Skala mapy
Każda mapa ma określoną skalę, dzięki której możemy przeliczyć odległości na mapie na odległości w rzeczywistości.
Skala jako stosunek
Prostsza definicja mówi, że skala to stosunek odległości na mapie do odległości w rzeczywistości. Ta definicja jest nieścisła, dokładniejszą znajdziesz na końcu artykułu. Zwykle skalę podaje się albo w postaci liczbowej, albo w postaci graficznej (podziałki). Skala liczbowa ma postać 1 : 100, czyli jest to stosunek mapa : rzeczywistość. Taki stosunek oznacza, że jeden centymetr na mapie to sto centymetrów w rzeczywistości. Innymi słowy, jeden centymetr na mapie odpowiada jednemu metrowi w terenie. Mapa w skali 1 : 100 jest więc sto razy mniejsza niż rzeczywistość.
Jak obliczyć rzeczywistą odległość
Typowy przykład: masz mapę w skali 1 : 100 000 i mierzysz na niej jakąś odległość, na przykład cztery centymetry. Jaka jest prawdziwa odległość?
Odległość w centymetrach otrzymasz, mnożąc swoje cztery centymetry przez liczbę za dwukropkiem, czyli przez 100 000. W ten sposób dostajesz odległość w rzeczywistości. W naszym przykładzie wynik to 400 000 cm.
Zwykle chcemy jednak znać odległość w innych jednostkach – w metrach albo w kilometrach. Długość w metrach otrzymasz, dzieląc dotychczasowy wynik przez sto (bo metr ma sto centymetrów). Wychodzi, że odległość wynosi 400 000 : 100 = 4 000 metrów. Wynik w kilometrach dostaniesz, dzieląc tę wartość w metrach jeszcze przez tysiąc (bo kilometr ma tysiąc metrów). Wynik to 4 000 : 1 000 = 4 kilometry.
Odpowiedź brzmi więc: cztery centymetry na mapie to cztery kilometry w rzeczywistości.
Kalkulator
Jeśli chcesz zamienić odległość na mapie na odległość w rzeczywistości, możesz użyć poniższego kalkulatora. W pierwsze pole wpisz drugą liczbę ze skali (czyli jeśli mapa ma skalę 1 : 1000, wpisz tam tysiąc). W drugie pole wpisz liczbę centymetrów na mapie. Domyślnie w kalkulatorze są wpisane dane z poprzedniego przykładu, czyli skala 1 : 100 000 i 4 centymetry.
Jak obliczyć odległość na mapie
Czasem potrzebujesz odwrotnego postępowania. Wiesz, że jakaś odległość w rzeczywistości wynosi 15 kilometrów, i chcesz wiedzieć, ile to będzie na mapie w skali 1 : 30 000. W pierwszym kroku zamienimy kilometry na centymetry. Gdy kilometry pomnożymy przez tysiąc, dostaniemy odległość w metrach: 15 000. Gdy tę liczbę pomnożymy jeszcze przez sto, dostaniemy odległość w centymetrach: 1 500 000. W ostatnim kroku wystarczy tę liczbę podzielić przez liczbę ze skali, czyli obliczyć 1 500 000 : 30 000 = 50. Wynika z tego, że 15 km w rzeczywistości odpowiada 50 centymetrom na mapie.
Dokładniejsza definicja skali
Dokładniej mówi się, że skala mapy (tzw. skala główna) wyraża stopień zmniejszenia modelu Ziemi, z którego powstała mapa. Rzeczywisty stosunek odległości w danym miejscu mapy (skala szczegółowa) może być inny.
Problem skali wiąże się z tym, że mapa musi oddać zakrzywioną powierzchnię. Nasza Ziemia nie jest przecież płaska, tylko w przybliżeniu kulista. A powierzchni kuli nie da się rozłożyć na prostokąt tak, żeby powstały prostokąt nie był zniekształcony. Gdybyś wziął globus i zdjął z niego powierzchnię, nie udałoby ci się zrobić z tego zdjętego papieru prostokąta. A przecież standardowa mapa jest prostokątna – jak to możliwe? Po prostu niektóre odległości się na niej zniekształca, żeby z powierzchni kuli dało się zrobić prostokątną mapę.
Innymi słowy – gdybyśmy zrobili ogromną prostokątną mapę całej Ziemi w skali 1:1, i tak byłyby na niej odległości, które nie odpowiadałyby rzeczywistości. Skala mapy nie może więc wyrażać stosunku odległości na mapie do odległości w rzeczywistości, bo nawet na mapie w skali 1:1 nie byłoby to prawdą. Ładnie widać ten problem na Antarktydzie, która – jeśli w ogóle jest na mapie – wygląda zwykle na większą, niż jest w rzeczywistości.