Potęgi i pierwiastki
Potęgowanie to działanie matematyczne, które, mówiąc najprościej, służy do skróconego zapisu wielokrotnego mnożenia.
Wykładnik naturalny
Potęga ma postać an, gdzie wyrażenie n nazywamy wykładnikiem, a wyrażenie a podstawą. Dalej będzie nas interesować przede wszystkim to, jaki jest wykładnik. W tej części pokażemy sobie, jakie własności ma potęga o wykładniku naturalnym, czyli gdy wykładnik jest jedną z liczb 1, 2, 3, 4, …
Przykładem takiej potęgi jest 62. Szóstka jest podstawą, dwójka wykładnikiem. Wykładnik mówi nam, ile szóstek mamy ze sobą pomnożyć, żeby otrzymać wynik. Zatem 62 = 6 · 6 = 36. Inny przykład: 43 = 4 · 4 · 4 = 64. Ogólnie moglibyśmy zapisać to tak:
Podstawą może być cokolwiek – liczba, ale równie dobrze bardziej złożone wyrażenie. Podczas obliczeń po prostu mnożysz dane wyrażenie tyle razy, ile wskazuje wykładnik. Przykłady:
Dla wykładnika równego zero przyjmujemy, że a0 = 1.
Wykładnik ujemny
W tej części założymy, że wykładnik jest ujemny. Jak można by to rozumieć? Wyjdźmy od tego, że a0 = 1. Jeśli chcemy obliczyć a1, moglibyśmy powiedzieć, że mnożymy a0 przez a. Ponieważ a0 = 1, otrzymujemy iloczyn a0 · a = a. Wychodzi a. Jeśli zechcemy obliczyć a2, możemy napisać a2 = a0 · a · a.
O wartości a0 = 1 możemy powiedzieć, że to nasza wartość początkowa, a gdy obliczamy an, po prostu n razy mnożymy wartość a0 przez a. Co zrobić, gdyby n było ujemne? Jeśli n jest dodatnie, mnożymy. Jeśli n jest ujemne, będziemy dzielić. Zatem a−1 otrzymalibyśmy tak, że wzięlibyśmy wartość początkową a0 i podzielili ją przez a. Dostajemy w ten sposób równanie:
Gdybyśmy chcieli poznać a−2, podzielilibyśmy a0 przez a dwa razy. Co byśmy otrzymali? Najpierw powiedzmy sobie, jak inaczej można zapisać dzielenie. Jeśli mamy iloraz x/y, możemy go równie dobrze zapisać jako
To jedna z podstawowych własności ułamków. Jeśli więc chcemy jakieś wyrażenie x dwa razy podzielić przez wyrażenie y, możemy to zapisać jako
Wróćmy do przykładu a−2. Powiedzieliśmy, że otrzymamy je, dzieląc wyrażenie a0 dwa razy przez a. Przekształcamy to dalej tak:
Teraz mamy już sposób na obliczenie potęgi o wykładniku ujemnym. Obliczamy potęgę tak, jakby wykładnik był dodatni, a potem tylko odwracamy wynik, czyli dzielimy jedynkę przez wynik potęgowania. Dokładniej zapisane:
(Zakładamy tu, że −n jest liczbą ujemną, czyli n jest dodatnie.)
Kilka przykładów:
Wykładnik wymierny
Wykładnik możemy dalej rozszerzyć na wszystkie liczby wymierne. Liczba wymierna to taka liczba, którą da się zapisać w postaci ułamka, czyli ilorazu dwóch liczb całkowitych. Weźmy więc ułamek postaci m/n, gdzie n jest liczbą dodatnią. Wtedy możemy zapisać wzór
Ten zawijas nad am to znak pierwiastka.
Własności potęg
- a0 = 1, jeśli a ≠ 0.
- a1 = a.
- 0n = 0, jeśli n > 0.
- 00 nie jest określone.
- (a · b)n = an · bn.
- am · an = am + n.
, jeśli a ≠ 0.- (am)n = am · n.