✖

Wyznaczanie zmiennej ze wzoru

Jak ze złożonej zależności albo z ułamka wyznaczyć jedną konkretną zmienną. Tej techniki używa się szczególnie przy pracy z różnymi wzorami, w których występuje kilka zmiennych. W połączeniu z innymi wzorami pozwala osiągnąć niebywałe rzeczy – wyprowadzić wszystko z niczego.

Proste wyrażenia liniowe

Weźmy taki wzór: ax + b = c. Jak z tego wymyślonego wzoru wyznaczymy x? Zawsze zaczynamy od tego, że wszystkie wyrażenia ze zmienną, którą wyznaczamy, przenosimy na lewą stronę, a resztę na prawą. Teoretycznie nie ma znaczenia, co będzie po której stronie, ale przyjęło się, że wyznaczaną niewiadomą mamy po lewej. Najpierw więc przeniesiemy b na prawą stronę, czyli do równania dodamy −b:

ax+b=c/−bax=c−b

Wyrażenia ze zmienną mamy już po jednej stronie, ale przeszkadza nam jeszcze to a. Jak się go elegancko pozbyć? Co musimy zrobić z wyrażeniem ax, żeby dostać samo x? Tak, wyrażenie – a tym samym całe równanie – podzielimy przez a, czyli pomnożymy przez 1a. Wartość a musi przy tym być różna od zera (nie można dzielić przez zero). Jeśli tak zrobimy, dostaniemy:

ax=c−b⋅1a(a≠0)x=c−ba

Gotowe. Kolejny przykład:

2ax−3bx=10a

Znowu mamy wyznaczyć x. Wyrażenia z niewiadomą mamy już po lewej stronie, więc mamy trochę mniej pracy. Kłopot w tym, że są tam dwa wyrażenia z niewiadomą. Poradzimy sobie z tym, wyłączając wspólny czynnik przed nawias. Z lewej strony równania wyłączymy przed nawias x i dostaniemy:

2ax−3bx=10ax(2a−3b)=10a

Kiedy w poprzednim przykładzie mieliśmy wyrażenie ax i chcieliśmy otrzymać samo x, pomnożyliśmy całe równanie przez 1a. Teraz mamy w równaniu wyrażenie x(2a − 3b) i znowu chcemy poznać x. Zrobimy to samo: podzielimy całe równanie przez wyrażenie (2a − 3b). Nie bój się, równanie naprawdę można podzielić przez cały nawias, musi tylko zachodzić 2a − 3b ≠ 0.

x(2a−3b)=10a/⋅12a−3bx=10a2a−3b

Ułamki

Jeśli mamy wyrażenie z ułamkami, stosujemy te same przekształcenia równań, musimy tylko uważać, żeby przypadkiem nie dzielić ani nie mnożyć przez zero. Przykład:

ax=bc

Chcemy wyznaczyć x. Całe równanie pomnożymy przez x – musimy tylko dodać założenie, że x ≠ 0. To i tak jest spełnione, bo w równaniu jest ułamek ax, a x jest w mianowniku – a przez zero dzielić nie można. Otrzymujemy więc równanie:

ax=bc/⋅x(x≠0)a=bxc/⋅c(c≠0)ac=bx⋅1b(b≠0)acb=xx=acb

Krótko mówiąc, przy wyznaczaniu niewiadomej stosuj zwykłe przekształcenia równoważne równań.