Dao cạo Occam: lời giải thích đơn giản hơn thường đúng hơn

Dao cạo Occam là một nguyên tắc lập luận, theo đó nếu một hiện tượng có hai cách giải thích khác nhau thì ta nên ưu tiên cách đơn giản hơn.

Nguyên tắc này được đặt theo tên William xứ Ockham, nhà triết học và thần học người Anh sống ở thế kỉ 14. Bản thân William xứ Ockham đã phát biểu nguyên tắc theo nhiều cách khác nhau, nhưng phổ biến nhất là câu “không nên đặt ra nhiều thực thể hơn mức cần thiết”, do nhà triết học người Ireland John Punch đưa ra.

Dao cạo Occam nói gì

Hãy tưởng tượng ở nơi bạn sống vừa xảy ra một chuyện. Chẳng hạn có ai đó đốt một gốc cây giữa quảng trường. Cảnh sát hăng hái điều tra và bắt được thủ phạm chỉ sau vài giờ. Tại toà, 3 nhân chứng kể rằng họ đã thấy thủ phạm châm lửa đốt gốc cây. Một đứa trẻ còn quay được video và đăng lên mạng xã hội. Ngoài ra, vợ của thủ phạm xác nhận rằng vào thời điểm đó anh ta không ở nhà mà đã đi đâu đó. Vụ án tưởng như đã rõ ràng.

Thế nhưng thủ phạm, tạm gọi là anh Hùng, lại tự bào chữa bằng một lí lẽ lạ lùng – anh ta khẳng định không phải mình làm, mà là một kẻ giống hệt anh ta, một bản sao do ác quỷ Pazuzu tạo ra nhằm nô dịch loài người, và việc đốt gốc cây chỉ là giai đoạn đầu trong kế hoạch độc ác của nó.

“Hãy chứng minh cho tôi thấy là không phải như vậy đi,” Hùng tự tin nói.

Hẳn bạn đã đoán ra vấn đề nằm ở đâu. Chứng minh rằng không có bản sao nào, cũng không có ác quỷ Pazuzu nào, là điều không thể. Về lí thuyết, rất có thể ác quỷ Pazuzu đã thực sự trỗi dậy từ đâu đó, tạo ra bản sao của Hùng, bản sao này đốt gốc cây ở chỗ bạn rồi biến mất. Không thể loại trừ khả năng đó chắc chắn 100%. Vậy thẩm phán nên quyết định thế nào?

Lúc này thẩm phán có thể dùng dao cạo Occam. Nguyên tắc này nói rằng nếu có hai cách giải thích khác nhau, cùng giải thích một hiện tượng tốt như nhau, thì ta nên chọn cách đơn giản hơn. Ở đây, cách giải thích Hùng nói dối và chính anh ta đã đốt gốc cây đơn giản hơn nhiều so với việc một ác quỷ bí ẩn tên Pazuzu trỗi dậy từ địa ngục.

Thực ra ta không chỉ có hai cách giải thích. Hùng có thể đưa ra vô số cách giải thích khác: gốc cây do các thiên thần đốt, họ còn làm mê muội tất cả nhân chứng; gốc cây thực ra không hề cháy, đó chỉ là ảo giác tập thể; hoặc đơn giản là có ai đó đã mua chuộc tất cả nhân chứng và làm giả video, v.v. Nhưng cách giải thích đơn giản nhất là chính Hùng đã đốt gốc cây.

Dao cạo Occam không nói gì

Tuy vậy, dao cạo Occam không nói rằng ta đã quyết định đúng! Rất có thể đã có ai đó mua chuộc tất cả nhân chứng, hoặc các thiên thần đã từ trời xuống. Ta không biết. Dao cạo Occam chỉ gợi ý cho ta cách giải thích nào có xác suất lớn nhất. Nếu thẩm phán không áp dụng dao cạo Occam, mọi kẻ phạm tội đều sẽ ra khỏi toà như người vô tội – vì ai cũng có thể bịa ra câu chuyện riêng với ác quỷ Pazuzu của riêng mình, mà câu chuyện đó thì không thể bác bỏ.

Vì vậy cũng có thể định nghĩa dao cạo Occam qua mức độ khó bác bỏ của một cách giải thích. Nếu một hiện tượng có hai cách giải thích, ta nên chọn cách dễ bác bỏ hơn. Có nhiều cách để bác bỏ việc Hùng là thủ phạm thật. Chẳng hạn có người đã thấy anh ta ở đầu kia thành phố. Hoặc camera ở đầu kia thành phố đã ghi lại hình ảnh anh ta. Hoặc tại hiện trường tìm thấy can xăng có dấu vân tay của người khác. Và còn nhiều cách khác. Còn làm sao bác bỏ việc ác quỷ Pazuzu đã xuống trần gian? Điều đó rất khó. Vì thực tế không thể bác bỏ cách giải thích này, ta sẽ ưu tiên cách giải thích rằng Hùng là thủ phạm, vì cách giải thích đó dễ bác bỏ hơn nhiều, vậy mà vẫn không ai bác bỏ được.

Một cách giải thích càng khó bác bỏ thì càng phức tạp và càng ít khả năng đúng.

Dao cạo Occam trong khoa học

Tất nhiên dao cạo Occam được dùng rất nhiều trong khoa học, nơi ta phải áp dụng nó ở mọi bước. Chẳng hạn, vì sao đồ vật rơi xuống đất? Ta có thể giải thích bằng lực hấp dẫn, hoặc có thể nói rằng mỗi khi bạn đánh rơi một vật, lập tức có những chú lùn vô hình biết bay tới đẩy vật đó cho đến khi nó chạm đất.

Lúc này ta có thể áp dụng dao cạo Occam và nói rằng nhiều khả năng là do lực hấp dẫn chứ không phải do các chú lùn.

Đơn giản hơn không phải lúc nào cũng đúng hơn

Có hai lí thuyết cơ bản mô tả chuyển động của các vật: các định luật chuyển động của Newton và thuyết tương đối của Albert Einstein. Các định luật Newton được học ở trường phổ thông, còn thuyết tương đối thì phức tạp hơn rất, rất nhiều. Theo dao cạo Occam, lẽ ra ta phải vứt bỏ thuyết tương đối của Einstein và tiếp tục dùng các định luật Newton.

Không phải vậy, vì một lí do đơn giản: hai lí thuyết không giải thích các hiện tượng tự nhiên tốt như nhau. Thuyết tương đối mô tả chuyển động trong vũ trụ chính xác hơn nhiều. Tốc độ của một vật càng gần tốc độ ánh sáng thì các định luật Newton càng kém chính xác. Với các tốc độ thông thường trên Trái Đất, định luật Newton là hoàn toàn đủ, nhưng khi muốn tính chuyển động của vệ tinh quanh Trái Đất, bạn đã cần đến thuyết tương đối – phức tạp hơn nhiều lần, nhưng cũng chính xác hơn nhiều. Chẳng hạn, nếu hệ thống định vị GPS chỉ dùng các định luật Newton, chẳng bao lâu thiết bị GPS sẽ chỉ sai vị trí của bạn vài kilômét.

Vì vậy ở đây không thể dùng dao cạo Occam: thuyết tương đối tuy phức tạp hơn nhưng cũng chính xác hơn. Hai lí thuyết không mô tả hiện tượng tốt như nhau. Lí thuyết của Einstein mô tả tốt hơn nhiều. Điều này giống như so sánh chiếc đồng hồ bạn đeo trên tay với đồng hồ nguyên tử mà các nhà khoa học dùng. Tất nhiên đồng hồ nguyên tử phức tạp hơn nhiều, nhưng cũng chính xác hơn nhiều. Chúng không đo cùng một thứ tốt như nhau, nên ta không thể áp dụng dao cạo Occam.