✖

Równanie kierunkowe prostej

Równanie kierunkowe prostej (postać kierunkowa) wiąże się z miarą kąta, jaki prosta tworzy z osią x.

Motywacja

Mamy prostą p, która ma równanie ogólne Ax + By + C = 0. Wiemy, że wykresem funkcji liniowej jest właśnie prosta. Funkcję liniową zwykle zapisujemy w postaci y = f(x). Moglibyśmy więc chcieć przekształcić równanie ogólne prostej Ax + By + C = 0 właśnie do tej postaci. Żeby to się udało, potrzebujemy, żeby B ≠ 0, bo musimy z równania wyznaczyć y, a więc podzielić całe równanie przez B. Jeśli więc B ≠ 0, możemy równanie ogólne przekształcić tak:

Ax+By+C=0/:BAxB+y+CB=0/ wyznaczamy yy=−AxB−CB

W ten sposób dostaliśmy zwykły wzór funkcji liniowej. Ponieważ ten zapis jest dość skomplikowany, wprowadzamy oznaczenia

a=−ABb=−CB

i wtedy poprzednie równanie możemy zapisać w postaci:

y=ax+b

Nie jest to żadna nowa postać, po prostu zamiast brzydkiego ułamka −CB napisaliśmy b, i tyle. Ponieważ wyrażenie ax + b opisuje zwykłą funkcję liniową, prosta w tej postaci nie może być równoległa do osi y. Zresztą wykluczyliśmy to już tym, że założyliśmy B ≠ 0.

Gdyby B = 0, prosta byłaby równoległa do osi y, a jej równanie ogólne miałoby postać Ax + C = 0. Jeśli to równanie podzielimy przez liczbę A i przekształcimy, dostaniemy:

Ax+C=0/:Ax+CA=0x=−CA

Ponieważ ułamek −CA jest znowu brzydki, wprowadzamy oznaczenie m=−CA, więc ostatecznie dostajemy równanie

x=m

Podsumowując: każdą prostą, która nie jest równoległa do osi y, możemy zapisać w postaci y = ax + b, gdzie a, b ∈ ℝ, a każdą prostą równoległą do osi y możemy zapisać w postaci x = m, gdzie m ∈ ℝ.

Równanie postaci y = ax + b nazywamy równaniem kierunkowym prostej (mówimy też, że równanie jest w postaci kierunkowej), a współczynnik a nazywamy współczynnikiem kierunkowym prostej.

Przykład

Mamy prostą, która przechodzi przez punkty A = (2, 8), B = (8, 10). Wyznacz równanie kierunkowe tej prostej. Postać kierunkową najłatwiej wyznaczyć z równania ogólnego prostej, więc najpierw wyznaczymy właśnie je. Równanie ogólne ma postać Ax + By + C = 0, gdzie [A, B] jest wektorem normalnym, więc znajdziemy wektor normalny. Wektor kierunkowy ma współrzędne AB→=(8−2,10−8)=(6,2), więc wektor normalny n→ ma współrzędne (−2, 6). Do równania ogólnego możemy więc podstawić A = −2, B = 6 (współczynników A, B nie myl z punktami A, B):

−2x+6y+C=0

Za współrzędne (x, y) podstawimy do równania jakiś punkt, przez który prosta na pewno przechodzi. Na przykład punkt B = (8, 10). Podstawiamy więc do równania x = 8, y = 10:

−2⋅8+6⋅10+C=0−16+60+C=0C=−44

Wychodzi nam równanie ogólne

−2x+6y−44=0

To równanie możemy podzielić przez −2 i dostaniemy trochę ładniejszą postać:

x−3y+22=0

Postać kierunkową dostaniemy, wyznaczając y. Przeniesiemy wszystkie pozostałe wyrazy na prawą stronę, a potem równanie podzielimy przez trzy:

x−3y+22=0−3y=−x−22/⋅−13y=x+22/⋅13y=13x+223

Ostatni wiersz to równanie prostej w postaci kierunkowej. Gdybyśmy chcieli znać współczynniki a, b, zapisalibyśmy a=13,b=223. Możesz jeszcze obejrzeć wykres prostej z wektorem kierunkowym u→ i wektorem normalnym n→:

Prosta p z wektorem kierunkowym u⃗ i wektorem normalnym n⃗

Gdyby współczynnik b nie wyszedł nam akurat tak niezgrabnie, 223, od razu byś zobaczył, że współczynnik b jest współrzędną y punktu przecięcia prostej z osią y. Punkt przecięcia z osią y ma współrzędną x = 0. Gdy podstawimy to do równania y=13x+223, dostaniemy y=13⋅0+223=223, czyli dla x = 0 jest y=223.

Współczynnik kierunkowy prostej

Jeśli mamy równanie prostej w postaci kierunkowej y = ax + b, to liczbę a nazywamy współczynnikiem kierunkowym prostej. Współczynnik kierunkowy ma związek z kątem, jaki prosta tworzy z dodatnią półosią x. Popatrz na następujący rysunek:

Cztery różne proste o różnych współczynnikach kierunkowych

Rysunek przedstawia cztery różne proste o różnych współczynnikach kierunkowych a, ale zawsze z tym samym współczynnikiem b = 2. Wszystkie proste mają więc postać y = ax + 2. Zauważ, że gdy płynnie zmienia się wartość współczynnika kierunkowego, tj. współczynnik przy zmiennej x, zmienia się też kąt, jaki prosta tworzy z dodatnią półosią x. Np. fioletowa prosta y=12x+2 tworzy z półosią kąt δ, czerwona prosta y = x + 2 tworzy z półosią kąt γ, a zielona prosta y = 2x + 2 tworzy z półosią kąt β.

W tym przypadku im większy jest współczynnik kierunkowy, tym większy jest też kąt, jaki prosta tworzy z półosią. Współczynnik kierunkowy fioletowej prostej y=12x+2 to a1=12, współczynnik kierunkowy zielonej prostej y = 2x + 2 to a2 = 2, zachodzi więc a1 < a2. Jednocześnie δ < β. Ale np. współczynnik kierunkowy niebieskiej prostej y = −2x + 2 to a3 = −2, jest więc mniejszy od wszystkich poprzednich, a przy tym kąt α jest ze wszystkich kątów największy.

Widzimy, że współczynnik kierunkowy a ma z kątem jakiś związek. Zbadamy go dokładniej. Zostawimy tylko fioletową prostą y=12x+2 i będzie nas interesował kąt δ. Wybierzemy na prostej dowolne dwa różne punkty A, B i utworzymy z nich trójkąt prostokątny ABC, jak pokazuje rysunek. Kąty δ i ϵ mają tę samą miarę, bo są to kąty odpowiadające.

Prosta y = \frac12x+2

Spróbujemy teraz wyrazić kąt ϵ za pomocą odcinków AC i BC. Żeby to zrobić, potrzebujemy znać długości tych odcinków. Oznaczmy współrzędne punktów A i B tak: A = (x1, y1) = (2, 3) i B = (x2, y2) = (6, 5). Długość odcinka AC będzie więc równa różnicy |x2 − x1| = |6 − 2| = 4. Weźmiemy współrzędną x punktu B, która jest taka sama jak współrzędna x punktu C, i odejmiemy od tej liczby współrzędną x punktu A. W ten sposób dostaniemy długość odcinka AC. To samo zrobimy z odcinkiem BC, tylko weźmiemy współrzędne y. Zachodzi więc |BC| = |y2 − y1| = |5 − 3| = 2.

Dalej użyjemy funkcji trygonometrycznych, konkretnie tangensa (w Polsku zapisywanego jako tg). W trójkącie prostokątnym ABC dla kąta ϵ zachodzi tg(ϵ)=|BC||AC|. Tangens kąta ϵ jest równy stosunkowi przyprostokątnej przeciwległej do przyprostokątnej przyległej. Gdy za odcinki podstawimy ich długości, dostaniemy:

tg(ϵ)=|BC||AC|=|y2−y1||x2−x1|=24=12

Tangens kąta ϵ, który jest równy kątowi δ, wyszedł nam więc 12. Tangens kąta, jaki prosta tworzy z dodatnią półosią x, jest równy 12. A równanie tej prostej to y=12x+2, czyli tangens kąta, jaki prosta tworzy z dodatnią półosią x, jest równy współczynnikowi kierunkowemu tej prostej! To nie przypadek i zachodzi to ogólnie:

Jeśli prosta p ma równanie kierunkowe y = ax + b, to współczynnik kierunkowy a jest równy tangensowi kąta, jaki prosta p tworzy z dodatnią półosią x.

Rozdziały: Równanie parametryczne prostej, Równanie ogólne prostej, Wektor normalny prostej, Równanie kierunkowe prostej, Równanie prostej w przestrzeni