✖

Wielomiany

Wielomian to wyrażenie, w którym występuje zmienna x oraz zwykłe działania: dodawanie, mnożenie i potęgowanie o wykładniku całkowitym nieujemnym. Wielomiany możemy potem dodawać, odejmować, mnożyć, dzielić i podnosić do potęgi.

Podstawowe zależności

Przykładem prostego wielomianu może być wielomian:

2x2+5x−12

Ogólnie wielomian możemy zapisać tak:

anxn+an−1xn−1+…+a1x1+a0x0,

gdzie liczby rzeczywiste stojące przed x, czyli an itd., nazywamy współczynnikami, a n nazywamy stopniem wielomianu. Liczba n to najwyższa potęga w wielomianie, przy której an ≠ 0. Gdyby an było równe zeru, to w zasadzie usunęlibyśmy zmienną x, do której ten współczynnik należy, bo zero razy cokolwiek daje zero:

0⋅x3=0.

W przypadku pierwszego wielomianu stopień wielomianu wynosi więc dwa, bo najwyższa potęga zmiennej x z niezerowym współczynnikiem to dwa. Dla innego wielomianu

7x2+5x4+15x

stopień wielomianu wynosi 4 (najwyższy wykładnik to 4). Wielomiany zwykle zapisujemy według malejących wykładników, żeby na pierwszym miejscu stał wyraz z najwyższą potęgą. Poprzedni wielomian możemy więc zapisać tak:

5x4+7x2+15x.

Widzimy, że w wielomianie brakuje wyrazów, w których zmienna miałaby wykładnik trzy i zero. To wcale nie przeszkadza, po prostu wyobrażamy sobie, że współczynnik przy tych wyrazach jest równy zeru. Możemy bowiem napisać

5x4+0x3+7x2+15x1+0x0.

Mamy już wszystkie wyrazy, ale wielomian stał się niepotrzebnie nieczytelny. Wyrazy z zerowym współczynnikiem zwykle więc pomijamy.

Dodawanie i odejmowanie wielomianów

Dodawanie i odejmowanie wielomianów to całkiem prosta sprawa. Zawsze dodajemy albo odejmujemy tylko współczynniki przy wyrazach o tym samym wykładniku. Zachodzi więc

axn+bxn=(a+b)xn.

Prosty przykład:

3x2+5x2=(3+5)x2=8x2

Jeśli chcemy dodać dłuższe wielomiany, zawsze musimy wybierać wyrazy o tym samym wykładniku zmiennej.

(7x3+5x2+x)+(2x3−3x2+9x)==(7+2)x3+(5−3)x2+(1+9)x.

Jeśli wyraz o danym wykładniku w jednym z wielomianów nie występuje, przepisujemy go bez zmian (wyobraź sobie, że w drugim wielomianie taki wyraz jest, tylko ze współczynnikiem zero).

(x3+2x)+(4x2+5x+3)=x3+4x2+7x+3

Odejmowanie wielomianów działa tak samo jak dodawanie, tylko drugi wielomian mnożymy przez minus jeden, czyli zmieniamy wszystkie jego znaki. Oto przykład:

(3x2+6x)−(2x2+14x)=(3x2+6x)+(−2x2−14x)

A to jest już zwykłe dodawanie wielomianów, więc dodajemy jak zawsze:

(3x2+6x)+(−2x2−14x)=x2−8x

Przypominam, że jeśli w odejmowanym wielomianie jest wyraz ujemny, to po tym przekształceniu staje się dodatni.

(x2+2x)−(3x2−10x)==(x2+2x)+(−3x2+10x)==−2x2+12x

Mnożenie wielomianów

Przy mnożeniu wielomianów mnożymy każdy wyraz pierwszego wielomianu przez każdy wyraz drugiego wielomianu. Współczynniki mnożymy normalnie, jak zwykłe liczby rzeczywiste. Wykładniki zmiennych natomiast tylko dodajemy, zgodnie z zasadami działań na potęgach. Oto przykład:

(3x2+4x)⋅5x2=(3⋅5)x2+2+(4⋅5)x1+2=15x4+20x3

W tym przykładzie drugi czynnik był jednomianem, więc nie pokazał dobrze mnożenia „każdy przez każdy”. Oto trochę większy przykład:

(x3+2x)⋅(4x2+7x)==(1⋅4)x3+2+(1⋅7)x3+1+(2⋅4)x1+2+(2⋅7)x1+1

Jeśli w wielomianie pojawia się znak minus, to normalnie uwzględniamy go przy mnożeniu.

(x3−2x)⋅(4x2−7x)==(1⋅4)x3+2+(1⋅(−7))x3+1+(−2⋅4)x1+2++(−2⋅(−7))x1+1=4x5−7x4−8x3+14x2

Przekształcanie wielomianów

Przekształcając wielomian, zwykle chcemy, żeby stał się prostszy. Używamy do tego rozszerzania, skracania, wyłączania wspólnego czynnika przed nawias, wzorów skróconego mnożenia i podobnych sposobów. Te wzory warto znać. Niektóre z nich będziemy tu stosować i przedstawię je po kolei. Klasycznym wzorem, którego się używa, jest wzór

(a+b)2=a2+2ab+b2

Jeśli zastanawiasz się, skąd ten wzór się wziął, wystarczy wymnożyć nawiasy.

(a+b)2=(a+b)(a+b)=a2+ab+ba+b2=a2+2ab+b2

Zaczniemy od jakiegoś prostego przykładu.

(a+b)2+(a+2b)2−3a⋅2b==a2+2ab+b2+a2+4ab+4b2−6ab==2a2+5b2

Oba nawiasy po lewej stronie wymnożyliśmy według wzoru, który podałem wyżej. Przypominam, że drugi nawias rozpisaliśmy jako

(a+2b)2=a2+4ab+4b2.

Kolejnym klasycznym wzorem jest

a2−b2=(a+b)(a−b).

Teraz drugi przykład, tym razem z ułamkiem. W liczniku i w mianowniku są wielomiany, a my spróbujemy je przekształcić tak, żeby cały ułamek dało się ładnie skrócić. W pierwszym kroku w liczniku zastosujemy pierwszy wzór, tylko w odwrotną stronę. W mianowniku zastosujemy drugi wzór. Na końcu już tylko skrócimy (a + b).

a2+2ab+b2a2−b2=(a+b)2(a+b)(a−b)=(a+b)(a+b)(a+b)(a−b)=a+ba−b

W trzecim przykładzie spróbujemy wyłączyć wspólny czynnik przed nawias. W liczniku najpierw wyłączymy przed nawias 3a3, a potem rozłożymy nawias (4a2 − 1) według wzoru na a2 − b2, korzystając z tego, że

12=11→(a2−12)=(a+1)(a−1).

W mianowniku najpierw po prostu wymnożymy dwa pierwsze wyrazy, też wyłączymy przed nawias 3a3 i na koniec wszystko skrócimy.

12a5−3a32a2⋅3a2+3a3=3a3(4a2−1)6a4+3a3=3a3(2a+1)(2a−1)3a3(2a+1)=2a−1

Rozdziały: Wielomiany, Dzielenie wielomianów, Pierwiastek wielomianu, Rozkład wielomianu na czynniki