedyną niewiadomą jest stężenie końcowe c. Wszystkie wartości na lewo od znaku równości znamy z zadania, a objętość końcową V też znamy, to po prostu suma objętości V1 i V2:
Podstawmy konkretne wartości za wszystkie zmienne:
Po lewej stronie obliczamy teraz iloczyny ułamków, a po prawej tylko dodajemy objętości:
Teraz dzielimy całe równanie przez 900, dzięki czemu po prawej stronie zostaje tylko stężenie końcowe c:
Dodajemy liczby w liczniku i zamieniamy miejscami lewą i prawą stronę równania mieszania (zwykle chcemy mieć niewiadomą po lewej):
To jest nasz ułamek objętościowy. Jeśli chcemy otrzymać zapis dziesiętny, obliczamy 230 podzielone przez 900:
Wyrażenie w procentach otrzymamy, mnożąc ten iloraz przez 100, co daje w przybliżeniu 25,6%. Roztwór końcowy będzie miał więc stężenie około 25,6%, czyli około 25,6 ml etanolu na 100 ml.
Czym rozcieńczyć, aby otrzymać potrzebny roztwór?
Możemy jednak potrzebować odpowiedzi na nieco inne pytanie. Mamy znów 500 ml roztworu zawierającego 30% etanolu oraz drugi roztwór, który zawiera 55% etanolu. Ile ml drugiego roztworu musimy zmieszać z pierwszym, aby otrzymać roztwór 40-procentowy? Znów użyjemy równania mieszania
Jedyną niewiadomą jest teraz V2, wszystko inne znamy. W odróżnieniu od poprzedniego przypadku znamy bowiem
Mnożymy całe równanie przez 100:
Obliczamy iloczyn po lewej stronie i mnożymy nawias po prawej stronie:
Odejmujemy 15 000 od obu stron równania:
Odejmujemy 40 · V2 od obu stron równania:
Dodajemy i odejmujemy, co się da:
Odejmujemy po prawej stronie:
Dzielimy obie strony równania przez 15:
Musimy więc dolać około 333 ml (jedną trzecią litra) drugiego roztworu 55-procentowego, aby otrzymać roztwór o stężeniu 40%. Możemy sprawdzić, czy dobrze policzyliśmy. Pierwszy roztwór o objętości 500 ml zawierał 30% etanolu, czyli 150 ml etanolu. Jeśli dolejemy 333 ml drugiego roztworu 55-procentowego, to zawiera on 183 ml etanolu. W rezultacie otrzymaliśmy roztwór o objętości 500 ml + 333 ml, czyli 833 ml, który zawiera 150 ml + 183 ml, czyli 333 ml etanolu. Gdy obliczymy iloraz
otrzymujemy (po zaokrągleniu) 40-procentowy roztwór etanolu i wody.