✖

Wyróżnik

Wyróżnik to liczba, za pomocą której możemy obliczyć rozwiązania ogólnego równania kwadratowego, a także ustalić, czy równanie w ogóle ma rozwiązania i ile ich ma.

Wzór i podstawowe zależności

Najpierw przypomnijmy sobie postać ogólną równania kwadratowego:

ax2+bx+c=0,a≠0

gdzie a, b, c są liczbami rzeczywistymi. Wyróżnik, oznaczmy go D (w polskiej szkole zapisuje się go zwykle grecką literą delta), obliczamy tak:

D=b2−4⋅a⋅c

Przykład: weźmy równanie kwadratowe 3x2 + 5x − 7 = 0. Dla tego równania a = 3, b = 5, c = −7. Wyróżnik obliczymy tak:

D=52−4⋅3⋅(−7)=25+4⋅3⋅7=25+84=109

Wynik to więc 109. Co mówi nam ta liczba? Jeśli wyróżnik wyjdzie…

  • dodatni, to równanie ma dwa różne rozwiązania rzeczywiste,
  • równy zeru, to równanie ma dwa jednakowe rozwiązania rzeczywiste (jedno rozwiązanie podwójne),
  • ujemny, to równanie nie ma żadnego rozwiązania w zbiorze liczb rzeczywistych. Ma jednak rozwiązania w zbiorze liczb zespolonych.

Jak obliczyć rozwiązania równania kwadratowego

Za pomocą wyróżnika możemy od razu obliczyć rozwiązania równania kwadratowego. Wzór na rozwiązania wygląda tak:

x1,2=−b±D2a,

gdzie D to wyróżnik. Cały wzór z rozpisanym wyróżnikiem wygląda tak:

x1,2=−b±b2−4ac2a.

Spróbujmy za pomocą tego wzoru obliczyć rozwiązania równania kwadratowego x2 + 7x + 12 = 0. Najpierw obliczamy wyróżnik:

D=72−4⋅1⋅12=49−48=1.

Wyróżnik wyszedł dodatni, więc równanie ma dwa różne rozwiązania rzeczywiste. Obliczmy pierwsze z nich. Najpierw pierwiastek z wyróżnika dodamy, a w drugim kroku go odejmiemy:

x1=−7+12=−7+12=−62=−3.

Pierwsze rozwiązanie wyszło −3. Drugie obliczymy, odejmując pierwiastek:

x2=−7−12=−7−12=−82=−4.

Mamy już oba rozwiązania równania, x1 = −3 i x2 = −4.

Żeby opanować ten sposób, koniecznie musisz umieć poprawnie określić wartości a, b i c. Jak to zrobić, opisaliśmy w pierwszym artykule o równaniach kwadratowych.

A co to rozwiązanie oznacza graficznie, jak widać je na wykresie? Jeśli narysujesz wykres funkcji, która stoi po lewej stronie równania, zobaczysz, że wykres tej funkcji kwadratowej przecina oś x w dwóch punktach — w punktach x1 = −3 i x2 = −4.

Wykres funkcji y=x^2+7x+12

Wyróżnik równy zeru

Jeśli wyróżnik wyjdzie równy zeru, oznacza to, że równanie ma rozwiązanie, ale tylko jedno; ściślej mówiąc dwa, ale jednakowe. Przykład: rozwiąż równanie x2 − 10x + 25 = 0. Obliczamy wyróżnik:

D=(−10)2−4⋅1⋅25=100−100=0.

Rozwiązanie obliczymy tak samo jak w poprzednim rozdziale, ze wzoru. Ponieważ jednak wyróżnik jest równy zeru, ze wzoru znika plus/minus pierwiastek z D, bo dodawalibyśmy/odejmowalibyśmy zero.

x1,2=−(−10)2=102=5.

Wyszło nam jedno rozwiązanie podwójne, x = 5. Co to oznacza graficznie? Że wykres tej funkcji dotyka osi x w dokładnie jednym punkcie, w swoim wierzchołku.

Wykres funkcji y=x^2-10x+25

Wyróżnik ujemny

Jeśli wyróżnik wychodzi ujemny, to równanie kwadratowe nie ma rozwiązań w zbiorze liczb rzeczywistych. Równanie można rozwiązać w zbiorze liczb zespolonych, ale o tym będzie dopiero w osobnym artykule. Dla przykładu spróbujmy rozwiązać takie równanie kwadratowe: x2 + x + 1 = 0. Wyróżnik:

D=12−4⋅1⋅1=1−4=−3.

Równanie kwadratowe nie ma więc rozwiązań w zbiorze liczb rzeczywistych. Możesz to sprawdzić — wielomian x2 + x + 1 jest dodatni dla wszystkich liczb rzeczywistych. Jeśli na przykład podstawisz za x jedynkę, dostaniesz: 1 + 1 + 1 = 3. Jeśli x = −1, mamy 1 − 1 + 1 = 1. Jeśli x = 0, mamy 0 + 0 + 1 = 1. I podobnie dla innych liczb. Możesz też obejrzeć wykres funkcji y = x2 + x + 1, nigdy nie przetnie osi x.

Wykres funkcji y=x^2+x+1

Wzory Viète’a

Wiemy już, jak obliczyć rozwiązania równania kwadratowego. Jaka jest jednak między nimi zależność? Spróbujmy oba rozwiązania x1 i x2 dodać:

x1+x2=−b+D2a+−b−D2a=−b+D−b−D2a=−2b2a=−ba

Gdy dodamy rozwiązania równania kwadratowego ax2 + bx + c = 0, dostaniemy iloraz −b/a. A co się stanie, gdy rozwiązania pomnożymy?

x1⋅x2=−b+D2a⋅−b−D2a=b2+b⋅D−b⋅D−D4a2=b2−D4a2=b2−(b2−4ac)4a2=4ac4a2=ca

Jeśli więc rozwiązania pomnożymy, dostaniemy liczbę c/a. I to właśnie są wzory Viète’a. Jeszcze raz razem:

x1+x2=−bax1⋅x2=ca

Zauważ, że w mianowniku ułamka jest zawsze a. Szczególnym przypadkiem jest równanie kwadratowe, w którym a = 1. Wtedy wzory Viète’a możemy zapisać tak:

jeśli a=1:x1+x2=−bx1⋅x2=c

Możemy to wykorzystać przy szukaniu rozwiązań równań kwadratowych. Zamiast żmudnie liczyć wyróżnik, możemy sprawdzić, czy uda nam się znaleźć takie liczby x1 i x2, żeby zachodziły powyższe zależności. Przykład: znajdź rozwiązania równania x2 + 8x + 15 = 0. Tutaj a = 1, więc możemy użyć prostszych wzorów Viète’a. Szukamy liczb x1 i x2 takich, żeby:

x1+x2=−8x1⋅x2=15

Jeśli ograniczymy się tylko do liczb całkowitych, to mamy w sumie cztery możliwości, jak w iloczynie dostać 15:

1⋅15=153⋅5=15−3⋅(−5)=15−1⋅(−15)=15

Teraz potrzebujemy, żeby suma liczb po lewej stronie dała −8. Taką sumę daje tylko jedna para, mianowicie −3 i −5. Te liczby są więc rozwiązaniami równania kwadratowego. Możemy je dla sprawdzenia podstawić do równania, musi wyjść zero:

(x=−3):(−3)2+8⋅(−3)+15=9−24+15=0(x=−5):(−5)2+8⋅(−5)+15=25−40+15=0

Zgadza się. Jeśli znasz rozwiązania, możesz też zapisać równanie w czytelniejszej postaci. Jeśli x1 i x2 są rozwiązaniami równania ax2 + bx + c = 0 oraz a = 1, to równanie możesz zapisać w postaci

(x−x1)(x−x2)=0.

Poprzednie równanie możemy więc zapisać w postaci:

(x−(−3))(x−(−5))=(x+3)(x+5)=0.

Rozdziały: Podstawowe równanie kwadratowe, Rozwiązywanie za pomocą wyróżnika, Równanie kwadratowe z parametrem, Rozwiązania w zbiorze liczb zespolonych