Symbole matematyczne
Matematyka jest pełna najróżniejszych symboli, w których zwykły śmiertelnik łatwo się gubi. Ten artykuł stara się omówić i wyjaśnić przynajmniej te podstawowe symbole, które możesz spotkać na każdym matematycznym kroku.
Lista symboli
-
+, −, · , /: podstawowe symbole zwykłych działań – dodawania, odejmowania, mnożenia i dzielenia. Jako znak mnożenia często używa się gwiazdki: * albo zwykłej kropki „.”. Trudno powiedzieć, które oznaczenie jest poprawne – standardy, normy typograficzne i zwyczaje nie są zgodne. Najczęściej, jeśli pozwala na to oprogramowanie, używa się kropki na środku wysokości wiersza: ·. Do dzielenia używa się albo wspomnianej kreski ukośnej, albo dwukropka :, ewentualnie dwukropka z kreską pośrodku: ÷. W polskiej szkole dzielenie zapisuje się najczęściej dwukropkiem (12 : 4 = 3), a kreska ukośna pojawia się głównie w kalkulatorach i programach komputerowych.
-
(), [], {}: trzy rodzaje nawiasów. Mają różne zastosowania. Nawiasy okrągłe wyznaczają kolejność wykonywania działań i grupują wyrażenia. Gdyby na przykład napisać:
nie byłoby pewne, o co chodzi. Tak zapisane wyrażenie oznacza bowiem jeden plus dwie trzecie plus cztery. Jeśli chcesz z tego zrobić jeden duży ułamek, użyjesz nawiasów okrągłych:
Nawiasów kwadratowych używa się na przykład do zapisu współrzędnych wektora: wektor o współrzędnych 10 i 12 zapiszemy jako [10, 12]. Współrzędne punktu w polskiej szkole zapisuje się w nawiasach okrągłych – punkt o współrzędnych x = 10 i y = 12 zapiszesz jako (10, 12). (W Czechach i na Słowacji punkt zapisuje się w nawiasach kwadratowych.)
-
⟨a, b⟩, (a, b): nawiasy przy przedziałach. W polskiej szkole przedział domknięty zapisuje się w nawiasach kątowych ⟨a, b⟩, a otwarty w okrągłych (a, b). W literaturze zagranicznej przedział domknięty zapisuje się często w nawiasach kwadratowych [a, b], a otwarty niekiedy jako ]a, b[.
-
x2: indeks górny służy do zapisu potęg. Wyrażenie x2 można rozpisać jako x · x. Wyrażenie w indeksie górnym nazywamy wykładnikiem.
-
: znak pierwiastka. Oznacza funkcję odwrotną do potęgowania. Dla pierwiastka zachodzi: -
% to znak procentu i także w matematyce używa się go do obliczeń z procentami. Nic bardziej skomplikowanego się za nim nie kryje.
-
≈: „w przybliżeniu równa się”. Używa się go przy zaokrąglaniu, na przykład π ≈ 3,14. W Czechach zamiast niego pisze się zwykle
. -
|x|: pionowe kreski oznaczają wartość bezwzględną. Wartość bezwzględna z liczby ujemnej robi liczbę dodatnią. Na przykład: |−5| = 5. Pionowe kreski mogą też w geometrii oznaczać odległość między dwoma punktami. Jeśli mamy punkty A i B, to odległość między nimi oznaczymy |AB|.
-
!: wykrzyknik oznacza silnię. Silnia liczby n to iloczyn wszystkich liczb naturalnych od 1 do n. Wykrzyknik zapisujemy za wyrażeniem, którego silnię chcemy obliczyć. Przykład: 5! = 5 · 4 · 3 · 2 · 1 = 120.
-
π to typowa stała matematyczna. π, czytane „pi”, to ludolfina. Najczęściej używa się jej w trygonometrii i geometrii, bo za pomocą liczby pi oblicza się na przykład obwód i pole koła. Znak π jest literą alfabetu greckiego. Jego przybliżona wartość to 3,1415… Ponieważ jest to liczba niewymierna, nie da się zapisać wszystkich jej cyfr.
-
e to kolejna ważna stała matematyczna, liczba Eulera. Nazwano ją na cześć Leonharda Eulera, wybitnego szwajcarskiego matematyka. Liczby e używa się najczęściej przy logarytmach – logarytm naturalny ma za podstawę właśnie liczbę e. Podobnie jak pi, liczba e jest liczbą niewymierną, więc też nie da się zapisać wszystkich jej cyfr. Jej przybliżona wartość to 2,71…
-
tg x, ctg x: tangens i cotangens, funkcje trygonometryczne. Tak pisze się je w polskiej szkole; na kalkulatorach i w źródłach zagranicznych spotkasz zapis tan x i cot x.
-
D(f) i ZW(f) oznaczają dziedzinę i zbiór wartości funkcji. Dziedzina to zbiór elementów, które możemy wybrać jako argument funkcji. Zbiór wartości to zbiór elementów, które może przyjmować wartość funkcji. (Spotkasz też zapis Df i ZWf, w Czechach zbiór wartości oznacza się H(f).)
-
to symbol Newtona. Wygląda jak ułamek bez kreski ułamkowej, za to w nawiasie. Nawias zwykle się tam pisze, nie zapisujemy samych dwóch liczb bez niczego. Symbol Newtona pozwala krócej zapisać liczbę kombinacji. -
ℕ, ℤ, ℚ, ℝ, ℂ to standardowe zbiory, z którymi pracuje się w matematyce. Od lewej są to: liczby naturalne, liczby całkowite, liczby wymierne, liczby rzeczywiste i liczby zespolone.
-
⊆ , ∈ , × to symbole używane w teorii zbiorów. Od lewej: podzbiór, symbol należenia elementu do zbioru, iloczyn kartezjański.
-
f′ oznacza (dokładniej ta kreska u góry, tzw. prim) pochodną funkcji f.
-
∧ , ∨ , ⇒ , ⇔ , ¬ to symbole używane w rachunku zdań. Od lewej: koniunkcja, alternatywa, implikacja, równoważność i negacja.
-
to symbol sumy i oznacza sumę wyrazów jakiegoś ciągu ai. To już dość groźnie wyglądający symbol, ale nie ma w nim nic szczególnie skomplikowanego. Suma zaczyna od wartości i = 1, po kolei dodaje wyrazy ciągu ai i inkrementuje (zwiększa) wartość zmiennej i o jeden, dopóki wartość i nie zrówna się z górnym indeksem, czyli n. W ten sposób po kolei dodaje się wyrazy ciągu:Powiedzmy, że mamy ciąg ai = i, czyli ciąg 1, 2, 3, … Jak zapisalibyśmy sumę pierwszych pięciu wyrazów tego ciągu?
-
to symbol iloczynu i jest odpowiednikiem poprzedniej sumy, tylko że działaniem wewnątrz nie jest dodawanie, ale mnożenie. Symbol iloczynu daje iloczyn danych wyrazów ciągu (suma daje sumę). Iloczyn pierwszych pięciu wyrazów poprzedniego ciągu ai = i wyglądałby więc tak: