✖

Funkcja wykładnicza

Funkcja wykładnicza to taka funkcja, która ma zmienną w wykładniku.

Definicja

Funkcja wykładnicza f ma postać

f(x)=ax,a∈R,a>0,a≠1

Symbol a to dowolna liczba, a nie jakieś bardziej skomplikowane wyrażenie; nazywamy ją podstawą. Wyrażenie x nazywamy wykładnikiem. Podstawą może więc być na przykład liczba całkowita 3, liczba wymierna 12 albo stała π.

Dlaczego nakładamy warunki na podstawę a? Gdyby a było równe jeden, dostalibyśmy funkcję stałą, bo „jeden do dowolnej potęgi” to zawsze jeden. Zachodzi 12 = 1, 19 = 1, 1666 = 1. A ponieważ funkcji stałej nie zaliczamy do funkcji wykładniczych, a musi być różne od jedynki, czyli a ≠ 1.

A dlaczego musi zachodzić a>0? Bo potęga o wykładniku rzeczywistym jest określona tylko dla dodatniej podstawy. Gdybyśmy na przykład za x wybrali jedną drugą, to obliczanie a12 jest tym samym co obliczanie pierwiastka z liczby a. A pierwiastek możemy wyciągnąć tylko z liczby nieujemnej.

Jeśli spełnimy powyższe warunki, dziedziną funkcji wykładniczej f(x) = ax są liczby rzeczywiste.

Funkcja kwadratowa a funkcja wykładnicza

Funkcję wykładniczą łatwo pomylić z funkcją kwadratową. Funkcja kwadratowa ma zmienną w podstawie, a w wykładniku liczbę, natomiast funkcja wykładnicza ma w podstawie liczbę, a w wykładniku zmienną. Funkcjami kwadratowymi są więc na przykład te funkcje: x2, x2 + 4 albo x2 − x + 1. Funkcjami wykładniczymi są funkcje: 2x, 4x albo πx.

Ważne funkcje wykładnicze

Szczególnie ważną funkcją wykładniczą jest „naturalna funkcja wykładnicza”. To funkcja, której podstawą jest stała e, czyli liczba e (liczba Eulera). Liczba Eulera jest liczbą niewymierną, czyli liczbą o nieskończonym i nieokresowym rozwinięciu dziesiętnym; nie da się jej dokładnie wypisać. Jej przybliżona wartość to e = 2,718 281 828… Tę funkcję często oznacza się jako exp.

Kolejną ważną funkcją wykładniczą jest „dziesiętna funkcja wykładnicza”, której podstawa jest równa dziesięć: a = 10.

Kształt funkcji w zależności od wartości a

Funkcja ma dwa podstawowe kształty, zależnie od tego, jaka jest wartość podstawy. Rozróżniamy bowiem dwa przedziały: (0, 1) i (1, ∞). Jeśli a należy do pierwszego przedziału, czyli jest mniejsze od jedynki, funkcja jest malejąca. Jeśli należy do drugiego przedziału, jest rosnąca. Ma to oczywiście swoją logikę. Weźmy na przykład a=12, czyli funkcję f(x)=12x. Co się stanie, jeśli za x podstawimy kolejno dwójkę, trójkę i czwórkę? Wartość funkcji będzie stopniowo maleć, otrzymamy bowiem: f(2)=122=12⋅12=14, dalej f(3)=123=12⋅12⋅12, co jest równe 18. Dla f(4) dostaniemy połowę jednej ósmej, czyli 116. Dostajemy coraz mniejsze liczby, bo podstawa jest mniejsza od jedynki. Jeśli mnożymy liczby mniejsze od jedynki, zawsze dostaniemy liczbę mniejszą.

Odwrotnie, jeśli a>1, wynikiem mnożenia będzie liczba większa. Jeśli mamy funkcję wykładniczą f(x) = 3x, dla wartości dwa, trzy, cztery dostajemy wyniki: f(2) = 32 = 3 · 3 = 9. Dla trójki: f(3) = 33 = 3 · 3 · 3 = 27. Dalej f(4) = 81. Funkcja jest więc rosnąca. Zauważ, że nawet gdyby podstawą była jakakolwiek inna liczba większa od jedynki, funkcja i tak byłaby rosnąca.

Dlatego musimy też rozróżniać dwa rodzaje wykresów w zależności od wartości podstawy a.

Wykresy funkcji wykładniczych

Z poprzedniej części wiemy, że wykres musi mieć dwa podstawowe kształty w zależności od wartości podstawy a. Najpierw pokażemy wykres dla wartości a z przedziału (0, 1).

Wykres funkcji wykładniczej y=\frac12^x

Widzimy, że funkcja jest malejąca i przechodzi przez punkt (0, 1). To nie przypadek — z własności potęg wiemy, że cokolwiek do potęgi zerowej daje jeden. Czyli 120=1,50=1,330=1 itd. Dlatego każda krzywa funkcji wykładniczej musi przechodzić przez ten punkt. Także krzywa, która odpowiada funkcji wykładniczej dla a>1, co widać na następnym rysunku:

Wykres funkcji wykładniczej y=e^x, gdzie e to liczba Eulera

Własności funkcji wykładniczych

Monotoniczność funkcji zależy od wartości a. Jeśli a należy do przedziału (0, 1), funkcja jest malejąca. Jeśli należy do przedziału (1, ∞), jest rosnąca.

Wzrost wykładniczy

Określenia „wzrost wykładniczy” używa się dość często także w mowie potocznej. Zwykle chce się przez to powiedzieć, że coś rośnie strasznie szybko. Klasycznym przykładem może być podział bakterii, jaki znamy z serialu „Było sobie życie”. Co jakiś czas pojawiała się tam zła bakteria, która zaczynała się mnożyć w ten sposób, że za każdym razem dzieliła się na dwie. Taki sposób mnożenia możemy opisać funkcją wykładniczą f(x) = 2x. Wartość funkcji będzie nam podawać liczbę bakterii po x rundach podziału.

Przykład: na początku (zero podziałów, x = 0) mamy jedną bakterię, czyli 20 = 1. Po pierwszej rundzie mnożenia mamy 21 = 2, czyli dwie bakterie. Zgadza się, jedna bakteria dzieli się na dwie. Teraz każda z tych dwóch bakterii się dzieli, więc mamy 22 = 4, cztery bakterie. Znowu każda się dzieli, więc po trzeciej rundzie mamy już 23 = 8 bakterii. I tak dalej.

To mnożenie, choć na to nie wygląda, jest strasznie szybkie. Ile bakterii mamy po dziesiątej rundzie? 210 = 1024. To już niezła liczba. Po dwudziestu rundach mamy: 220 = 1 048 576. Po trzydziestu rundach przekraczamy już miliard.

To tempo jest dużo większe niż w przypadku zwykłej funkcji kwadratowej. Gdybyśmy porównali tempo wzrostu funkcji wykładniczej f(x) = 2x i funkcji kwadratowej g(x) = x2, funkcja wykładnicza zdecydowanie wygra. Znamy już wartość funkcji f w punkcie x = 20, a wartość funkcji kwadratowej g w punkcie x = 20 wynosi: g(20) = 202 = 400. To wielokrotnie mniej niż 1 048 576.