Funkcja wykładnicza
Funkcja wykładnicza to taka funkcja, która ma zmienną w wykładniku.
Definicja
Funkcja wykładnicza f ma postać
Symbol a to dowolna liczba, a nie jakieś bardziej skomplikowane wyrażenie; nazywamy ją podstawą. Wyrażenie x nazywamy wykładnikiem. Podstawą może więc być na przykład liczba całkowita 3, liczba wymierna
Dlaczego nakładamy warunki na podstawę a? Gdyby a było równe jeden, dostalibyśmy funkcję stałą, bo „jeden do dowolnej potęgi” to zawsze jeden. Zachodzi 12 = 1, 19 = 1, 1666 = 1. A ponieważ funkcji stałej nie zaliczamy do funkcji wykładniczych, a musi być różne od jedynki, czyli a ≠ 1.
A dlaczego musi zachodzić a>0? Bo potęga o wykładniku rzeczywistym jest określona tylko dla dodatniej podstawy. Gdybyśmy na przykład za x wybrali jedną drugą, to obliczanie
Jeśli spełnimy powyższe warunki, dziedziną funkcji wykładniczej f(x) = ax są liczby rzeczywiste.
Funkcja kwadratowa a funkcja wykładnicza
Funkcję wykładniczą łatwo pomylić z funkcją kwadratową. Funkcja kwadratowa ma zmienną w podstawie, a w wykładniku liczbę, natomiast funkcja wykładnicza ma w podstawie liczbę, a w wykładniku zmienną. Funkcjami kwadratowymi są więc na przykład te funkcje: x2, x2 + 4 albo x2 − x + 1. Funkcjami wykładniczymi są funkcje: 2x, 4x albo πx.
Ważne funkcje wykładnicze
Szczególnie ważną funkcją wykładniczą jest „naturalna funkcja wykładnicza”. To funkcja, której podstawą jest stała e, czyli liczba e (liczba Eulera). Liczba Eulera jest liczbą niewymierną, czyli liczbą o nieskończonym i nieokresowym rozwinięciu dziesiętnym; nie da się jej dokładnie wypisać. Jej przybliżona wartość to e = 2,718 281 828… Tę funkcję często oznacza się jako exp.
Kolejną ważną funkcją wykładniczą jest „dziesiętna funkcja wykładnicza”, której podstawa jest równa dziesięć: a = 10.
Kształt funkcji w zależności od wartości a
Funkcja ma dwa podstawowe kształty, zależnie od tego, jaka jest wartość podstawy. Rozróżniamy bowiem dwa przedziały: (0, 1) i (1, ∞). Jeśli a należy do pierwszego przedziału, czyli jest mniejsze od jedynki, funkcja jest malejąca. Jeśli należy do drugiego przedziału, jest rosnąca. Ma to oczywiście swoją logikę. Weźmy na przykład
Odwrotnie, jeśli a>1, wynikiem mnożenia będzie liczba większa. Jeśli mamy funkcję wykładniczą f(x) = 3x, dla wartości dwa, trzy, cztery dostajemy wyniki: f(2) = 32 = 3 · 3 = 9. Dla trójki: f(3) = 33 = 3 · 3 · 3 = 27. Dalej f(4) = 81. Funkcja jest więc rosnąca. Zauważ, że nawet gdyby podstawą była jakakolwiek inna liczba większa od jedynki, funkcja i tak byłaby rosnąca.
Dlatego musimy też rozróżniać dwa rodzaje wykresów w zależności od wartości podstawy a.
Wykresy funkcji wykładniczych
Z poprzedniej części wiemy, że wykres musi mieć dwa podstawowe kształty w zależności od wartości podstawy a. Najpierw pokażemy wykres dla wartości a z przedziału (0, 1).
Widzimy, że funkcja jest malejąca i przechodzi przez punkt (0, 1). To nie przypadek — z własności potęg wiemy, że cokolwiek do potęgi zerowej daje jeden. Czyli
Własności funkcji wykładniczych
- Dziedziną jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych
- Zbiorem wartości jest przedział (0, ∞)
- Jest ograniczona z dołu, ax>0. Z góry jest nieograniczona.
- Nie ma ani maksimum, ani minimum.
Monotoniczność funkcji zależy od wartości a. Jeśli a należy do przedziału (0, 1), funkcja jest malejąca. Jeśli należy do przedziału (1, ∞), jest rosnąca.
Wzrost wykładniczy
Określenia „wzrost wykładniczy” używa się dość często także w mowie potocznej. Zwykle chce się przez to powiedzieć, że coś rośnie strasznie szybko. Klasycznym przykładem może być podział bakterii, jaki znamy z serialu „Było sobie życie”. Co jakiś czas pojawiała się tam zła bakteria, która zaczynała się mnożyć w ten sposób, że za każdym razem dzieliła się na dwie. Taki sposób mnożenia możemy opisać funkcją wykładniczą f(x) = 2x. Wartość funkcji będzie nam podawać liczbę bakterii po x rundach podziału.
Przykład: na początku (zero podziałów, x = 0) mamy jedną bakterię, czyli 20 = 1. Po pierwszej rundzie mnożenia mamy 21 = 2, czyli dwie bakterie. Zgadza się, jedna bakteria dzieli się na dwie. Teraz każda z tych dwóch bakterii się dzieli, więc mamy 22 = 4, cztery bakterie. Znowu każda się dzieli, więc po trzeciej rundzie mamy już 23 = 8 bakterii. I tak dalej.
To mnożenie, choć na to nie wygląda, jest strasznie szybkie. Ile bakterii mamy po dziesiątej rundzie? 210 = 1024. To już niezła liczba. Po dwudziestu rundach mamy: 220 = 1 048 576. Po trzydziestu rundach przekraczamy już miliard.
To tempo jest dużo większe niż w przypadku zwykłej funkcji kwadratowej. Gdybyśmy porównali tempo wzrostu funkcji wykładniczej f(x) = 2x i funkcji kwadratowej g(x) = x2, funkcja wykładnicza zdecydowanie wygra. Znamy już wartość funkcji f w punkcie x = 20, a wartość funkcji kwadratowej g w punkcie x = 20 wynosi: g(20) = 202 = 400. To wielokrotnie mniej niż 1 048 576.