Nierówność liniowa
Nierówności liniowe rozwiązuje się podobnymi przekształceniami jak zwykłe równanie liniowe. Nierówność liniowa ma zazwyczaj taką postać: ax + b>0 (ewentualnie ze znakiem „mniejsze”, „większe lub równe” albo „mniejsze lub równe”). Wystarczy już tylko przekształcić nierówność do następującej postaci i wynik gotowy: x>−b/a. Oczywiście zakładamy, że a>0. Dla ujemnego a przy dzieleniu zmieniłby się zwrot nierówności i wyszłoby x<−b/a.
Zwykła nierówność liniowa
Nierówność liniową można rozwiązać za pomocą przekształceń równoważnych nierówności.
-
Prosty przykład może wyglądać tak:
Najpierw przeniesiemy wszystkie wyrażenia bez niewiadomej na prawą stronę. Dodamy więc do nierówności liczbę −9 i dostaniemy nierówność:
Następnie całą nierówność podzielimy przez trzy:
To jest rozwiązanie całej nierówności. Nierówność jest spełniona dla wszystkich x > −2.
Nierówność moglibyśmy rozwiązać też graficznie. Jeśli mamy nierówność 3x + 9 > 3, narysujemy wykresy dwóch funkcji — lewej i prawej strony nierówności. Dostaniemy funkcje f(x) = 3x + 9 i g(x) = 3. Ich wykresy wyglądają tak:
Widzimy, że te wykresy przecinają się w jednym punkcie x1, którego współrzędna x wynosi właśnie −2. Widzimy też, że dla wszystkich x > x1, czyli dla wszystkich x z przedziału (−2, ∞) czerwona funkcja 3x + 9 jest „nad” niebieską funkcją 3 („nad” w sensie „ma większą współrzędną y”). Zgadza się to z wynikiem, który przed chwilą obliczyliśmy.
-
Czasem, gdy masz w nierówności dużo minusów, przydaje się pomnożyć całą nierówność przez minus jeden. W takim przypadku musisz oprócz samych wartości w nierówności zmienić też zwrot nierówności — z „większe” zrobić „mniejsze” i odwrotnie:
Dotyczy to oczywiście każdej sytuacji, gdy mnożysz całą nierówność przez dowolną liczbę ujemną. Jeszcze jeden szybki przykład:
W pierwszym kroku po prostu dodamy do nierówności −2x, czyli przeniesiemy wszystkie wyrażenia ze zmienną na lewą stronę. Jednocześnie odejmiemy ósemkę, czyli przeniesiemy stałe na prawą stronę. Potem już tylko pomnożymy całą nierówność przez
.Dla ilustracji obejrzyj graficzne rozwiązanie nierówności, na którym narysujemy dwie funkcje f(x) = −3x + 8 i g(x) = 2x − 7.
Widzimy, że czerwony wykres funkcji −3x + 8 leży pod niebieskim wykresem funkcji 2x − 7 zawsze wtedy, gdy x > 3.
Zmienna w mianowniku
Nierówność liniową, w której występują ułamki ze zmienną w mianowniku, rozwiązuje się nieco bardziej skomplikowanym sposobem. Przykładem może być nierówność:
Nie możemy pomnożyć nierówności przez niewiadomą z mianownika, bo nie znamy jej znaku. Gdyby bowiem wartość zmiennej była ujemna, musielibyśmy zmienić zwrot nierówności. Dlatego nie możemy sobie tak po prostu pomnożyć nierówności przez zmienną z mianownika. Nie byłoby to przekształcenie równoważne nierówności.
Zaczniemy przekształcać nierówność tak, żeby dostać jeden ułamek po lewej stronie i zero po prawej. Najpierw dodamy więc do nierówności −4 i dostaniemy postać:
Teraz musimy zamienić wyrażenie po lewej stronie na jeden ułamek. Liczbę −1 pomnożymy więc przez ułamek
Teraz stoimy przed pytaniem — kiedy ułamek jest dodatni? Ułamek jest dodatni, jeśli licznik i mianownik są dodatnie albo jeśli licznik i mianownik są ujemne. Jeśli jeden z nich jest dodatni, a drugi ujemny, to ułamek jest ujemny. Jeśli mamy na przykład ułamek
Będziemy więc musieli rozwiązać dwa układy nierówności. Zaczniemy od tego, kiedy licznik i mianownik są dodatnie:
-
Żeby licznik i mianownik były dodatnie, muszą być jednocześnie spełnione obie te nierówności:
W pierwszej nierówności tylko przeniesiemy 2 na drugą stronę i pomnożymy przez −1:
Mamy rozwiązanie pierwszej nierówności. W drugiej nierówności x > 0 nie ma już czego dalej rozwiązywać. Teraz musimy wyznaczyć część wspólną tych rozwiązań, bo interesują nas przypadki, w których oba rozwiązania zachodzą jednocześnie, tzn. gdy licznik jest dodatni i jednocześnie mianownik jest dodatni. Pierwsze rozwiązanie możemy zapisać jako przedział (−∞,2), drugie jako przedział (0,∞). Teraz wyznaczymy część wspólną tych przedziałów:
To jest pierwsza część rozwiązania nierówności. Jeśli podstawisz liczby z tego przedziału, nierówność będzie spełniona. Na przykład gdy za x podstawimy x = 1, czyli liczbę z przedziału (0, 2), dostaniemy nierówność
, czyli 5 > 4. Zostaje jeszcze zbadać przypadek, gdy licznik i mianownik są ujemne. -
W przypadku, gdy licznik i mianownik mają być ujemne, rozwiązujemy nierówności:
Znowu szybko rozwiążemy nierówność 2 − x < 0:
Drugie rozwiązanie to znowu po prostu x < 0. Zapiszemy je jako przedziały: (2,∞) i (−∞, 0) i wyznaczymy część wspólną:
Wyszedł nam zbiór pusty. Co to oznacza? Że ułamek
nigdy nie może mieć jednocześnie ujemnego licznika i ujemnego mianownika.
Oba poprzednie wyniki już tylko połączymy (wyznaczymy ich sumę) i dostaniemy zbiór rozwiązań S:
Nierówność
Widzimy, że czerwony wykres funkcji
Nierówność liniowa z wartością bezwzględną
Trochę więcej zabawy jest z nierównościami, w których występuje wartość bezwzględna. Musisz bowiem osobno policzyć, kiedy wyrażenie pod wartością bezwzględną jest dodatnie i znak się nie zmienia, a kiedy jest ujemne i znak się zmienia — w zasadzie powstają dwie nierówności w jednej. Prosty przykład:
Przede wszystkim musimy wyznaczyć miejsce zerowe, czyli liczbę, po której podstawieniu całe wyrażenie pod wartością bezwzględną jest równe zeru. Służy ono do wyznaczenia przedziałów, w których znak się zmienia, i tych, w których się nie zmienia. Najpierw rozwiązujemy więc równanie
Widzimy, że wynikiem jest x = −5. Ten wynik podzieli wartości x na dwa przedziały. W jednym wyrażenie x + 5 będzie przyjmować wartości dodatnie, w drugim ujemne. W przedziale (−∞, −5) dostajemy więc liczby ujemne, a w przedziale ⟨ − 5, ∞) dodatnie, ściślej mówiąc nieujemne. Dla przykładu: w pierwszym wierszu jest liczba z pierwszego przedziału, w drugim z drugiego:
Co nam to mówi? Że jeśli podstawimy za x wartość większą od minus pięciu, to wartość bezwzględna nie zmieni wyniku, bo x + 5 będzie liczbą dodatnią. Jeśli natomiast wartość x będzie mniejsza od minus pięciu, to wynik x + 5 będzie ujemny i wartość bezwzględna zmieni go na dodatni. Dlatego w nierówności musimy rozróżnić te dwa przypadki.
Najpierw obliczymy więc wynik w przypadku, gdy x bierzemy z przedziału ⟨ − 5, ∞). Wtedy znak się nie zmienia, bo po prostu usuniemy wartość bezwzględną.
Mamy prawie pierwsze rozwiązanie. Musimy jeszcze wyznaczyć część wspólną z przedziałem, z którego właśnie wybieramy x. Poruszamy się bowiem w przedziale ⟨ − 5, ∞), więc wynikiem tej nierówności liniowej nie może być na przykład x = −15, bo nie należy do naszego przedziału. Musimy więc wyznaczyć część wspólną:
To jest pierwszy wynik. Teraz musimy obliczyć wynik w przypadku, gdy x bierzemy z przedziału (−∞, −5). W tym przedziale wartość bezwzględna zmieni nam znak. Jeśli chcemy usunąć z nierówności wartość bezwzględną, musimy zmienić znak sami, tzn. pomnożymy wyrażenie spod wartości bezwzględnej przez −1, przez co zmienimy znak wyrażenia. Zapiszemy to więc tak:
Do nierówności dodamy 5:
I pomnożymy przez −1:
Dostajemy więc wynik:
Ale tak jak poprzednio, wartość x wybieramy z przedziału (−∞, −5), więc musimy jeszcze wyznaczyć część wspólną tego przedziału z naszym wynikiem:
Teraz mamy już oba wyniki, które tylko połączymy w sumę:
Dla sprawdzenia możemy spojrzeć na wykresy tych funkcji:
Jeszcze kilka słów o tym, kiedy użyć przedziału domkniętego, a kiedy otwartego. Jeśli mamy nierówność ostrą, np. x>0, używamy przedziału otwartego, bo x nie może być równe zeru. Jeśli nierówność nie jest ostra, x ≥ 0, używamy przedziału domkniętego, bo x może być równe zeru. Jeśli na przykład do nierówności, którą właśnie rozwiązaliśmy, podstawisz x = 7, które „o włos” nie należy do rozwiązania nierówności, dostaniesz:
Nierówność nie jest spełniona, 12 nie jest mniejsze od 12.