Το ξυράφι του Όκαμ: η απλούστερη εξήγηση είναι συνήθως η σωστή

Το ξυράφι του Όκαμ είναι ένας τρόπος λογικής επιλογής που μας λέει ότι, όταν για ένα φαινόμενο έχουμε δύο διαφορετικές εξηγήσεις, πρέπει να προτιμάμε την απλούστερη.

Το ξυράφι πήρε το όνομά του από τον Άγγλο φιλόσοφο και θεολόγο Γουλιέλμο του Όκαμ, που έζησε τον δέκατο τέταρτο αιώνα. Ο ίδιος ο Γουλιέλμος του Όκαμ διατύπωσε την αρχή με διάφορους τρόπους, αλλά περισσότερο επικράτησε η διατύπωση «οι οντότητες δεν πρέπει να πολλαπλασιάζονται πέρα από την ανάγκη», που πρότεινε ο Ιρλανδός φιλόσοφος Τζον Παντς.

Τι μας λέει το ξυράφι του Όκαμ

Φαντάσου ότι στο χωριό σου συνέβη κάτι. Για παράδειγμα, κάποιος έβαλε φωτιά σε ένα κούτσουρο στην πλατεία. Η αστυνομία ξεκινά τη διερεύνηση με τη γνωστή της ζέση και συλλαμβάνει τον δράστη μέσα σε λίγες ώρες. Στο δικαστήριο τρεις μάρτυρες περιγράφουν ότι είδαν τον δράστη να βάζει φωτιά στο κούτσουρο. Ένα παιδί μάλιστα τον τράβηξε σε βίντεο και το ανέβασε στο TikTok. Η σύζυγος του δράστη επιβεβαίωσε επιπλέον ότι τη συγκεκριμένη ώρα δεν ήταν στο σπίτι και είχε πάει κάπου. Η υπόθεση φαινόταν ξεκάθαρη.

Ο δράστης, ας τον πούμε Νίκο, υπερασπίστηκε τον εαυτό του με ένα ασυνήθιστο επιχείρημα – ισχυρίστηκε ότι δεν το έκανε εκείνος, αλλά ένας διπλός του, ένας κλώνος του, που κατασκεύασε ο κακός δαίμονας Παζούζου με σκοπό να υποδουλώσει την ανθρωπότητα, και η φωτιά στο κούτσουρο είναι η πρώτη φάση του κακού σχεδίου του.

«Αποδείξτε μου ότι δεν είναι έτσι», είπε με αυτοπεποίθηση ο Νίκος.

Μάλλον ήδη υποψιάζεσαι ποιο είναι το πρόβλημα. Είναι αδύνατο να αποδείξουμε ότι δεν υπάρχει κανένας διπλός ούτε κανένας δαίμονας Παζούζου. Καθαρά θεωρητικά, θα μπορούσε πράγματι να έχει εμφανιστεί από κάπου ένας δαίμονας Παζούζου και να έχει δημιουργήσει τον διπλό του Νίκου, που έβαλε φωτιά σε ένα κούτσουρο στην Πάτρα, δηλαδή στο χωριό σου, και μετά εξαφανίστηκε. Να το αποκλείσουμε εκατό τοις εκατό απλώς δεν γίνεται. Πώς πρέπει λοιπόν να αποφασίσει ο δικαστής;

Ο δικαστής μπορεί αυτή τη στιγμή να χρησιμοποιήσει το ξυράφι του Όκαμ. Αυτό λέει ότι, όταν έχουμε δύο διαφορετικές εξηγήσεις που ερμηνεύουν ένα φαινόμενο εξίσου καλά, πρέπει να χρησιμοποιούμε την απλούστερη. Στην περίπτωσή μας είναι πολύ πιο απλή εξήγηση ότι ο Νίκος λέει ψέματα και έβαλε τη φωτιά, παρά ότι από την κόλαση ξεπήδησε ένας μυστηριώδης δαίμονας Παζούζου.

Στην πραγματικότητα δεν έχουμε μόνο δύο διαφορετικές εξηγήσεις. Ο Νίκος μπορεί να βρει άπειρες άλλες εξηγήσεις: το κούτσουρο το έκαψαν άγγελοι, που ζάλισαν και όλους τους μάρτυρες· το κούτσουρο στην πραγματικότητα δεν κάηκε, είναι απλώς μια ομαδική παραίσθηση ή κάποιος απλώς δωροδόκησε όλους τους μάρτυρες και παραποίησε το βίντεο, και ούτω καθεξής. Η απλούστερη εξήγηση όμως είναι ότι απλώς το έκαψε ο Νίκος.

Τι δεν μας λέει το ξυράφι του Όκαμ

Το ξυράφι του Όκαμ όμως δεν μας λέει ότι αποφασίσαμε σωστά! Πράγματι θα μπορούσε να έχει συμβεί ότι κάποιος δωροδόκησε όλους τους μάρτυρες ή ότι άγγελοι κατέβηκαν από τον ουρανό στη γη. Εμείς δεν το ξέρουμε. Το ξυράφι του Όκαμ μας συμβουλεύει μόνο ποια εξήγηση έχει τη μεγαλύτερη πιθανότητα. Αν ο δικαστής δεν εφάρμοζε το ξυράφι του Όκαμ, κάθε εγκληματίας θα έφευγε από το δικαστήριο ως αθώος – γιατί ο καθένας τους θα μπορούσε να επινοήσει τη δική του ιστορία με τον δικό του δαίμονα Παζούζου, που στην ουσία δεν μπορεί να διαψευστεί.

Το ξυράφι του Όκαμ μπορούμε επομένως να το ορίσουμε και με βάση το πόσο δύσκολο είναι να διαψευστεί η εξήγηση ενός φαινομένου. Αν έχουμε δύο εξηγήσεις για ένα φαινόμενο, προτιμάμε εκείνη που διαψεύδεται πιο εύκολα. Υπάρχουν πολλοί τρόποι να διαψευστεί ότι ο Νίκος είναι ο πραγματικός δράστης. Για παράδειγμα, κάποιος θα μπορούσε να τον έχει δει στην άλλη άκρη της πόλης. Ή θα μπορούσαν να τον έχουν καταγράψει εκεί κάμερες. Στον τόπο του εγκλήματος θα μπορούσε να βρεθεί μπιτόνι με βενζίνη με δακτυλικά αποτυπώματα κάποιου άλλου. Και ούτω καθεξής. Πώς θα διαψεύδαμε ότι ο δαίμονας Παζούζου κατέβηκε στη γη; Ε, αυτό δύσκολα γίνεται. Επειδή είναι πρακτικά αδύνατο να διαψευστεί, θα προτιμήσουμε την εξήγηση ότι το έκανε ο Νίκος, γιατί αυτή είναι πολύ πιο εύκολο να διαψευστεί και παρόλα αυτά δεν την έχει διαψεύσει κανείς.

Όσο δυσκολότερα διαψεύδεται μια εξήγηση, τόσο πιο σύνθετη είναι και τόσο λιγότερο πιθανή.

Το ξυράφι του Όκαμ στην επιστήμη

Το ξυράφι έχει φυσικά μεγάλη εφαρμογή στην επιστήμη, όπου πρέπει να το εφαρμόζουμε σε κάθε βήμα. Για παράδειγμα, γιατί τα αντικείμενα πέφτουν στο έδαφος; Μπορούμε είτε να το αποδώσουμε στη βαρύτητα είτε να πούμε ότι τη στιγμή που αφήνεις ένα αντικείμενο έρχονται αμέσως αόρατοι ιπτάμενοι νάνοι και αρχίζουν να σπρώχνουν το αντικείμενο μέχρι να πέσει στο έδαφος.

Εδώ μπορούμε να εφαρμόσουμε το ξυράφι του Όκαμ και να πούμε ότι πιθανότερα φταίει η βαρύτητα παρά οι νάνοι.

Η απλούστερη εξήγηση δεν είναι πάντα και η σωστότερη

Την κίνηση των σωμάτων την περιγράφουν δύο βασικές θεωρίες: οι νόμοι της κίνησης του Νεύτωνα και η θεωρία της σχετικότητας του Άλμπερτ Αϊνστάιν. Ενώ οι νόμοι της κίνησης του Νεύτωνα διδάσκονται στο λύκειο, η θεωρία της σχετικότητας είναι πολύ πολύ πιο δύσκολη. Σύμφωνα με το ξυράφι του Όκαμ θα έπρεπε αυτή τη στιγμή να απορρίψουμε τη θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν και να ακολουθούμε στο εξής τους νόμους του Νεύτωνα.

Δεν είναι έτσι, για έναν απλό λόγο. Οι δύο θεωρίες δεν προσφέρουν εξίσου καλή εξήγηση των φυσικών φαινομένων. Η θεωρία της σχετικότητας δίνει πολύ πιο ακριβή περιγραφή της κίνησης στο σύμπαν μας. Όσο περισσότερο η ταχύτητα ενός σώματος πλησιάζει την ταχύτητα του φωτός, τόσο πιο ανακριβείς γίνονται οι νόμοι της κίνησης του Νεύτωνα. Για τις συνηθισμένες γήινες ταχύτητες οι νόμοι του Νεύτωνα είναι απόλυτα επαρκείς, αλλά όταν θέλεις να υπολογίσεις την κίνηση δορυφόρων γύρω από τη Γη μας, χρειάζεσαι τη θεωρία της σχετικότητας, που είναι μεν πολύ πιο σύνθετη, αλλά και πολύ πιο ακριβής. Αν το σύστημα εντοπισμού θέσης GPS χρησιμοποιούσε μόνο τους νόμους της κίνησης του Νεύτωνα, σε λίγο το GPS σου θα έδειχνε τη θέση σου αρκετά χιλιόμετρα πιο πέρα.

Γι' αυτό σε αυτή την περίπτωση δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το ξυράφι του Όκαμ, γιατί η θεωρία της σχετικότητας είναι μεν πιο σύνθετη, αλλά και πιο ακριβής. Δεν περιγράφουν λοιπόν ένα φαινόμενο εξίσου καλά. Η θεωρία του Αϊνστάιν το περιγράφει πολύ καλύτερα. Είναι σαν να συγκρίνεις το ρολόι που φοράς στο χέρι με τα ατομικά ρολόγια που χρησιμοποιούν οι επιστήμονες. Βέβαια, τα ατομικά ρολόγια είναι πολύ πιο σύνθετα, αλλά και πολύ πιο ακριβή. Δεν περιγράφουν λοιπόν το ίδιο φαινόμενο εξίσου καλά και γι' αυτό δεν μπορούμε να εφαρμόσουμε το ξυράφι του Όκαμ.