✖

Równanie parametryczne prostej

Równanie parametryczne prostej to podstawowe równanie prostej na płaszczyźnie lub w przestrzeni.

Motywacja

Jak moglibyśmy opisać prostą na płaszczyźnie? Wiemy, że do opisania prostej wystarczą nam dwa różne punkty, oznaczmy je na przykład A i B. Inaczej mówiąc: jeśli mamy dwa różne punkty, to przez te punkty przechodzi dokładnie jedna prosta p:

Prosta przechodząca przez dwa punkty

Jak moglibyśmy opisać tę prostą inaczej, za pomocą wektorów? Możemy dorysować na rysunku wektor u→, który będzie równoległy do prostej p.

Prosta z wektorem \vec{\mathbf{u}}

Ten wektor u→ ma ten sam kierunek co prosta p. To całkiem fajne, tylko że sam kierunek nam nie wystarczy. Gdybyśmy charakteryzowali prostą p tylko wektorem u→, wyznaczylibyśmy tylko kierunek prostej, a nie jej konkretne położenie. Nie mielibyśmy jak odróżnić tych trzech prostych:

Trzy proste o tym samym kierunku co wektor \vec{\mathbf{u}}

Nowe proste p1 i p2 mają ten sam kierunek co prosta p i ten sam kierunek co wektor u→. Żeby jednoznacznie określić prostą p, potrzebujemy znać jeszcze co najmniej jeden punkt leżący na prostej p. Jeśli powiemy, że prosta p ma kierunek opisany wektorem u→ i przechodzi przez punkt A, to jednoznacznie określimy prostą p. Proste p1 i p2 mają co prawda ten sam kierunek, ale żadna z nich nie przechodzi przez punkt A.

Dowolną prostą możemy zapisać jako p(A,u→), gdzie A jest punktem leżącym na prostej, a u→ jest wektorem równoległym do prostej. Na przykład prostą p1 moglibyśmy zapisać w postaci p(G,u→), a prostą p2 jako p(E,u→) albo p(F,u→) – możemy użyć dowolnego punktu leżącego na prostej.

Wektor kierunkowy prostej

Jeśli mamy prostą p(A,u→), to wektor u→ nazywamy wektorem kierunkowym prostej. Najprościej znajdziemy wektor kierunkowy tak, że znajdziemy dwa punkty A, B, które leżą na prostej p, a wektorem kierunkowym będzie wtedy odcinek skierowany AB→. Współrzędne tego wektora dostaniemy jako różnicę współrzędnych punktów: u→=AB→=B−A. Przykład:

Prosta p

Mamy prostą p, a na niej leżą dwa punkty A, B. Wektor kierunkowy będzie równy odcinkowi skierowanemu AB→, więc współrzędne takiego wektora u→ wyznaczymy, obliczając

u→=[u1,u2]=(6−2,6−4)=(4,2)

Wektor u→ ma wtedy tę samą długość co odcinek skierowany AB→. Ten wektor u→ możemy narysować tak:

Prosta z wektorem kierunkowym

Koniec wektora u→ ma współrzędne (4, 2), dokładnie tak, jak obliczyliśmy, i widać, że ten wektor jest równoległy do prostej. Wektor kierunkowy pokazuje nam tylko kierunek prostej, albo może lepiej – „nachylenie prostej”. Wektor kierunkowy musi być tylko równoległy do prostej. Gdybyśmy więc zamiast odcinka skierowanego AB→ wzięli odcinek BA→, wyszedłby nam wektor kierunkowy v→=BA→=A−B:

v→=[v1,v2]=(2−6,4−6)=(−4,−2)

Na rysunku:

Dwa wektory kierunkowe \vec{\mathbf{u}} i \vec{\mathbf{v}}

Widzimy, że zielony wektor v→ jest przeciwny do niebieskiego wektora u→. Mimo to oba są wektorami kierunkowymi prostej p, bo oba są równoległe do prostej p.

Równanie parametryczne prostej

Mamy prostą p, punkt A, który leży na tej prostej, i wektor kierunkowy u→. Jaki punkt dostaniemy, jeśli dodamy do punktu A wektor u→? Popatrzmy na rysunek:

Wynik dodawania A + \vec{\mathbf{u}}

Jeśli do punktu, który leży na prostej, dodamy wektor kierunkowy, dostaniemy punkt X, który też leży na tej prostej. W zasadzie tylko „przesuwamy punkt A w kierunku wektora o odległość równą długości wektora u→”. Punkt X ma więc współrzędne:

X=(x,y)=A+u→=(2+1,1+3)=(3,4)

Jak by to wyglądało, gdybyśmy wzięli tylko połowę wektora u→ albo jego podwojenie? Albo wektor u→ pomnożony przez −1? Znowu pokazuje to rysunek:

Sumy punktu A i wielokrotności wektora \vec{\mathbf{u}}

Widzimy, że gdy dodamy do punktu A wektor kierunkowy u→ pomnożony przez dowolną liczbę, zawsze dostaniemy punkt, który leży na prostej p. Czerwony punkt A przedstawia „początek”, a zielone punkty wyniki dodawania do punktu A niebieskiego wektora kierunkowego u→ pomnożonego przez różne liczby.

W rzeczywistości jakikolwiek punkt X leżący na prostej p wybierzemy, zawsze możemy go wyrazić jako sumę punktu A i wektora kierunkowego u→ pomnożonego przez pewną liczbę t, gdzie t jest liczbą rzeczywistą. Dla wszystkich punktów X leżących na prostej p możemy powiedzieć, że istnieje t ∈ ℝ takie, że

X=A+t⋅u→.

Innymi słowy – gdybyśmy w tym równaniu podstawiali za t po kolei wszystkie liczby rzeczywiste, dostalibyśmy wszystkie punkty, które tworzą prostą p; dostalibyśmy całą prostą p. To równanie nazywa się równaniem parametrycznym prostej p(A,u→).

Poprzednie równanie możemy zastąpić układem równań. Jeśli punkt X ma współrzędne (x,y), punkt A ma współrzędne (a1, a2), a wektor u→ ma współrzędne [u1, u2], to możemy zapisać

(x,y)=(a1,a2)+t⋅[u1,u2],

co można dalej przepisać do wspomnianego już układu równań (osobno wyrazimy współrzędną x i osobno współrzędną y):

x=a1+t⋅u1y=a2+t⋅u2

Każdą prostą na płaszczyźnie można opisać tym układem równań.

Ograniczenie parametru

W poprzednim rozdziale powiedzieliśmy, że gdy w równaniu parametrycznym podstawimy za parametr t wszystkie liczby rzeczywiste, dostaniemy prostą. Co by się stało, gdybyśmy nie wzięli wszystkich liczb rzeczywistych, ale powiedzmy tylko połowę z nich – tylko nieujemne liczby rzeczywiste?

Dostalibyśmy półprostą. Gdy wrócimy do tego rysunku…

Sumy punktu A i wielokrotności wektora \vec{\mathbf{u}}

…to widzimy, że dla wszystkich dodatnich wielokrotności (tzn. dodatniego parametru t) wektora kierunkowego u→ dostaliśmy punkty X, które leżały „nad” punktem A. I odwrotnie – jeśli dodaliśmy ujemną wielokrotność u→ (tzn. ujemny parametr t), to dostaliśmy punkt, który leży „po przeciwnej stronie”, „pod” punktem A. Gdybyśmy za parametr t podstawili wszystkie liczby nieujemne, tzn. t ∈ ⟨0, ∞), dostalibyśmy taką półprostą r, zaznaczoną na czerwono:

Półprosta r

Linia przerywana przedstawia punkty, które dostalibyśmy, gdybyśmy natomiast podstawili za t wszystkie liczby ujemne.

Gdybyśmy za parametr t podstawili wszystkie liczby z przedziału jednostkowego ⟨0, 1⟩, dostalibyśmy odcinek tak samo długi jak wektor kierunkowy. Dostalibyśmy ten czerwony odcinek:

Odcinek

Przykłady

Mamy na płaszczyźnie dwa punkty A = (−1, 3) i B = (2, 5).

  1. Wyznacz równanie parametryczne prostej p przechodzącej przez punkty A, B. Najpierw wyznaczymy wektor kierunkowy. Weźmiemy odcinek skierowany AB→, więc wektor kierunkowy u→ będzie miał współrzędne

    u→=[u1,u2]=AB→=(2−(−1),5−3)=(3,2)

    Równanie parametryczne prostej ma w ogólności postać X=A+t⋅u→, po podstawieniu dostajemy więc równanie

    X=(−1,3)+t⋅(3,2)

    które możemy przepisać jako układ:

    x1=−1+3tx2=3+2t

    Ponieważ opisujemy prostą, t ∈ ℝ. Rysunek jest trochę niżej.

  2. Wyznacz równanie parametryczne półprostej r, która ma początek w punkcie A i przechodzi przez punkt B. Użyjemy tego samego równania parametrycznego, tylko ograniczymy parametr t. Teraz chodzi tylko o to, czy t ∈ ⟨0,∞), czy t ∈ (−∞, 0⟩.

    Wektor kierunkowy dostaliśmy z odcinka skierowanego AB→, co oznacza, że jego początkiem jest A, a końcem B. Dokładnie tak, jak tego potrzebujemy – nasza półprosta też ma mieć początek w punkcie A. Oznacza to, że nie musimy odwracać zwrotu ujemnymi wartościami parametru, więc będziemy brać parametr t z przedziału nieujemnego t ∈ ⟨0, ∞).

    Rysunek przedstawiający rozwiązanie tego i poprzedniego zadania.

    Wektor kierunkowy \vec{\mathbf{u}}, prosta p i półprosta r

  3. Znajdź środek odcinka AB. Możemy postąpić na dwa sposoby: dodać współrzędne punktów A, B i otrzymane współrzędne podzielić przez dwa. Zróbmy to:

    S=(−1+22,3+52)=(12,4)

    Ten sam punkt możemy jednak dostać też przez wektor kierunkowy. Dostaliśmy go z odcinka skierowanego AB→, co oznacza, że gdy dodamy A+u→, dostaniemy punkt B. Jeśli więc do A dodamy połowę wektora kierunkowego, dostaniemy środek odcinka AB:

    S=A+12u→=[−1,3]+12(3,2)=(−1+32,3+1)=(12,4)

    Widzimy, że wyszedł ten sam punkt. Dla sprawdzenia rysunek:

    Środek S odcinka AB

Rozdziały: Równanie parametryczne prostej, Równanie ogólne prostej, Wektor normalny prostej, Równanie kierunkowe prostej, Równanie prostej w przestrzeni