✖

Równania trygonometryczne

Równania trygonometryczne to równania, w których występuje jakaś funkcja trygonometryczna, czyli sinus, cosinus, tangens albo cotangens.

Podstawowe równanie trygonometryczne

Weźmy równanie sin x = 0. Dla jakich x to równanie będzie prawdziwe? Kiedy sinus jest równy zeru? Zacznijmy od spojrzenia na wykres:

Wykres funkcji sinus

Okazuje się, że sin x jest równy zeru całkiem często. Konkretnie dla wartości −π, 0, π, 2π i wielu innych. Ponieważ sinus jest funkcją okresową, kolejne rozwiązania równania będą od siebie oddalone o stałe odstępy — w tym przypadku o długości π. Dlatego zbiór wszystkich rozwiązań tego równania możemy zapisać jako zbiór, oznaczmy go R, który definiujemy tak:

R={K⋅π|K∈Z}

Są to więc wszystkie wielokrotności liczby pi, czyli pi pomnożone przez K, gdzie K jest liczbą całkowitą. W ten sposób opisaliśmy zbiór wszystkich rozwiązań równania sin x = 0.

Przypomnijmy, że sinus i cosinus mają zbiór wartości równy przedziałowi ⟨−1, 1⟩, więc równanie sin x = 2 nie ma żadnego rozwiązania, bo nie da się znaleźć takiego x, dla którego wyrażenie sin x miałoby wartość większą od jedynki. Oczywiście równanie 3 · sin x = 2 już rozwiązanie ma, bo możemy całe równanie podzielić przez trzy i po prawej stronie dostaniemy liczbę mniejszą od jedynki. Szukalibyśmy wtedy rozwiązań równania sin x = 2/3.

Rozwiązanie prostego przykładu

Proste równania trygonometryczne rozwiązujemy tak, że na przykład z wykresu albo z okręgu jednostkowego odczytujemy rozwiązanie i ustalamy okres, który do wyniku dodajemy. Przykład: rozwiąż równanie

sin⁡x=12

Wykres funkcji sinus mamy wyżej, więc patrzymy, kiedy krzywa ma wartość 12. Okazuje się, że dzieje się tak dla 1/6π i 5/6π. Gorąco polecam nauczyć się podstawowych wartości funkcji trygonometrycznych z tabeli, bez nich nawet zerkanie na wykres nie pomoże.

Teraz musimy ustalić okres, żeby wiedzieć, jak zbudować zbiór wszystkich rozwiązań. Funkcja sinus ma okres 2π — jeśli spojrzysz na wykres, zobaczysz, że co 2π funkcja zaczyna się powtarzać.

Skoro więc jednym rozwiązaniem równania jest 1/6π, to również każda liczba 1/6π + 2Kπ, gdzie K jest liczbą całkowitą, musi być rozwiązaniem równania, bo w tym miejscu funkcja sinus ma tę samą wartość. To 2K oznacza po prostu, że chcemy tylko parzyste liczby całkowite. Jeśli za K podstawisz dowolną liczbę całkowitą i pomnożysz ją przez dwa, dostaniesz liczbę parzystą. Dokładnie tak samo jest z drugim rozwiązaniem, 5/6π. W punktach 5/6π, 5/6π + 14π i 5/6π − 82π funkcja sin x ma tę samą wartość, dlatego rozwiązaniami równania będą wszystkie liczby 5/6π + 2Kπ.

Zapiszmy wynikowy zbiór R, będzie on sumą obu poprzednich wyników:

R={16π+2Kπ|K∈Z}∪{56π+2Kπ|K∈Z}

Graficznie możemy rozwiązania przedstawić jako punkty przecięcia wykresu funkcji sin x (czerwony wykres) i funkcji y=12 (zielony wykres).

Funkcje \sin x i \frac12

Gdybyśmy na przykład za K podstawili K = 0, otrzymalibyśmy rozwiązania:

x1=16π+2Kπ=16π+2⋅0⋅π=16πx2=56π+2Kπ=56π+2⋅0⋅π=56π

Czyli x1 = 1/6π i x2 = 5/6π. Na rysunku odpowiadają im punkty B i C, bo ich współrzędna x wynosi właśnie 1/6π, odpowiednio 5/6π. Gdybyśmy podstawili K = 1, otrzymalibyśmy punkty D i E.

Podstawienie

Jeśli w argumencie funkcji mamy jakieś bardziej złożone wyrażenie, możemy użyć podstawienia, czyli zastąpić je czymś prostszym. Jeśli na przykład chcemy rozwiązać równanie sin 2x = 1, podstawiamy a = 2x i dalej liczymy już z równaniem w postaci sin a = 1, dokładnie tak, jak pokazaliśmy w poprzednim rozdziale. Podstawienie zwykle wygląda tak, że bierzemy argument funkcji, w tym przypadku 2x, i w jego miejsce piszemy jakąś inną niewiadomą. Możemy ją nazwać właściwie jakkolwiek, tutaj wybraliśmy nazwę a. Równie dobrze moglibyśmy podstawić q = 2x albo pomarańcza = 2x i potem pisać sin pomarańcza = 1.

Podstawienie upraszcza więc wyrażenie, z którym akurat liczymy. Tym, że a jest w rzeczywistości równe 2x, zajmiemy się później.

Teraz rozwiązujemy więc równanie sin a = 1, w którym niewiadomą jest a. Szukamy, kiedy sinus przyjmuje wartość jeden. Wychodzi, że sinus przyjmuje wartość jeden dla wartości π/2 + 2Kπ. Rozwiązaniami równania sin a = 1 są więc elementy zbioru

R={π2+2Kπ|K∈Z}.

Na koniec musimy jeszcze pamiętać o naszym podstawieniu — trzeba wrócić do pierwotnej niewiadomej. Wiemy, że rozwiązaniami równania sin a = 1 są elementy poprzedniego zbioru R. Tyle że my chcemy znać rozwiązania innego równania, sin 2x = 1. Wiemy przy tym, że a = 2x.

Spróbujmy wziąć ze zbioru rozwiązań R jedno konkretne, na przykład dla K = 1 dostajemy konkretne rozwiązanie a = π/2 + 2π. W tym punkcie równanie sin a = 1 jest spełnione. Ponieważ a = 2x, to zarazem zachodzi 2x = π/2 + 2π (po prostu zamiast a napisaliśmy 2x).

Nas jednak nie interesuje 2x, tylko wartość x, więc całe równanie dzielimy przez dwa. W ten sposób dostajemy x = π/4 + π. Otrzymaliśmy więc jedno konkretne rozwiązanie równania sin 2x = 1.

Jeśli chcemy otrzymać wszystkie rozwiązania, musimy to samo przekształcenie wykonać ze wszystkimi elementami zbioru R. Układamy więc takie równanie:

2x=π2+2Kπ

i wyznaczamy x, czyli całe równanie dzielimy przez dwa:

x=π4+Kπ

To jest ostateczne rozwiązanie. Zapiszmy je jeszcze w postaci zbioru jako nowy zbiór R':

R′={π4+Kπ|K∈Z}

Poprawność rozwiązania możemy znowu sprawdzić graficznie. Na czerwono jest wykres funkcji sin 2x, a na zielono funkcji y = 1.

Wykres funkcji \sin 2x i y = 1

Jeśli za K podstawimy K = 0, otrzymamy x = π/4, co odpowiada punktowi C. Jeśli podstawimy K = 2, otrzymamy x = π/4 + 2π, co odpowiada punktowi E.

Wzory

Przy rozwiązywaniu równań trygonometrycznych często korzysta się z różnych wzorów, które warto znać. Niektóre są podstawowe, inne bardziej złożone. Wzory trygonometryczne przeniosły się na osobną stronę, więc zajrzyj tam.

Przykłady

  1. Rozwiąż równanie sin(3x − π/2) = 0.

    Zastosujemy proste podstawienie a = 3x − π/2 i rozwiążemy równanie sin a = 0. Wiemy już, że sinus jest równy zeru dla a = Kπ. Wracamy więc do pierwotnej niewiadomej i rozwiązujemy równanie:

    3x−π2=Kπ

    Najpierw przenosimy π/2 na prawą stronę, czyli do obu stron równania dodajemy π/2:

    3x=Kπ+π2

    A teraz dzielimy równanie przez trzy:

    x=Kπ3+π6

    Wynikiem jest więc zbiór R1 zdefiniowany tak:

    R1={Kπ3+π6|K∈Z}

    Znowu rysunek:

    Wykres funkcji \sin (3x-π/2) i y = 0

    Dla K = 1 dostajemy x = π/3 + π/6 = π/2, czyli punkt E.

  2. Rozwiąż równanie cos2x − sin x = 1.

    Najpierw skorzystamy ze wzoru i zamienimy cos2 x na 1 − sin2 x. Podstawiamy to do równania i dostajemy:

    1−sin2⁡x−sin⁡x=1sin2⁡x+sin⁡x=0

    Teraz wyłączamy sin x przed nawias:

    sin⁡x(sin⁡(x)+1)=0

    Ponieważ lewą stronę równania doprowadziliśmy do postaci iloczynu, a po prawej stronie mamy zero, rozwiążemy osobno równania sin x = 0 i sin(x) + 1 = 0. Cała lewa strona będzie bowiem równa zeru, jeśli przynajmniej jeden czynnik będzie równy zeru.

    Równanie sin x = 0 rozwiązaliśmy już kilka razy, rozwiązaniami są x postaci Kπ, gdzie K jest liczbą całkowitą.

    Drugie równanie, sin(x) + 1 = 0, przekształcamy do postaci sin(x) = −1. Sinus jest równy minus jeden dla wartości 3/2π + 2Kπ.

    Wszystkie elementy wynikowego zbioru R2 otrzymamy jako sumę zbiorów.

    R2={32π+2Kπ|K∈Z}∪{Kπ|K∈Z}

    Rysunek:

    Wykres funkcji \cos^2x - \sin x i y = 1

    Widzimy, że punkty A, C, D i F mają współrzędną x równą wielokrotności π, więc te punkty opisuje prawy zbiór w powyższej sumie. A jeśli w lewym zbiorze podstawimy za K wartość K = 0, otrzymamy x = 3π/2, co odpowiada punktowi E, a jeśli podstawimy K = −1, otrzymamy x = 3π/2 − 2π = −π/2, co odpowiada punktowi B.

  3. Rozwiąż równanie cos2 x − sin2x + cos x = 0.

    W pierwszym kroku zastosujemy wzór sin2x = 1 − cos2x i rozpiszemy sinus kwadrat:

    cos2⁡x−(1−cos2⁡x)+cos⁡x=0cos2⁡x−1+cos2⁡x+cos⁡x=0

    W kolejnym kroku redukujemy wyrazy podobne:

    2cos2⁡x+cos⁡x−1=0

    I na koniec robimy podstawienie a = cos x.

    2a2+a−1=0

    To już rozwiążemy jak zwykłe równanie kwadratowe. Wyniki:

    a1=−1,a2=12

    Na koniec wracamy od podstawienia do pierwotnej niewiadomej, rozwiązujemy dwa równania cos x = −1 i cos⁡x=12, a otrzymane zbiory sumujemy. To już jest proste i robiliśmy to wyżej.

  4. Rozwiąż równanie sin2x − cos2x = 1.

    Najpierw zastosujemy klasyczny wzór i wyrazimy cosinus za pomocą sinusa. Dostaniemy:

    2sin2⁡x=2

    Dzielimy przez dwa i odejmujemy jedynkę:

    sin2⁡x−1=0

    Teraz stosujemy wzór a2 − b2 = (a − b)(a + b):

    (sin⁡(x)−1)⋅(sin⁡(x)+1)=0

    Iloczyn dwóch wyrażeń jest równy zeru, gdy przynajmniej jedno z wyrażeń jest równe zeru. Kiedy sin x = 1, a kiedy sin x = −1, już wiemy. Rozwiązaniem równania trygonometrycznego jest:

    R4={π/2+2Kπ|K∈Z}∪{3π/2+2Kπ|K∈Z}={π/2+Kπ|K∈Z}

    Rysunek:

Wykres funkcji \sin^2x-\cos^2x i y = 1