Het scheermes van Occam: de eenvoudigere verklaring is vaak de juiste

Het scheermes van Occam is een manier van logisch beslissen die ons zegt dat we, als we voor één verschijnsel twee verschillende verklaringen hebben, de voorkeur moeten geven aan de eenvoudigste.

Het scheermes is genoemd naar de Engelse filosoof en theoloog William van Ockham, die in de veertiende eeuw leefde. William van Ockham formuleerde het principe zelf op verschillende manieren, maar het meest ingeburgerd is de formulering “entiteiten moeten niet worden vermenigvuldigd zonder noodzaak”, die werd bedacht door de Ierse filosoof John Punch.

Wat het scheermes van Occam ons zegt

Stel je voor dat er in jouw gemeente iets is gebeurd. Bijvoorbeeld dat iemand een boomstronk op het plein in brand heeft gestoken. De politie gaat de zaak onderzoeken met de haar eigen ijver en heeft de dader binnen een paar uur te pakken. Bij de rechtbank vertellen drie getuigen dat ze de dader de boomstronk in brand hebben zien steken. Een kind heeft hem zelfs gefilmd en de video op TikTok gezet. Bovendien bevestigt de vrouw van de dader dat hij op het bewuste tijdstip niet thuis was en ergens naartoe was gegaan. De zaak leek eenduidig.

De dader, laten we hem Daan noemen, verdedigde zich echter met een ongewoon argument: hij beweerde dat hij het niet had gedaan, maar dat het was gedaan door een dubbelganger, zijn kloon, die de kwade demon Pazuzu had gemaakt in een poging de mensheid te onderwerpen, en dat het in brand steken van de boomstronk de eerste fase van zijn boosaardige plan was.

“Bewijs maar dat het niet zo is,” zei Daan zelfverzekerd.

Je voelt het probleem waarschijnlijk al aankomen. Bewijzen dat er geen dubbelganger bestaat en ook geen demon Pazuzu, is onmogelijk. Puur theoretisch kan het gebeurd zijn dat er ergens vandaan echt een demon Pazuzu is opgestaan en een dubbelganger van Daan heeft gemaakt, die in Rotterdam, oftewel in jouw gemeente, een boomstronk in brand heeft gestoken en daarna weer is verdwenen. Het is gewoon niet mogelijk om dat honderd procent uit te sluiten. Hoe moet de rechter dan beslissen?

De rechter kan op dit moment het scheermes van Occam gebruiken. Dat zegt dat we, als we twee verschillende verklaringen hebben die een verschijnsel even goed verklaren, de eenvoudigere verklaring moeten gebruiken. In ons geval is de veel eenvoudigere verklaring dat Daan liegt en de boomstronk in brand heeft gestoken, in plaats van dat er een mysterieuze demon Pazuzu uit de hel is opgestaan.

In werkelijkheid hebben we bovendien niet maar twee verschillende verklaringen. Daan kan met oneindig veel andere verklaringen komen: de boomstronk is in brand gestoken door engelen, die ook alle getuigen hebben verdoofd; de boomstronk is in werkelijkheid helemaal niet verbrand, het is maar een groepshallucinatie, of iemand heeft gewoon alle getuigen omgekocht en de video vervalst, enzovoort. De eenvoudigste verklaring is echter gewoon dat Daan het heeft gedaan.

Wat het scheermes van Occam ons niet zegt

Het scheermes van Occam zegt ons echter niet dat we de juiste beslissing hebben genomen! Het kan echt gebeurd zijn dat iemand alle getuigen heeft omgekocht of dat engelen uit de hemel op aarde zijn neergedaald. Dat weten we niet. Het scheermes van Occam adviseert ons alleen welke verklaring de grootste kans heeft. Als de rechter het scheermes van Occam niet zou toepassen, zou elke misdadiger de rechtszaal als onschuldig man verlaten — want elk van hen zou een eigen verhaal kunnen verzinnen met zijn eigen demon Pazuzu, dat in feite niet te weerleggen is.

Het scheermes van Occam kunnen we daarom ook definiëren aan de hand van hoe moeilijk het is om de verklaring van een verschijnsel te weerleggen. Als we twee verklaringen voor een verschijnsel hebben, kiezen we liever degene die gemakkelijker te weerleggen is. Er zijn veel manieren om te weerleggen dat Daan de echte dader is. Iemand kan hem bijvoorbeeld aan de andere kant van de stad hebben gezien. Of camera's kunnen hem aan de andere kant van de stad hebben vastgelegd. Op de plek kan een jerrycan benzine zijn gevonden met vingerafdrukken van iemand anders. En dergelijke. Hoe zouden we weerleggen dat de demon Pazuzu naar de aarde is neergedaald? Nou, dat gaat moeilijk. Omdat het praktisch onmogelijk is om dit te weerleggen, geven we de voorkeur aan de verklaring dat Daan het heeft gedaan, want die is veel gemakkelijker te weerleggen en toch heeft niemand haar weerlegd.

Hoe moeilijker een verklaring te weerleggen is, des te ingewikkelder de verklaring is en des te minder waarschijnlijk ze is.

Het scheermes van Occam in de wetenschap

Het scheermes wordt natuurlijk veel gebruikt in de wetenschap, waar we het bij elke stap moeten toepassen. Waarom vallen dingen bijvoorbeeld naar de grond? We kunnen dat toeschrijven aan de zwaartekracht, of we kunnen zeggen dat op het moment dat je een voorwerp laat vallen, er meteen onzichtbare vliegende dwergen komen aanvliegen die het voorwerp voortduwen tot het op de grond valt.

Op dit moment kunnen we het scheermes van Occam toepassen en zeggen dat het eerder de zwaartekracht zal zijn dan de dwergen.

Eenvoudiger is niet altijd juister

De beweging van voorwerpen wordt beschreven door twee basistheorieën: de bewegingswetten van Newton en de relativiteitstheorie van Albert Einstein. Terwijl de bewegingswetten van Newton op de middelbare school worden onderwezen, is de relativiteitstheorie veel en veel ingewikkelder. Volgens het scheermes van Occam zouden we op dit moment de relativiteitstheorie van Einstein moeten weggooien en voortaan de wetten van Newton moeten volgen.

Zo is het niet, om één eenvoudige reden. Beide theorieën geven namelijk niet even goede verklaringen voor verschijnselen in de natuur. De relativiteitstheorie geeft een veel nauwkeurigere beschrijving van beweging in ons heelal. Hoe dichter de snelheid van een voorwerp bij de lichtsnelheid komt, des te onnauwkeuriger zijn de bewegingswetten van Newton. Voor gewone aardse snelheden zijn de wetten van Newton volkomen voldoende, maar zodra je de beweging van satellieten rond onze aarde wilt berekenen, heb je de relativiteitstheorie nodig, die weliswaar een orde van grootte ingewikkelder is, maar ook veel nauwkeuriger. Als het gps-systeem bijvoorbeeld alleen de bewegingswetten van Newton zou gebruiken, zou je gps je al snel een positie laten zien die enkele kilometers verderop ligt.

Daarom is het op dit moment niet mogelijk om het scheermes van Occam te gebruiken, want de relativiteitstheorie is weliswaar ingewikkelder, maar ook nauwkeuriger. Ze beschrijven een verschijnsel dus niet even goed. De theorie van Einstein beschrijft het veel beter. Het is alsof je het horloge om je pols vergelijkt met de atoomklokken die wetenschappers gebruiken. Natuurlijk zijn atoomklokken veel ingewikkelder, maar ook veel nauwkeuriger. Ze beschrijven dus hetzelfde verschijnsel niet even goed en daarom kunnen we het scheermes van Occam niet toepassen.