✖

Reguła trzech

Regułę trzech stosujemy w prostych obliczeniach z proporcjonalnością prostą i odwrotną. Zwykle znamy trzy zależne od siebie wartości i mamy obliczyć czwartą. W polskiej szkole takie zadania rozwiązuje się zwykle, układając proporcję. W regule trzech musimy starannie odróżnić proporcjonalność prostą od odwrotnej, bo każdą liczy się inaczej.

… …

Motywacja

Idziesz do sklepu kupić zapas lemoniady. Za 100 złotych kupiłeś 5 butelek lemoniady. Ile lemoniad kupiłbyś, gdybyś miał 200 złotych? To typowy przykład, który można rozwiązać regułą trzech.

W tej chwili możemy przeprowadzić proste rozumowanie – w pierwszym przypadku mieliśmy do dyspozycji 100 złotych, w drugim 200 złotych. Można więc oczekiwać, że jeśli mamy do dyspozycji dwa razy więcej złotych, to kupimy za nie dwa razy więcej butelek. Za 200 złotych kupilibyśmy więc 2 · 5 = 10 lemoniad.

Poprzedni sposób „im więcej… tym więcej” nie jest wcale oczywisty, bo możemy mieć taki przykład: 10 murarzy zbuduje dom w cztery miesiące. W jakim czasie zbuduje dom 20 murarzy? Jeśli użyjemy poprzedniego sposobu – murarzy jest dwa razy więcej, więc miesięcy będzie dwa razy więcej – dostaniemy, że 20 murarzy zbudowałoby dom w 2 · 4 = 8 miesięcy.

Ten sposób oczywiście nie jest poprawny, bo im więcej murarzy, tym mniej miesięcy zajmie im budowa domu. Musimy więc postąpić odwrotnie: dwa razy więcej murarzy zbuduje dom w dwa razy mniej miesięcy. Dostaniemy wtedy poprawny wynik: 20 murarzy zbuduje dom w 4:2 = 2 miesiące.

Te dwa różne sposoby mają swoje nazwy: proporcjonalność prosta i proporcjonalność odwrotna.

Proporcjonalność prosta

Jeśli zachodzi „im więcej… tym więcej”, chodzi o proporcjonalność prostą. Przykłady:

  • Im więcej mamy pieniędzy, tym więcej lemoniad/ogórków/hulajnóg możemy kupić.
  • Im więcej artykułów dziennikarz napisze, tym więcej pieniędzy zarobi.
  • Im więcej kopaczy będzie kopać, tym więcej wykopią.
  • Im dłużej pompa będzie pompować, tym więcej wody wypompujemy.

Przykład: Samochód zużywa 6 litrów benzyny na 100 kilometrów. Ile litrów benzyny zużyje po przejechaniu 250 kilometrów? To przykład na proporcjonalność prostą, bo im więcej samochód przejedzie, tym więcej benzyny zużyje.

Sposób: Najpierw zapiszemy, co znamy. Użyjemy do tego następującej tabelki, która pomoże nam uporządkować, co znamy, a co chcemy obliczyć:

100 km…6 litrów250 km…x litrów

W pierwszym wierszu mamy zapisane wartości, które znamy w całości. W drugim wierszu mamy po prawej stronie wartość, której nie znamy, a po lewej stronie wartość, dla której chcemy niewiadomą obliczyć. W kolumnach muszą być zawsze te same wielkości, w tym przypadku w kolumnie muszą być albo zawsze kilometry, albo zawsze litry.

Jest prosty sposób, który ułatwi ci obliczenie tego przykładu. Najpierw narysuj po prawej strzałkę z dołu do góry, o tak:

100 km…6 litrów250 km…x litrów↑

Jeśli chodzi o proporcjonalność prostą, to po lewej narysujemy taką samą strzałkę, z dołu do góry:

100 km…6 litrów↑250 km…x litrów↑

W kolejnym kroku ułożymy ułamki z kolumn w kierunku strzałek. Licznik odpowiada więc liczbie, przy której strzałka się zaczyna, a mianownik liczbie, przy której strzałka się kończy. Te ułamki przyrównamy do siebie. Z pierwszej kolumny (kilometry) dostaniemy więc ułamek 250100, a z drugiej (litry) ułamek x6. Zapisane w postaci równania:

250100=x6

To zwykłe równanie liniowe, które możemy rozwiązać przekształceniami równoważnymi. Całe równanie pomnożymy przez sześć, dzięki czemu pozbędziemy się ułamka po prawej stronie:

6⋅250100=x

Teraz już tylko obliczymy x:

x=6⋅250100=6⋅52=302=15

Wynik jest taki, że samochód po przejechaniu 250 kilometrów zużyje 15 litrów benzyny.

Proporcjonalność odwrotna

Jeśli zachodzi „im więcej… tym mniej”, chodzi o proporcjonalność odwrotną. Przykłady:

  • Im więcej osób podzieli się pizzą, tym mniejszy kawałek dostanie każda z nich.
  • Im szybszy mamy internet, tym wcześniej ściągniemy film.
  • Im szybciej pojedziemy, tym wcześniej dotrzemy do celu.
  • Im więcej pracowników pracuje przy budowie domu, tym wcześniej dom będzie gotowy.

Przykład: Na swoim komputerze masz internet o prędkości 2 MB na sekundę, a nagranie koncertu Majki Jeżowskiej ściągnąłeś w 450 sekund. W jakim czasie ściągnąłbyś ten sam koncert, gdybyś miał internet o prędkości 6 MB na sekundę?

Postępujemy tak samo jak przy proporcjonalności prostej – zapiszemy wartości do przejrzystej tabelki:

2 MB/s…450 sekund6 MB/s…x sekund

Teraz strzałki. Prawa strzałka będzie znowu z dołu do góry, tu nic się nie zmienia. Ale ponieważ chodzi o proporcjonalność odwrotną, lewa strzałka pójdzie w przeciwnym kierunku, z góry na dół.

2 MB/s…450 sekund↓6 MB/s…x sekund↑

Dalej postępujemy już tak samo – z tej tabelki utworzymy ułamki, znowu zgodnie z kierunkiem strzałek. Dostaniemy ułamki 26 i x450, które przyrównamy do siebie:

26=x450

Równanie pomnożymy przez 450:

450⋅26=x

I obliczymy x:

x=450⋅26=450⋅13=4503=150

Przy szybszym łączu ściągniemy koncert Majki Jeżowskiej w 150 sekund.

Zauważ, że ten sposób zgadza się z intuicją. W ostatnim kroku dzielimy 450 przez trzy, czego można się było spodziewać. Wzrost prędkości z 2 MB/s do 6 MB/s jest trzykrotny, mamy trzy razy większą prędkość. Dlatego spodziewalibyśmy się, że czas, w którym ściągniemy film, będzie trzy razy krótszy → i dokładnie to wyraża ułamek 4503.

Przykłady

Pierwszy przykład: Pokój w pewnym luksusowym hotelu kosztuje za siedem nocy dziesięć tysięcy pięćset złotych. Ile zapłacimy za ten sam pokój, jeśli chcielibyśmy pojechać tam na dwanaście dni?

Najpierw zapiszemy wartości do tabelki:

7 dni…10500 złotych12 dni…x złotych

Teraz musimy zdecydować, czy chodzi o proporcjonalność prostą, czy odwrotną. Czy zachodzi, że im dłużej tam będziemy, tym mniej zapłacimy? Nie, zachodzi coś odwrotnego – im dłużej tam będziemy, tym więcej zapłacimy. Chodzi więc o proporcjonalność prostą. Dorysujemy strzałki:

7 dni…10500 złotych↑12 dni…x złotych↑

Za pomocą strzałek ułożymy ułamki:

127=x10500

Rozwiążemy równanie:

127=x1050010500⋅127=xx=10500⋅127x=10500⋅127x=18000

Pokój na 12 dni kosztowałby nas 18 000 złotych.

Drugi przykład: 10 pracowników sezonowych zbiera truskawki i w ciągu dnia zbiera 50 kilo truskawek. Ile kilogramów truskawek zbierze w ciągu dnia 7 pracowników sezonowych?

Zapiszemy wartości do tabelki:

10 prac.…50 kg7 prac.…x kg

Czy chodzi o proporcjonalność prostą, czy odwrotną? W tym przykładzie czai się pewna pułapka, bo w odróżnieniu od poprzednich przykładów w wierszu z niewiadomą mamy mniejszą liczbę pracowników niż w pierwszym wierszu. Nie daj się zmylić, wciąż chodzi o proporcjonalność prostą, bo im więcej pracowników, tym więcej zebranych truskawek. Albo odwrotnie – im mniej pracowników, tym mniej truskawek. To również jest proporcjonalność prosta. Obie strzałki będą więc z dołu do góry.

10 prac.…50 kg↑7 prac.…x kg↑

Utworzymy ułamki:

710=x50

i obliczymy x:

710=x5050⋅710=xx=50⋅710x=5⋅7x=35

Siedmiu pracowników sezonowych zbierze w ciągu dnia 35 kilo truskawek.

Trzeci przykład: Średnia długość kroku Jasia wynosi 80 cm. W drodze ze szkoły do domu policzył, że zrobił 1300 kroków. Ile kroków zrobiłby, gdyby każdy krok miał dokładnie metr?

Najpierw tabelka. Uważaj, w treści mamy 80 cm i jeden metr. W tabelce potrzebujemy jednak wartości w tej samej jednostce, więc zamiast jednego metra użyjemy 100 cm – moglibyśmy też postąpić odwrotnie i napisać 1 metr i 0,8 metra.

80 cm…1300 kroków100 cm…x kroków

A która to proporcjonalność? Im dłuższy mamy krok, tym mniej kroków potrzebujemy na pokonanie określonej odległości, chodzi więc o proporcjonalność odwrotną. Lewa strzałka będzie z góry na dół, prawa strzałka z dołu do góry.

80 cm…1300 kroków↓100 cm…x kroków↑

Ułamki będą wyglądać tak:

80100=x1300

Wyznaczymy i obliczymy x:

80100=x13001300⋅80100=xx=1300⋅45x=1300⋅45x=1040

Jasiowi wystarczyłoby na tę samą odległość tylko 1040 kroków.

Wzory

Jak widać z poprzednich obliczeń, postępowanie jest zawsze takie samo i prowadzi do prostych wzorów. Najpierw zapiszemy tabelkę symbolicznie:

a…bc…x

Wtedy zachodzą następujące wzory. Dla proporcjonalności prostej:

x=b⋅ca

A dla proporcjonalności odwrotnej:

x=b⋅ac