Wielomiany
Wielomian to wyrażenie, w którym występuje zmienna x oraz zwykłe działania: dodawanie, mnożenie i potęgowanie o wykładniku całkowitym nieujemnym. Wielomiany możemy potem dodawać, odejmować, mnożyć, dzielić i podnosić do potęgi.
Podstawowe zależności
Przykładem prostego wielomianu może być wielomian:
Ogólnie wielomian możemy zapisać tak:
gdzie liczby rzeczywiste stojące przed x, czyli an itd., nazywamy współczynnikami, a n nazywamy stopniem wielomianu. Liczba n to najwyższa potęga w wielomianie, przy której an ≠ 0. Gdyby an było równe zeru, to w zasadzie usunęlibyśmy zmienną x, do której ten współczynnik należy, bo zero razy cokolwiek daje zero:
W przypadku pierwszego wielomianu stopień wielomianu wynosi więc dwa, bo najwyższa potęga zmiennej x z niezerowym współczynnikiem to dwa. Dla innego wielomianu
stopień wielomianu wynosi 4 (najwyższy wykładnik to 4). Wielomiany zwykle zapisujemy według malejących wykładników, żeby na pierwszym miejscu stał wyraz z najwyższą potęgą. Poprzedni wielomian możemy więc zapisać tak:
Widzimy, że w wielomianie brakuje wyrazów, w których zmienna miałaby wykładnik trzy i zero. To wcale nie przeszkadza, po prostu wyobrażamy sobie, że współczynnik przy tych wyrazach jest równy zeru. Możemy bowiem napisać
Mamy już wszystkie wyrazy, ale wielomian stał się niepotrzebnie nieczytelny. Wyrazy z zerowym współczynnikiem zwykle więc pomijamy.
Dodawanie i odejmowanie wielomianów
Dodawanie i odejmowanie wielomianów to całkiem prosta sprawa. Zawsze dodajemy albo odejmujemy tylko współczynniki przy wyrazach o tym samym wykładniku. Zachodzi więc
Prosty przykład:
Jeśli chcemy dodać dłuższe wielomiany, zawsze musimy wybierać wyrazy o tym samym wykładniku zmiennej.
Jeśli wyraz o danym wykładniku w jednym z wielomianów nie występuje, przepisujemy go bez zmian (wyobraź sobie, że w drugim wielomianie taki wyraz jest, tylko ze współczynnikiem zero).
Odejmowanie wielomianów działa tak samo jak dodawanie, tylko drugi wielomian mnożymy przez minus jeden, czyli zmieniamy wszystkie jego znaki. Oto przykład:
A to jest już zwykłe dodawanie wielomianów, więc dodajemy jak zawsze:
Przypominam, że jeśli w odejmowanym wielomianie jest wyraz ujemny, to po tym przekształceniu staje się dodatni.
Mnożenie wielomianów
Przy mnożeniu wielomianów mnożymy każdy wyraz pierwszego wielomianu przez każdy wyraz drugiego wielomianu. Współczynniki mnożymy normalnie, jak zwykłe liczby rzeczywiste. Wykładniki zmiennych natomiast tylko dodajemy, zgodnie z zasadami działań na potęgach. Oto przykład:
W tym przykładzie drugi czynnik był jednomianem, więc nie pokazał dobrze mnożenia „każdy przez każdy”. Oto trochę większy przykład:
Jeśli w wielomianie pojawia się znak minus, to normalnie uwzględniamy go przy mnożeniu.
Przekształcanie wielomianów
Przekształcając wielomian, zwykle chcemy, żeby stał się prostszy. Używamy do tego rozszerzania, skracania, wyłączania wspólnego czynnika przed nawias, wzorów skróconego mnożenia i podobnych sposobów. Te wzory warto znać. Niektóre z nich będziemy tu stosować i przedstawię je po kolei. Klasycznym wzorem, którego się używa, jest wzór
Jeśli zastanawiasz się, skąd ten wzór się wziął, wystarczy wymnożyć nawiasy.
Zaczniemy od jakiegoś prostego przykładu.
Oba nawiasy po lewej stronie wymnożyliśmy według wzoru, który podałem wyżej. Przypominam, że drugi nawias rozpisaliśmy jako
Kolejnym klasycznym wzorem jest
Teraz drugi przykład, tym razem z ułamkiem. W liczniku i w mianowniku są wielomiany, a my spróbujemy je przekształcić tak, żeby cały ułamek dało się ładnie skrócić. W pierwszym kroku w liczniku zastosujemy pierwszy wzór, tylko w odwrotną stronę. W mianowniku zastosujemy drugi wzór. Na końcu już tylko skrócimy (a + b).
W trzecim przykładzie spróbujemy wyłączyć wspólny czynnik przed nawias. W liczniku najpierw wyłączymy przed nawias 3a3, a potem rozłożymy nawias (4a2 − 1) według wzoru na a2 − b2, korzystając z tego, że
W mianowniku najpierw po prostu wymnożymy dwa pierwsze wyrazy, też wyłączymy przed nawias 3a3 i na koniec wszystko skrócimy.
Rozdziały: Wielomiany, Dzielenie wielomianów, Pierwiastek wielomianu, Rozkład wielomianu na czynniki