✖

Przebieg zmienności funkcji: ekstrema

Ekstrema funkcji to punkty, w których funkcja przyjmuje swoje największe lub najmniejsze wartości.

Ekstrema funkcji

Rozróżniamy dwa podstawowe rodzaje ekstremów — minimum i maksimum. Dalej rozróżniamy maksimum/minimum globalne i maksimum/minimum lokalne. Maksimum globalne to punkt, w którym funkcja ma największą wartość spośród wszystkich punktów dziedziny. Jeśli funkcja przyjmuje tę wartość tylko w jednym punkcie, mówimy o maksimum właściwym. Funkcja może bowiem mieć największą wartość w kilku punktach, podobnie jak na przykład dwóch różnych pracowników może zarabiać najwyższą pensję, pół miliona złotych miesięcznie. Definicje minimum i maksimum znajdziesz w artykule o funkcjach.

Minimum lokalne definiujemy natomiast tylko na części dziedziny funkcji, zwykle na jakimś przedziale. Definicja maksimum i minimum lokalnego:

  • Funkcja f ma w punkcie M ∈ D(f) maksimum lokalne, jeśli istnieje jakieś otoczenie U = (M − ϵ, M + ϵ), gdzie ϵ > 0, takie, że dla wszystkich x ∈ U ∩ D(f) zachodzi f(x) ≤ f(M).
  • Funkcja f ma w punkcie m ∈ D(f) minimum lokalne, jeśli istnieje jakieś otoczenie U = (m − ϵ, m + ϵ), gdzie ϵ > 0, takie, że dla wszystkich x ∈ U ∩ D(f) zachodzi f(x) ≥ f(m).

Przykładem funkcji, która ma nieskończenie wiele ekstremów, jest funkcja f(x) = x · sin x:

Wykres funkcji f(x) = x·\sin x

A dlaczego w definicji jest „dla wszystkich x ∈ U ∩ D(f)”, czyli po co tam ta część wspólna z dziedziną? Na przykład dlatego, że funkcja dana tym wykresem…

Wykres funkcji f

…ma w punkcie m = 1 minimum, a przy tym w żadnym lewostronnym otoczeniu punktu m = 1 funkcja nie jest określona, więc w tym lewostronnym otoczeniu nie zachodziłoby f(x) ≥ f(m). Jeśli weźmiemy jeszcze część wspólną z dziedziną, zostanie nam tylko prawostronne otoczenie.

Podstawowa zasada szukania ekstremów

Wróćmy teraz do wykresu funkcji f(x) = x2 + 1 z trzema stycznymi:

Wykres funkcji f(x)=x^2+1 z trzema stycznymi a, b, c

Skupimy się przede wszystkim na stycznej c. Widzimy, że styczna dotyka wykresu w minimum funkcji x2 + 1 i jest pozioma, czyli równoległa do osi x. „Tworzy” więc z dodatnią półosią x kąt 0 stopni. Co by się stało, gdybyśmy funkcję odwrócili i zamiast minimum miała maksimum? Wykres funkcji −x2 + 1:

Wykres funkcji -x^2+1

Zauważ, że styczna c, która przechodzi przez maksimum funkcji −x2 + 1, znów jest równoległa do osi x. Wynika z tego prawidłowość: jeśli szukamy minimum lub maksimum funkcji, szukamy stycznej równoległej do osi x, czyli takiej, dla której tangens kąta, jaki tworzy z osią x, jest równy zeru. Z poprzedniego rysunku widać, że tg(0°) = 0. W języku pochodnych szukamy więc punktu, w którym pochodna jest równa zeru: f′(x) = 0.

Obliczmy za pomocą pochodnych ekstremum naszej ulubionej funkcji f(x) = x2 + 1. Pochodna funkcji f to f′(x) = 2x. Dalej szukamy, kiedy pierwsza pochodna jest równa zeru, tzn. rozwiązujemy równanie f′(x) = 0, po podstawieniu 2x = 0. To oczywiście zachodzi dla x = 0. Widzimy, że zgadza się to z tym, że funkcja f(x) = x2 + 1 ma w punkcie x = 0 minimum globalne.

Wyjątki od „reguły”

Chciałoby się powiedzieć, że funkcja ma w punkcie x ekstremum wtedy i tylko wtedy, gdy pochodna w tym punkcie jest równa zeru. Niestety to nieprawda, tak prosto nie jest. Spójrzmy na następujące przykłady:

  • Spróbujmy znaleźć ekstrema funkcji f(x) = x3. Pierwsza pochodna tej funkcji to f′(x) = 3x2. Rozwiązujemy równanie f′(x) = 0, czyli 3x2 = 0. To oczywiście zachodzi dla x = 0. Ale czy funkcja x3 ma w punkcie x = 0 jakieś ekstremum? Spójrzmy na wykres:

    Wykres funkcji f(x)=x^3

    Widzimy, że w punkcie x = 0 funkcja nie ma żadnego ekstremum. Ani globalnego, ani lokalnego. Dlaczego więc pochodna wychodzi nam w tym punkcie równa zeru? Bo w tym punkcie styczna t jest po prostu równoległa do osi x, zobacz następny rysunek:

    Styczna do wykresu funkcji

  • A co z sympatyczną funkcją f(x) = |x|, czyli wartością bezwzględną z x? Z wykresu odczytamy, że ma w punkcie x = 0 minimum globalne:

    Wykres funkcji f(x)=|x|

    Tyle że ta funkcja nie ma w punkcie x = 0 pochodnej! W punkcie x = 0 funkcja nie ma stycznej, bo trudno powiedzieć, jak taka styczna miałaby wyglądać.

Zachodzi więc:

  • Jeśli funkcja f ma w punkcie x ekstremum, tzn. minimum lub maksimum, i jeśli w tym punkcie istnieje pochodna (!), to ta pochodna jest równa zeru. Może się zdarzyć, że funkcja ma w punkcie x ekstremum i jednocześnie w tym punkcie w ogóle nie ma pochodnej.

  • Jeśli funkcja f ma w punkcie x pochodną równą zeru, to w tym punkcie może być ekstremum, ale nie musi.

Jak znaleźć ekstrema funkcji

Założymy, że na wejściu mamy funkcję f, która jest różniczkowalna w całej swojej dziedzinie. W pierwszym kroku obliczamy pochodną funkcji f, czyli otrzymujemy funkcję f′. Następnie przyrównujemy pierwszą pochodną do zera, tzn. rozwiązujemy równanie f′(x) = 0. Rozwiązaniami tego równania są punkty „podejrzane” o ekstremum, czyli punkty stacjonarne.

Dalej musimy ustalić, które z tych punktów stacjonarnych są ekstremami. Dowiemy się tego na przykład z drugiej pochodnej funkcji f. Jeśli s jest punktem stacjonarnym, tzn. jeśli zachodzi f′(s) = 0, to jeśli f′′(s) > 0, w punkcie s znajduje się minimum, a jeśli f′′(s) < 0, w punkcie s znajduje się maksimum.

Jeśli w tym punkcie także druga pochodna jest równa zeru, musimy różniczkować dalej, o tym później. Teraz przykład. Mamy funkcję f(x) = 3x2 + 6x. Znajdź jej ekstrema.

Obliczamy pierwszą pochodną: f′(x) = 6x + 6. Przyrównujemy pierwszą pochodną do zera:

6x+6=0x+1=0x=−1

Punkt x = −1 jest więc punktem stacjonarnym, czyli punktem podejrzanym o ekstremum. Obliczamy drugą pochodną. Jest równa funkcji f′′(x) = 0x + 6. Po podstawieniu punktu x = −1 otrzymujemy f′′(−1) = 6. Wynik jest dodatni, funkcja ma w tym punkcie minimum. Wykres:

Wykres funkcji f(x)=3x^2+6x

Co, jeśli także druga pochodna jest równa zeru?

Spróbujmy znaleźć ekstremum funkcji f(x) = x4, wykres:

Wykres funkcji f(x)=x^4

Pierwsza pochodna tej funkcji to f′(x) = 4x3. Rozwiązaniem równania f′(x) = 0 jest oczywiście jedyny punkt stacjonarny s = 0. Obliczamy drugą pochodną, jest równa f′′(x) = 12x2. Do tej drugiej pochodnej podstawiamy punkt stacjonarny s, więc otrzymujemy

f′′(0)=12⋅02=0.

Wyszło nam zero, a według tego, co dotąd powiedzieliśmy, nie rozstrzygniemy w ten sposób, czy w tym punkcie ekstremum jest, czy go nie ma. Ale przecież widzimy, że ekstremum tam jest. Jeśli dojdzie do takiej sytuacji, różniczkujemy dalej. Znajdujemy trzecią pochodną i podstawiamy do niej punkt stacjonarny s. Jeśli wyjdzie liczba różna od zera, w punkcie s jest tak zwany punkt przegięcia (o tym później). Jeśli wyjdzie zero, różniczkujemy dalej. Przy czwartej pochodnej decydujemy tak samo jak przy drugiej — podstawiamy punkt stacjonarny i dodatnia wartość oznacza, że jest tam minimum, a ujemna, że maksimum.

Trzecia pochodna jest równa f′′′(x) = 24x, po podstawieniu mamy f′′′(0) = 0, więc różniczkujemy dalej. Czwarta pochodna ma postać f′′′′(x) = 24. Widzimy, że czwarta pochodna jest już zawsze dodatnia, z czego możemy — tak samo jak przy drugiej pochodnej — wywnioskować, że funkcja ma w punkcie s = 0 minimum. I rzeczywiście ma.

Podsumowanie: jak znaleźć ekstrema funkcji

  1. Mamy daną funkcję f, która jest różniczkowalna.

  2. Obliczamy pochodną funkcji f.

  3. Rozwiązujemy równanie f′(x) = 0. Wszystkie s, które są rozwiązaniami równania, nazywamy punktami stacjonarnymi, czyli punktami podejrzanymi o ekstremum.

  4. Obliczamy drugą pochodną.

  5. Obliczamy wartość drugiej pochodnej we wszystkich punktach stacjonarnych s. Jeśli f′′(s) > 0, funkcja ma w punkcie s minimum, jeśli f′′(s) < 0, to w punkcie s jest maksimum. Jeśli f′′(s) = 0, różniczkujemy dalej.

    Rada: jeśli nie chce ci się pamiętać, czy druga pochodna musi być dodatnia, czy ujemna, żeby w danym miejscu było maksimum lub minimum, po prostu wyprowadź to sobie na przykład z funkcji x2. Wykres tej funkcji na pewno znasz, a pierwsza i druga pochodna są proste: f′(x) = 2x i f′′(x) = 2. Druga pochodna jest więc zawsze dodatnia i funkcja x2 ma w punkcie x = 0 minimum.

  6. Obliczamy trzecią pochodną. Jeśli f′′′(s) ≠ 0, to w punkcie s jest punkt przegięcia, w przeciwnym razie różniczkujemy dalej.

  7. Obliczamy czwartą pochodną. Jeśli f′′′′(s) ≠ 0, to w tym punkcie znajduje się ekstremum. W przeciwnym razie różniczkujemy dalej.

  8. I tak dalej, i tak dalej. Jeśli pierwszą niezerową pochodną będzie pochodna nieparzystego rzędu, jest to punkt przegięcia. Jeśli będzie to pochodna parzystego rzędu, jest to ekstremum.

Rozdziały: Badanie przebiegu funkcji, Ekstrema funkcji, Monotoniczność funkcji, Wypukłość i wklęsłość