✖

Całkowanie przez podstawienie

Całkowanie przez podstawienie to bardzo skuteczna metoda całkowania. Podczas całkowania zastępujemy część funkcji inną funkcją, całkujemy, a potem wracamy do wyjściowej zmiennej.

Podstawowy wzór

Weźmy funkcję f i jej funkcję pierwotną F na przedziale J. Weźmy dalej funkcję rzeczywistą ϕ, która jest różniczkowalna na przedziale I, przy czym ϕ(I) ⊆ J. Wtedy zachodzi

∫f(ϕ(t))⋅ϕ′(t) dt=F(ϕ(t)).

Jak przeszliśmy od lewej strony do prawej?

Tego twierdzenia będziemy używać tak, że wybierzemy podstawienie x = ϕ(t) i zmienimy zmienną całkowania — z dt zrobi się dx. Pochodna x względem t wynosi dxdt=ϕ′(t), więc dx = ϕ′(t) dt. Całkę po lewej stronie przekształcamy więc tak, że zastępujemy ϕ(t) przez x, a cały iloczyn ϕ′(t) dt przez dx:

∫f(ϕ(t))⋅ϕ′(t) dt=∫f(x) dx

Dalej z założenia F jest funkcją pierwotną funkcji f, więc całą całkę możemy zastąpić funkcją F:

∫f(x) dx=F(x)

Na koniec cofniemy podstawienie, zamiast x napiszemy z powrotem ϕ(t):

F(x)=F(ϕ(t))

Dostaliśmy w ten sposób równość ze wstępu:

∫f(ϕ(t))⋅ϕ′(t) dt=…=F(ϕ(t)).

Mniej więcej tak będziemy tego twierdzenia używać.

Pierwszy przykład

Oblicz taką całkę:

∫sin⁡6t dt

Znamy wzór na całkę z sin x (albo tutaj sin t), ale nie znamy wzoru na sin 6t. Użyjemy więc podstawienia. Podstawimy tak: x = 6t. Według poprzedniego wzoru zachodzi:

∫f(ϕ(t))⋅ϕ′(t) dt=∫f(x) dx,

gdzie x = ϕ(t). W naszym konkretnym przypadku f = sin i ϕ(t) = 6t. Według wzoru zachodzi więc taka zależność:

∫(sin⁡6t)⋅(6t)′ dt=∫sin⁡x dx,

gdzie x = 6t. Kłopot w tym, że my chcemy obliczyć całkę z sin 6t, a nie całkę z (sin 6t) · (6t)′. Jak z tego wybrnąć? Spróbujmy zróżniczkować tę funkcję 6t. Dostaniemy:

∫(sin⁡6t)⋅6 dt=∫sin⁡x dx,

Liczba sześć jest stałą, którą możemy wyłączyć przed całą całkę:

6⋅∫(sin⁡6t) dt=∫sin⁡x dx,

Teraz całe równanie podzielimy przez sześć:

∫(sin⁡6t) dt=16⋅∫sin⁡x dx,

Po lewej stronie mamy już wyjściową całkę, którą na początku chcieliśmy obliczyć. Zostaje tylko obliczyć całkę po prawej stronie. Całka z sin x jest równa −cos x:

∫(sin⁡6t) dt=16⋅(−cos⁡x),

A za x podstawimy z powrotem 6t:

∫(sin⁡6t) dt=−16⋅cos⁡6t+c,

I to już jest gotowy wynik.

Pierwszy przykład prościej

Poprzedni sposób był wprawdzie poprawny, ale podstawienie zapisuje się zwykle trochę inaczej. Jeszcze raz treść zadania:

∫sin⁡6t dt

Podstawienie zapiszemy w nawiasie za całką tak:

∫sin⁡6t dt=[x=6tdx=6dt]

W pierwszym wierszu napiszemy nasze podstawienie, tzn. x = 6t. Teraz zróżniczkujemy obie strony. Lewą względem x, a prawą względem t. W drugim wierszu po lewej stronie będziemy mieć zawsze dx, bo pochodna x wyjdzie nam zawsze 1. Wyrażenie dx tylko zaznacza, że różniczkowaliśmy względem x.

Prawą stronę zróżniczkujemy zupełnie normalnie względem t. Dostaniemy (6t)′ = 6 i dopiszemy dt, bo różniczkowaliśmy względem t. Jeśli chcemy sobie ułatwić pracę, możemy tam jeszcze zapisać wyznaczone dt:

∫sin⁡6t dt=[x=6tdx=6dtdx6=dt]

W kolejnym kroku wykonamy samo podstawienie. Co więc będziemy czym zastępować? Zamiast 6t chcemy mieć wyrażenie x, więc to będzie pierwsze podstawienie. Ponieważ do funkcji wstawiamy nową zmienną x, musimy jednocześnie zmienić także dt. Zamiast dt wstawimy więc wyznaczoną wartość z trzeciego wiersza, tzn. dx/6.

Podsumujmy: zamiast 6t napiszemy x (pierwszy wiersz), a zamiast dt napiszemy dx/6 (trzeci wiersz). Dostaniemy:

∫sin⁡6t dt=[x=6tdx=6dt]=∫sin⁡xdx6

Dalej postępujemy już zupełnie normalnie. Szóstkę wyłączymy przed całkę:

∫sin⁡xdx6=16⋅∫sin⁡xdx

Scałkujemy sinus:

16⋅∫sin⁡xdx=16⋅(−cos⁡x)

I za x podstawimy z powrotem wyrażenie 6t:

16⋅(−cos⁡x)=−16⋅cos⁡6t+c

Drugi przykład

Oblicz całkę przez podstawienie:

∫tgt dt

Całkę z tangensa (w Polsce oznaczanego tg) znaleźlibyśmy pewnie w jakichś tablicach, ale spokojnie możemy ją obliczyć sami. Najpierw zapiszemy tangens jako iloraz sin/cos:

∫tgt dt=∫sin⁡tcos⁡t dt

Podstawienie wybierzemy tak: x = cos t. Dostaniemy:

∫sin⁡tcos⁡t dt=[x=cos⁡tdx=−sin⁡t dt]

Teraz jeszcze wyznaczymy dt:

dt=−dxsin⁡t

Teraz możemy podstawić do całki. Zamiast cos t napiszemy x, a zamiast dt napiszemy −dx/sin t.

∫sin⁡tcos⁡t dt=[x=cos⁡tdx=−sin⁡t dt]=∫−sin⁡tx⋅dxsin⁡t

Drobny kłopot polega na tym, że w wyrażeniu została nam poprzednia zmienna całkowania t, i to w sinusie. Na szczęście oba sinusy się skrócą i zostanie nam:

∫−sin⁡tx⋅dxsin⁡t=∫−dxx

Trochę to rozpiszemy, żeby dostać ładniejsze wyrażenie. dx przeniesiemy za ułamek, a do licznika wpiszemy jedynkę. Minus przeniesiemy przed całkę:

∫−dxx=−∫1x dx

Całkę z 1/x już znamy, to logarytm. Dostajemy więc:

−∫1x dx=−ln⁡|x|

I jeszcze za x podstawimy z powrotem cos t.

−∫1x dx=−ln⁡|x|=−ln⁡|cos⁡t|+c

Trzeci przykład

Oblicz całkę przez podstawienie:

∫x⋅sin3⁡t dt

Może cię zmylić, że w funkcji podcałkowej mamy dwie zmienne: x i t. To wcale nie przeszkadza, bo po dt poznajemy, że całkujemy względem zmiennej t, a x zachowuje się wtedy jak stała. Nie ma się więc czego bać, przenieśmy x przed całkę:

∫x⋅sin3⁡t dt=x⋅∫sin3⁡t dt

Wzorów na sin3 za wiele nie mamy, ale coś by się znalazło dla sin2, więc przekształcimy funkcję tak:

x⋅∫sin3⁡t dt=x⋅∫sin2⁡t⋅sin⁡t dt

Teraz rozpiszemy sin2 według wzoru sin2t = (1 − cos2t). Dostajemy całkę:

x⋅∫sin2⁡t⋅sin⁡t dt=x⋅∫(1−cos2⁡t)⋅sin⁡t dt

Teraz wykonamy podstawienie. Zmienna x jest już zajęta, więc użyjemy na przykład y. I wybierzemy y = cos t

x⋅∫(1−cos2⁡t)⋅sin⁡t dt=[y=cos⁡tdy=−sin⁡tdt]

Wyznaczymy dt:

dt=−dysin⁡t

I podstawimy do całki:

x⋅∫(1−cos2⁡t)⋅sin⁡t dt=[y=cos⁡tdy=−sin⁡tdt]=−x⋅∫(1−y2)⋅sin⁡t⋅dysin⁡t

Sinusy znowu ładnie się skrócą:

−x⋅∫(1−y2)⋅sin⁡t⋅dysin⁡t=−x⋅∫(1−y2)⋅dy

Tę całkę możemy już rozbić na dwie całki:

−x⋅∫(1−y2)⋅dy=−x⋅(∫1 dy−∫y2 dy)

To już są same całki tablicowe:

−x⋅(∫1 dy−∫y2 dy)=−x⋅(y−y33)

Teraz za y podstawimy z powrotem cos t:

−x⋅(y−y33)=−x⋅(cos⁡t−cos3⁡t3)+c

To już jest ostateczny wynik.

Rozdziały: Całka, Całkowanie przez części, Całkowanie przez podstawienie, Całka oznaczona