Równania trygonometryczne
Równania trygonometryczne to równania, w których występuje jakaś funkcja trygonometryczna, czyli sinus, cosinus, tangens albo cotangens.
Podstawowe równanie trygonometryczne
Weźmy równanie sin x = 0. Dla jakich x to równanie będzie prawdziwe? Kiedy sinus jest równy zeru? Zacznijmy od spojrzenia na wykres:
Okazuje się, że sin x jest równy zeru całkiem często. Konkretnie dla wartości −π, 0, π, 2π i wielu innych. Ponieważ sinus jest funkcją okresową, kolejne rozwiązania równania będą od siebie oddalone o stałe odstępy — w tym przypadku o długości π. Dlatego zbiór wszystkich rozwiązań tego równania możemy zapisać jako zbiór, oznaczmy go R, który definiujemy tak:
Są to więc wszystkie wielokrotności liczby pi, czyli pi pomnożone przez K, gdzie K jest liczbą całkowitą. W ten sposób opisaliśmy zbiór wszystkich rozwiązań równania sin x = 0.
Przypomnijmy, że sinus i cosinus mają zbiór wartości równy przedziałowi ⟨−1, 1⟩, więc równanie sin x = 2 nie ma żadnego rozwiązania, bo nie da się znaleźć takiego x, dla którego wyrażenie sin x miałoby wartość większą od jedynki. Oczywiście równanie 3 · sin x = 2 już rozwiązanie ma, bo możemy całe równanie podzielić przez trzy i po prawej stronie dostaniemy liczbę mniejszą od jedynki. Szukalibyśmy wtedy rozwiązań równania sin x = 2/3.
Rozwiązanie prostego przykładu
Proste równania trygonometryczne rozwiązujemy tak, że na przykład z wykresu albo z okręgu jednostkowego odczytujemy rozwiązanie i ustalamy okres, który do wyniku dodajemy. Przykład: rozwiąż równanie
Wykres funkcji sinus mamy wyżej, więc patrzymy, kiedy krzywa ma wartość
Teraz musimy ustalić okres, żeby wiedzieć, jak zbudować zbiór wszystkich rozwiązań. Funkcja sinus ma okres 2π — jeśli spojrzysz na wykres, zobaczysz, że co 2π funkcja zaczyna się powtarzać.
Skoro więc jednym rozwiązaniem równania jest 1/6π, to również każda liczba 1/6π + 2Kπ, gdzie K jest liczbą całkowitą, musi być rozwiązaniem równania, bo w tym miejscu funkcja sinus ma tę samą wartość. To 2K oznacza po prostu, że chcemy tylko parzyste liczby całkowite. Jeśli za K podstawisz dowolną liczbę całkowitą i pomnożysz ją przez dwa, dostaniesz liczbę parzystą. Dokładnie tak samo jest z drugim rozwiązaniem, 5/6π. W punktach 5/6π, 5/6π + 14π i 5/6π − 82π funkcja sin x ma tę samą wartość, dlatego rozwiązaniami równania będą wszystkie liczby 5/6π + 2Kπ.
Zapiszmy wynikowy zbiór R, będzie on sumą obu poprzednich wyników:
Graficznie możemy rozwiązania przedstawić jako punkty przecięcia wykresu funkcji sin x (czerwony wykres) i funkcji
Gdybyśmy na przykład za K podstawili K = 0, otrzymalibyśmy rozwiązania:
Czyli x1 = 1/6π i x2 = 5/6π. Na rysunku odpowiadają im punkty B i C, bo ich współrzędna x wynosi właśnie 1/6π, odpowiednio 5/6π. Gdybyśmy podstawili K = 1, otrzymalibyśmy punkty D i E.
Podstawienie
Jeśli w argumencie funkcji mamy jakieś bardziej złożone wyrażenie, możemy użyć podstawienia, czyli zastąpić je czymś prostszym. Jeśli na przykład chcemy rozwiązać równanie sin 2x = 1, podstawiamy a = 2x i dalej liczymy już z równaniem w postaci sin a = 1, dokładnie tak, jak pokazaliśmy w poprzednim rozdziale. Podstawienie zwykle wygląda tak, że bierzemy argument funkcji, w tym przypadku 2x, i w jego miejsce piszemy jakąś inną niewiadomą. Możemy ją nazwać właściwie jakkolwiek, tutaj wybraliśmy nazwę a. Równie dobrze moglibyśmy podstawić q = 2x albo pomarańcza = 2x i potem pisać sin pomarańcza = 1.
Podstawienie upraszcza więc wyrażenie, z którym akurat liczymy. Tym, że a jest w rzeczywistości równe 2x, zajmiemy się później.
Teraz rozwiązujemy więc równanie sin a = 1, w którym niewiadomą jest a. Szukamy, kiedy sinus przyjmuje wartość jeden. Wychodzi, że sinus przyjmuje wartość jeden dla wartości π/2 + 2Kπ. Rozwiązaniami równania sin a = 1 są więc elementy zbioru
Na koniec musimy jeszcze pamiętać o naszym podstawieniu — trzeba wrócić do pierwotnej niewiadomej. Wiemy, że rozwiązaniami równania sin a = 1 są elementy poprzedniego zbioru R. Tyle że my chcemy znać rozwiązania innego równania, sin 2x = 1. Wiemy przy tym, że a = 2x.
Spróbujmy wziąć ze zbioru rozwiązań R jedno konkretne, na przykład dla K = 1 dostajemy konkretne rozwiązanie a = π/2 + 2π. W tym punkcie równanie sin a = 1 jest spełnione. Ponieważ a = 2x, to zarazem zachodzi 2x = π/2 + 2π (po prostu zamiast a napisaliśmy 2x).
Nas jednak nie interesuje 2x, tylko wartość x, więc całe równanie dzielimy przez dwa. W ten sposób dostajemy x = π/4 + π. Otrzymaliśmy więc jedno konkretne rozwiązanie równania sin 2x = 1.
Jeśli chcemy otrzymać wszystkie rozwiązania, musimy to samo przekształcenie wykonać ze wszystkimi elementami zbioru R. Układamy więc takie równanie:
i wyznaczamy x, czyli całe równanie dzielimy przez dwa:
To jest ostateczne rozwiązanie. Zapiszmy je jeszcze w postaci zbioru jako nowy zbiór R':
Poprawność rozwiązania możemy znowu sprawdzić graficznie. Na czerwono jest wykres funkcji sin 2x, a na zielono funkcji y = 1.
Jeśli za K podstawimy K = 0, otrzymamy x = π/4, co odpowiada punktowi C. Jeśli podstawimy K = 2, otrzymamy x = π/4 + 2π, co odpowiada punktowi E.
Wzory
Przy rozwiązywaniu równań trygonometrycznych często korzysta się z różnych wzorów, które warto znać. Niektóre są podstawowe, inne bardziej złożone. Wzory trygonometryczne przeniosły się na osobną stronę, więc zajrzyj tam.
Przykłady
-
Rozwiąż równanie sin(3x − π/2) = 0.
Zastosujemy proste podstawienie a = 3x − π/2 i rozwiążemy równanie sin a = 0. Wiemy już, że sinus jest równy zeru dla a = Kπ. Wracamy więc do pierwotnej niewiadomej i rozwiązujemy równanie:
Najpierw przenosimy π/2 na prawą stronę, czyli do obu stron równania dodajemy π/2:
A teraz dzielimy równanie przez trzy:
Wynikiem jest więc zbiór R1 zdefiniowany tak:
Znowu rysunek:
Dla K = 1 dostajemy x = π/3 + π/6 = π/2, czyli punkt E.
-
Rozwiąż równanie cos2x − sin x = 1.
Najpierw skorzystamy ze wzoru i zamienimy cos2 x na 1 − sin2 x. Podstawiamy to do równania i dostajemy:
Teraz wyłączamy sin x przed nawias:
Ponieważ lewą stronę równania doprowadziliśmy do postaci iloczynu, a po prawej stronie mamy zero, rozwiążemy osobno równania sin x = 0 i sin(x) + 1 = 0. Cała lewa strona będzie bowiem równa zeru, jeśli przynajmniej jeden czynnik będzie równy zeru.
Równanie sin x = 0 rozwiązaliśmy już kilka razy, rozwiązaniami są x postaci Kπ, gdzie K jest liczbą całkowitą.
Drugie równanie, sin(x) + 1 = 0, przekształcamy do postaci sin(x) = −1. Sinus jest równy minus jeden dla wartości 3/2π + 2Kπ.
Wszystkie elementy wynikowego zbioru R2 otrzymamy jako sumę zbiorów.
Rysunek:
Widzimy, że punkty A, C, D i F mają współrzędną x równą wielokrotności π, więc te punkty opisuje prawy zbiór w powyższej sumie. A jeśli w lewym zbiorze podstawimy za K wartość K = 0, otrzymamy x = 3π/2, co odpowiada punktowi E, a jeśli podstawimy K = −1, otrzymamy x = 3π/2 − 2π = −π/2, co odpowiada punktowi B.
-
Rozwiąż równanie cos2 x − sin2x + cos x = 0.
W pierwszym kroku zastosujemy wzór sin2x = 1 − cos2x i rozpiszemy sinus kwadrat:
W kolejnym kroku redukujemy wyrazy podobne:
I na koniec robimy podstawienie a = cos x.
To już rozwiążemy jak zwykłe równanie kwadratowe. Wyniki:
Na koniec wracamy od podstawienia do pierwotnej niewiadomej, rozwiązujemy dwa równania cos x = −1 i
, a otrzymane zbiory sumujemy. To już jest proste i robiliśmy to wyżej. -
Rozwiąż równanie sin2x − cos2x = 1.
Najpierw zastosujemy klasyczny wzór i wyrazimy cosinus za pomocą sinusa. Dostaniemy:
Dzielimy przez dwa i odejmujemy jedynkę:
Teraz stosujemy wzór a2 − b2 = (a − b)(a + b):
Iloczyn dwóch wyrażeń jest równy zeru, gdy przynajmniej jedno z wyrażeń jest równe zeru. Kiedy sin x = 1, a kiedy sin x = −1, już wiemy. Rozwiązaniem równania trygonometrycznego jest:
Rysunek: